{"id":100224,"date":"2022-12-04T17:09:35","date_gmt":"2022-12-04T15:09:35","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=100224"},"modified":"2022-12-04T09:00:01","modified_gmt":"2022-12-04T07:00:01","slug":"08-09-75","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=100224","title":{"rendered":"Powstanie Warszawskie i Ukrai\u0144cy \u2013 stereotypy i fakty"},"content":{"rendered":"

Barykada przed Teatrem Wielkim podczas Powstania Warszawskiego. Fot. Bundesarchiv, Bild 146-2005-0034<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Powstanie Warszawskie i Ukrai\u0144cy \u2013 stereotypy i fakty<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Pawe\u0142 Stachowiak<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W literaturze i wspomnieniach \u015bwiadk\u00f3w cz\u0119sto pojawia si\u0119 pogl\u0105d, \u017ce podczas Powstania Warszawskiego masowych mord\u00f3w na ludno\u015bci dopu\u015bci\u0142a si\u0119 Dywizja SS \u201eGalizien\u201d. W rzeczywisto\u015bci przypisywane Ukrai\u0144com okrucie\u0144stwa dokonane zosta\u0142y przez oddzia\u0142y kolaborant\u00f3w rosyjskich.<\/strong><\/span><\/h4>\n

Powsta\u0144cy warszawscy i zwykli warszawiacy, kt\u00f3rzy przetrwali koszmar Powstania, byli i s\u0105 do dzi\u015b przekonani, \u017ce najokrutniejsze zbrodnie, do kt\u00f3rych dosz\u0142o w stolicy, dokonane zosta\u0142y przez kolaboruj\u0105cych z Niemcami \u201eUkrai\u0144c\u00f3w\u201d. To by\u0142o w\u00f3wczas, w 1944 r., naturalne skojarzenie: \u201ebestialstwo i Ukrai\u0144cy\u201d, wszak wci\u0105\u017c trwa\u0142a rze\u017a na Wo\u0142yniu i w Galicji Wschodniej, kt\u00f3rej szokuj\u0105ce epizody wstrz\u0105sa\u0142y Polakami w innych regionach kraju. Wiedza na temat tego, co dzia\u0142o si\u0119 na Wschodzie, by\u0142a ograniczona, istnia\u0142o jednak przekonanie, \u017ce sta\u0142o si\u0119 tam co\u015b niewypowiedzianie strasznego, a winowajcami byli Ukrai\u0144cy.<\/span><\/p>\n

Samo okre\u015blenie \u201eUkrainiec\u201d nabra\u0142o wi\u0119c w Polsce znaczenia jednoznacznie negatywnego, skojarzonego ze zwierz\u0119cym okrucie\u0144stwem, budz\u0105cym powszechny strach. Gdy zatem w walcz\u0105cej Warszawie pojawili si\u0119 \u017co\u0142nierze m\u00f3wi\u0105cy j\u0119zykiem brzmi\u0105cym nut\u0105 wschodnios\u0142owia\u0144sk\u0105, skojarzenie by\u0142o oczywiste \u2013 to Ukrai\u0144cy. Tak narodzi\u0142o si\u0119 przekonanie, kt\u00f3re mia\u0142o i nadal ma wielk\u0105 moc, wszak jeste\u015bmy sk\u0142onni wierzy\u0107 bardziej \u015bwiadkom ni\u017c historykom. Przecie\u017c ci pierwsi widzieli na w\u0142asne oczy, a tamci jedynie poprzez perspektyw\u0119 relacji, dokument\u00f3w i bada\u0144. \u015awiadek zawsze b\u0119dzie mia\u0142 wi\u0119ksz\u0105 wiarygodno\u015b\u0107 ni\u017c badacz. Jak\u017ce to mylne przekonanie!<\/span><\/p>\n

