{"id":100368,"date":"2022-12-16T17:09:10","date_gmt":"2022-12-16T15:09:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=100368"},"modified":"2022-12-13T10:57:40","modified_gmt":"2022-12-13T08:57:40","slug":"13-09-62","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=100368","title":{"rendered":"Mi\u0119dzy czasem minionym a przesz\u0142ym"},"content":{"rendered":"

Hannah Arendt<\/span><\/em><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Mi\u0119dzy czasem minionym a przesz\u0142ym \u201eWi\u0119\u017a\u201d nr 2\/1983.<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Hannah Arendt<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Sytuacja ludzko\u015bci sta\u0142a si\u0119 rozpaczliwa, gdy cz\u0142owiek poj\u0105\u0142, \u017ce wypad\u0142o mu \u017cy\u0107 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym jego tradycje my\u015blowe i jego umys\u0142 nie s\u0105 nawet zdolne do postawienia sensownych pyta\u0144, a c\u00f3\u017c dopiero m\u00f3wi\u0107 o udzieleniu odpowiedzi na dr\u0119cz\u0105ce go problemy.<\/strong><\/span><\/h4>\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w miesi\u0119czniku \u201eWi\u0119\u017a\u201d nr 2\/1983<\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eNotre h\u00e9ritage n\u2019est pr\u00e9c\u00e9d\u00e9 d\u2019aucun testament\u201d \u2013 \u201enaszego dziedzictwa nie przekazano nam \u017cadnym testamentem\u201d \u2013 oto by\u0107 mo\u017ce najdziwniejszy ze zdumiewaj\u0105co trafnych aforyzm\u00f3w, w kt\u00f3rym francuski poeta i pisarz Ren\u00e9 Char zawar\u0142 istot\u0119 znaczenia, jakiego nabra\u0142y dla ca\u0142ego pokolenia europejskich pisarzy i publicyst\u00f3w cztery lata sp\u0119dzone w r\u00e9sistance <\/em>(francuskim ruchu oporu \u2013 przyp. red.)[1]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Upadek Francji, kt\u00f3ry dla nich by\u0142 wydarzeniem zupe\u0142nie nieoczekiwanym, w jednym dniu wymi\u00f3t\u0142 polityczn\u0105 aren\u0119 ich ojczyzny opr\u00f3\u017cniaj\u0105c j\u0105 dla marionetko\u00adwej b\u0142azenady \u0142otr\u00f3w lub g\u0142upc\u00f3w, a pisarze, kt\u00f3rzy normalnie nigdy nie uczestniczyli w politycznym \u017cyciu Trzeciej Republiki, wci\u0105gni\u0119ci zostali w po\u00adlityk\u0119 jak gdyby si\u0142\u0105 jakiej\u015b gigantycznej pompy ss\u0105cej. Tak wi\u0119c bez ostrze\u017cenia i prawdopodobnie wbrew swym oczywistym inklinacjom weszli w sfer\u0119 spraw politycznych, gdzie bez rekwizyt\u00f3w biurokracji i w ukryciu przed okiem przyjaci\u00f3\u0142 i wrog\u00f3w wszystkie istotne sprawy pa\u0144stwa za\u0142atwiano w s\u0142owie i uczynku.<\/span><\/p>\n