Pami\u0119\u0107 jednostki nie jest obiektywnym odzwierciedleniem przesz\u0142o\u015bci, ci\u0105\u017c\u0105 na niej osobiste do\u015bwiadczenia, urazy, stereotypy i uprzedzenia. Po latach cz\u0142owiek nie jest w stanie oddzieli\u0107 tego, czego by\u0142 naocznym \u015bwiadkiem, od wszystkiego, co zas\u0142ysza\u0142, co wynika z jego nabytych p\u00f3\u017aniej przekona\u0144. Relacje \u015bwiadk\u00f3w maj\u0105 dla historyka wielk\u0105 warto\u015b\u0107, ale tylko w konfrontacji z dokumentami, pozwalaj\u0105cymi na ich weryfikacj\u0119 \u2013 niezb\u0119dne jest oddzielenie tego, co obiektywne, od tego, co subiektywne.<\/span><\/p>\n

Tak jest z udzia\u0142em (domniemanym) jednostek ukrai\u0144skich w t\u0142umieniu Powstania Warszawskiego, s\u0105 o tym przekonani \u015bwiadkowie, ale nie historycy. A zadaniem historyka jest przekraczanie progu pami\u0119ci jednostek, d\u0105\u017cenie do uzyskania obrazu obiektywnego, wyzbytego uprzedze\u0144 i dora\u017anie uwarunkowanych przekona\u0144. \u015awiadkom trudno jednak cz\u0119sto uzna\u0107 zobiektywizowan\u0105 narracj\u0119 historyk\u00f3w, przecie\u017c oni \u201ewidzieli na w\u0142asne oczy\u201d. Powinni\u015bmy o tych paradoksach pami\u0119ta\u0107, gdy przygl\u0105damy si\u0119 dziejom Powstania i mniemanego udzia\u0142u Ukrai\u0144c\u00f3w w ka\u017ani mieszka\u0144c\u00f3w stolicy.<\/span><\/p>\n

Ukrai\u0144cy, kt\u00f3rym po traktacie ryskim w 1921 r. przysz\u0142o szuka\u0107 \u201ena \u0142askawym chlebie\u201d schronienia w Polsce, tworzyli liczn\u0105 i aktywn\u0105 diaspor\u0119. Pokonanie bolszewik\u00f3w uratowa\u0142o Polsk\u0119, ale niestety nie Ukrain\u0119. Polskie spo\u0142ecze\u0144stwo nie chcia\u0142o ju\u017c dalszego przelewu krwi, nawet Pi\u0142sudski nie potrafi\u0142 wskrzesi\u0107 dawnego entuzjazmu. Wojna dogasa\u0142a \u2013 12 pa\u017adziernika 1920 r. podpisano rozejm, a 18 marca 1921 r. traktat pokojowy w Rydze. Jego tre\u015b\u0107 oznacza\u0142a nie tylko, \u017ce Polska opu\u015bci\u0142a swego ukrai\u0144skiego sojusznika, ale \u017ce \u2013 co gorsza \u2013 dokona\u0142a wraz z Rosj\u0105 sowieck\u0105 rozbioru ziem Bia\u0142orusi i Ukrainy. Zamieszkane przez Ukrai\u0144c\u00f3w i Bia\u0142orusin\u00f3w ziemie II RP nie otrzyma\u0142y \u017cadnej autonomii, upad\u0142 federacyjny plan Pi\u0142sudskiego, zwyci\u0119\u017cy\u0142a wizja Romana Dmowskiego \u2013 Polski unitarnej i narodowej.<\/span><\/p>\n

Polska zdradzi\u0142a Ukrai\u0144c\u00f3w, podpisuj\u0105c umow\u0119 z Rosj\u0105, ale by\u0142a wci\u0105\u017c jedyn\u0105 szans\u0105 na podtrzymanie sprawy niepodleg\u0142ej Ukrainy. Dlatego pozostali w Polsce liczni ukrai\u0144scy dzia\u0142acze zaanga\u017cowani w walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 swojej ojczyzny. Po ataku niemieckim na ZSRR w czerwcu 1941 roku, Ukrai\u0144cy ujrzeli szans\u0119 na odbudow\u0119 niepodleg\u0142ej Ukrainy pod auspicjami Niemiec. Wielu z nich zaanga\u017cowa\u0142o si\u0119 we wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Niemcami i da\u0142o si\u0119 wykorzysta\u0107 dla cel\u00f3w nazistowskiej polityki. Po stronie niemieckiej walczy\u0142y z\u0142o\u017cone z Ukrai\u0144c\u00f3w tak zwane Dru\u017cyny Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w, czyli bataliony \u201eNachtigall\u201d i \u201eRoland\u201d oraz ochotniczej Dywizji SS \u201eGalizien\u201d (po ukrai\u0144sku \u201eHa\u0142yczyna\u201d).<\/span><\/p>\n

\n

Jak wielkie by\u0142y ukrai\u0144skie nadzieje, tak srogim by\u0142 ich zaw\u00f3d. Dla ow\u0142adni\u0119tych ideami rasizmu przyw\u00f3dc\u00f3w III Rzeszy Ukrai\u0144cy nie byli partnerami, ale cz\u0119\u015bci\u0105 masy s\u0142owia\u0144skich podludzi. Idea \u201esamostijnej (niepodleg\u0142ej) Ukrainy\u201d zosta\u0142a zatem zepchni\u0119ta w otch\u0142a\u0144 walki ze wszystkimi: Niemcami, Polakami, sowieck\u0105 Rosj\u0105 i zacz\u0119\u0142a przeradza\u0107 si\u0119 w akty ludob\u00f3jcze. Tak by\u0142o na Wo\u0142yniu i w Galicji wschodniej w 1943 i 1944 r., podczas nieludzkiej czystki etnicznej, przez kt\u00f3r\u0105 UPA pragn\u0119\u0142a tworzy\u0107 podstawy przysz\u0142ej, narodowo \u201eczystej\u201d Ukrainy. To wtedy w\u0142a\u015bnie poj\u0119cie \u201eUkrainiec\u201d sta\u0142o si\u0119 dla Polak\u00f3w synonimem okrucie\u0144stwa. Ma\u0142o kto by\u0142 w\u00f3wczas sk\u0142onny do rozr\u00f3\u017cnie\u0144, mi\u0119dzy tym co rosyjskie, bia\u0142oruskie i ukrai\u0144skie. Je\u015bli dochodzi\u0142o do zbrodni, byli z nimi kojarzeni Ukrai\u0144cy. I nikt inny.<\/span><\/p>\n

Dlatego w\u0142a\u015bnie okrucie\u0144stwa s\u0142owia\u0144skich oddzia\u0142\u00f3w walcz\u0105cych w sk\u0142adzie Wehrmachtu i SS, podczas t\u0142umienia powstania warszawskiego, zosta\u0142y bezrefleksyjnie skojarzone z Ukrai\u0144cami. Organ Komendy G\u0142\u00f3wnej AK \u2013 \u201eBiuletyn Informacyjny\u201d z 20 sierpnia 1944 r. po\u015bwi\u0119ci\u0142 Ukrai\u0144com obszerny komentarz: \u201enajdzikszym narz\u0119dziem nieprzyjacielskiego terroru w Warszawie stali si\u0119 od pierwszego dnia powstania Ukrai\u0144cy\u201d.<\/span><\/p>\n

Tymczasem rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a inna. Wedle ustale\u0144 prof. Grzegorza Motyki, wybitnego badacza relacji polsko-ukrai\u0144skich, po stronie niemieckiej w dniu wybuchu Powstania walczy\u0142y dwa oddzia\u0142y z\u0142o\u017cone z Ukrai\u0144c\u00f3w. Jedna kompania policji (licz\u0105ca 80\u2013150 ludzi) i drugi oddzia\u0142 w sile kompanii (do 150 ludzi), kt\u00f3ry stanowi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 za\u0142ogi SS stacjonuj\u0105cej w budynku dawnej Wy\u017cszej Szko\u0142y Nauk Politycznych przy ul. Wawelskiej.<\/span><\/p>\n

W literaturze cz\u0119sto pojawia si\u0119 pogl\u0105d, \u017ce w Warszawie masowych mord\u00f3w na ludno\u015bci dopu\u015bci\u0142a si\u0119 Dywizja SS \u201eGalizien\u201d. Jednak w t\u0142umieniu zrywu dywizja jako oddzielna jednostka bojowa z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 udzia\u0142u nie bra\u0142a. Liczba i si\u0142a ukrai\u0144skich jednostek walcz\u0105cych po stronie niemieckiej w \u017caden spos\u00f3b nie przystaje do powszechnej opinii, wedle kt\u00f3rej Ukrai\u0144cy odpowiadaj\u0105 za wi\u0119kszo\u015b\u0107 pope\u0142nionych w czasie Powstania zbrodni. W rzeczywisto\u015bci przypisywane Ukrai\u0144com okrucie\u0144stwa dokonane zosta\u0142y przez oddzia\u0142y kolaborant\u00f3w rosyjskich.<\/span><\/p>\n

Przeciwko powsta\u0144com i ludno\u015bci cywilnej Warszawy skierowano licz\u0105cy 1700 \u017co\u0142nierzy pu\u0142k z brygady Rosyjskiej Narodowej Armii Wyzwole\u0144czej (Russkaja Oswoboditielnaja Narodnaja Armija<\/em>\u00a0\u2013 RONA) Bronis\u0142awa Kami\u0144skiego. Utworzon\u0105 z niemieckich kryminalist\u00f3w brygad\u0119 Oskara Dirlewangera wspiera\u0142y m.in. z\u0142o\u017cone z Turkmen\u00f3w dwa bataliony Wschodniomuzu\u0142ma\u0144skiego Pu\u0142ku SS, dwa bataliony azerskie oraz pu\u0142ki kozackie. Wszystkich ich okre\u015blano jako Ukrai\u0144c\u00f3w. W rzeczywisto\u015bci, podczas Powstania, w Warszawie znajdowa\u0142y si\u0119 tylko nieliczne pododdzia\u0142y ukrai\u0144skie, a przypisywane im zbrodnie by\u0142y dzie\u0142em innych jednostek, przede wszystkim rosyjskiej brygady RONA oraz oddzia\u0142\u00f3w azerskich i wschodniomuzu\u0142ma\u0144skich.<\/span><\/p>\n

Trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce w takich okoliczno\u015bciach Ukrai\u0144cy spotykali si\u0119 z brakiem zaufania. W czasie Powstania wielu z nich spotka\u0142 przykry los. Ju\u017c od pierwszych dni jego trwania powsta\u0144cze s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa zacz\u0119\u0142y wyszukiwa\u0107 i zamyka\u0107 Ukrai\u0144c\u00f3w. Zatrzymanych kierowano do policyjnych i wojskowych areszt\u00f3w, a nast\u0119pnie wykorzystywano ich do r\u00f3\u017cnych prac. Tymczasem wielu z nich odnale\u017a\u0107 mo\u017cna by\u0142o w\u015br\u00f3d walcz\u0105cych powsta\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ju\u017c pierwszego dnia Powstania w walce z okupantem na Placu D\u0105browskiego zgin\u0105\u0142 Orest Fedoro\u0144ko, podchor\u0105\u017cy \u201eFort\u201d z Komendy Dywersji AK, syn g\u0142\u00f3wnego prawos\u0142awnego kapelana WP, Szymona Fedoro\u0144ki, zamordowanego w Katyniu. Brat Oresta, Wiaczes\u0142aw, jako podchor\u0105\u017cy \u201eS\u0142awek\u201d, r\u00f3wnie\u017c bra\u0142 udzia\u0142 w Powstaniu. Walczy\u0142 w zgrupowaniu Rados\u0142awa; poleg\u0142 18 sierpnia 1944 roku.<\/span><\/p>\n

W walkach AK na Mokotowie, w zgrupowaniu \u201eBaszta\u201d, bra\u0142 udzia\u0142 Andrzej Hitczenko, syn Iwana, konsula rz\u0105du Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej w Polsce. By\u0142 dwukrotnie ranny. Na pocz\u0105tku sierpnia 1944 r. Niemcy zamordowali \u00f3wczesnego proboszcza prawos\u0142awnego Antona Kalyszewycza wraz z rodzin\u0105, a tak\u017ce dzieci i personel prawos\u0142awnego sieroci\u0144ca mieszcz\u0105cego si\u0119 przy ul. Wolskiej. Na Starym Mie\u015bcie, przy ul. Podwale 5, mie\u015bci\u0142a si\u0119 cerkiew prawos\u0142awna \u015awi\u0119tej Tr\u00f3jcy, w kt\u00f3rej modlili si\u0119 warszawscy Ukrai\u0144cy. Wielu z nich bra\u0142o tu \u015bluby i chrzci\u0142o swoje dzieci. W drugiej po\u0142owie sierpnia \u015bwi\u0105tynia zosta\u0142a ca\u0142kowicie zniszczona, a pod jej gruzami zgin\u0105\u0142 wikariusz wraz z \u017con\u0105, synkiem i te\u015bciow\u0105. Te epizody, jak\u017ce r\u00f3\u017cne od stereotyp\u00f3w, nie s\u0105 obecne w polskiej pami\u0119ci.<\/span><\/p>\n

Jak zachowaliby si\u0119 \u017co\u0142nierze kolaboruj\u0105cych z Niemcami oddzia\u0142\u00f3w ukrai\u0144skich, gdyby zostali wys\u0142ani do walki z walcz\u0105ca Warszaw\u0105? By\u0107 mo\u017ce tak, jak na Wo\u0142yniu, rozegra\u0142by si\u0119 kolejny dramat ukrai\u0144sko-polskiego bratob\u00f3jstwa. To ca\u0142kiem prawdopodobne. Jednak, pomimo zakorzenionego w Polsce stereotypu, nie mo\u017cna dolicza\u0107 zbrodni pope\u0142nionych podczas Powstania Warszawskiego do rachunku, kt\u00f3ry zwykli\u015bmy wystawia\u0107 ukrai\u0144skim nacjonalistom spod znaku UPA.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

\"\"\u00a0Pawe\u0142 Stachowiak <\/span><\/strong><\/span><\/em><\/span><\/a>historyk i politolog, dr hab., wyk\u0142ada na Wydziale Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zajmuje si\u0119 najnowsz\u0105 histori\u0105 Polski, problemami pami\u0119ci zbiorowej i polityki pami\u0119ci, a tak\u017ce funkcjonowaniem Ko\u015bcio\u0142a w \u017cyciu publicznym. Cz\u0142onek Klubu \u201eTygodnika Powszechnego\u201d w Poznaniu.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Barykada przed Teatrem Wielkim podczas Powstania Warszawskiego. Fot. Bundesarchiv, Bild 146-2005-0034 Powstanie Warszawskie i Ukrai\u0144cy \u2013 stereotypy i fakty Pawe\u0142 Stachowiak W literaturze i wspomnieniach \u015bwiadk\u00f3w cz\u0119sto pojawia si\u0119 pogl\u0105d, \u017ce podczas Powstania Warszawskiego masowych mord\u00f3w na ludno\u015bci dopu\u015bci\u0142a si\u0119 Dywizja SS \u201eGalizien\u201d. W rzeczywisto\u015bci przypisywane Ukrai\u0144com okrucie\u0144stwa dokonane zosta\u0142y przez oddzia\u0142y kolaborant\u00f3w rosyjskich. Powsta\u0144cy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100224"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=100224"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100224\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":100236,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100224\/revisions\/100236"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=100224"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=100224"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=100224"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}