Skarb utracony<\/strong><\/h5>\n

Nie trwa\u0142o to d\u0142ugo. Po kilku kr\u00f3tkich latach zostali wyzwoleni z tego, co pocz\u0105tkowo uwa\u017cali za \u201ebrzemi\u0119\u201d, i rzuceni na powr\u00f3t w to, co jest \u2013 jak si\u0119 teraz przekonali \u2013 niewa\u017ckim ko\u0142owrotem ich spraw osobistych, znowu odgrodzeni od \u201e\u015bwiata rzeczywisto\u015bci\u201d przez l\u2019\u00e9paisseur triste<\/em>, \u201esmutn\u0105 nie-przejrzysto\u015b\u0107\u201d prywatnego \u017cycia, kr\u0119c\u0105cego si\u0119 wok\u00f3\u0142 w\u0142asnej osi. I je\u015bli nie zdobyli si\u0119 na wysi\u0142ek \u201epowrotu do swoich prapocz\u0105tk\u00f3w, do swej najskromniejszej prostoty\u201d, mogli wr\u00f3ci\u0107 jedynie do dawnych, ja\u0142owych spor\u00f3w wro\u00adgich sobie ideologii, jakie po pokonaniu wsp\u00f3lnego wroga raz jeszcze wst\u0105\u00adpi\u0142y na aren\u0119 polityczn\u0105, aby rozbi\u0107 niedawnych towarzyszy broni na nie\u00adzliczone kliki, kt\u00f3re nie by\u0142y nawet frakcjami, i by uwik\u0142a\u0107 ich w nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 polemiki i intrygi papierowej wojny. Spe\u0142ni\u0142o si\u0119 to, co Ren\u00e9 Char przewidzia\u0142, co jasno przepowiedzia\u0142 wtedy jeszcze, kiedy toczy\u0142a si\u0119 prawdziwa walka: \u201e<\/em>Je\u015bli prze\u017cyj\u0119, wiem \u017ce b\u0119d\u0119 musia\u0142 si\u0119 rozsta\u0107 z aromatem tych wa\u017ckich lat, w milczeniu odrzuci\u0107 (a nie ukry\u0107 w sobie) m\u00f3j skarb\u201d. Skarb sw\u00f3j utracili.<\/span><\/p>\n

Jaki to by\u0142 skarb? W ich w\u0142asnym zrozumieniu sk\u0142ada\u0142 si\u0119 on jak gdyby z dw\u00f3ch wsp\u00f3\u0142zale\u017cnych od siebie element\u00f3w: przekonali si\u0119, i\u017c ten, kto \u201eprzy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do Ruchu Oporu, odnalaz\u0142 siebie\u201d, nie musia\u0142 \u201edoszukiwa\u0107 si\u0119 siebie niedo\u0142\u0119\u017cnie, z dojmuj\u0105cym niezadowoleniem\u201d, \u017ce nie podejrzewa\u0142 ju\u017c siebie o \u201enieszczero\u015b\u0107\u201d i o to, \u017ce by\u0142 \u201elichym, podejrzanym aktorzyn\u0105 \u017cycia\u201d, \u017ce m\u00f3g\u0142 teraz pozwoli\u0107 sobie na \u201enago\u015b\u0107\u201d. W nago\u015bci tej, zbyci wszelkich ma\u00adsek \u2013 tych, kt\u00f3re spo\u0142ecze\u0144stwo nak\u0142ada swoim cz\u0142onkom, jak i tych, w jakie ka\u017cdy sam si\u0119 stroi w swych psychologicznych reakcjach przeciw spo\u0142ecze\u0144\u00adstwu \u2013 po raz pierwszy w \u017cyciu nawiedzeni zostali przez poczucie wolno\u015bci, nie dlatego oczywi\u015bcie, \u017ce wyst\u0119powali przeciw tyranii, to bowiem czyni\u0142 ka\u017cdy \u017co\u0142nierz alianckich armii, lecz dlatego, \u017ce stali si\u0119 \u201e\u015bmia\u0142kami\u201d, \u017ce podj\u0119li inicjatyw\u0119 i bezwiednie, nawet tego nie zauwa\u017cywszy, stali si\u0119 two\u00adrzywem owej sfery spraw publicznych, w kt\u00f3rej wolno\u015b\u0107 mog\u0142a si\u0119 pojawi\u0107. \u201eWolno\u015b\u0107 jest zapraszana do ka\u017cdego posi\u0142ku, kt\u00f3ry spo\u017cywamy razem. Wpraw\u00addzie krzes\u0142o jest puste, ale nakrycie czeka przygotowane\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

Egzystencjalizm, przynajmniej w swej francuskiej wersji, jest przede wszystkim ucieczk\u0105 od trudno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnej filozofii w zaanga\u017cowanie si\u0119 w akcj\u0119<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Uczestnicy europejskich ruch\u00f3w oporu nie byli pierwsi ani ostatni, kt\u00f3rzy utracili sw\u00f3j skarb. Histori\u0119 rewolucji, od lata 1776 r. w Filadelfii i lata 1789 r. w Pary\u017cu [\u2014-] [Ustawa z dn. 31.VII.1981 r. O kontroli publi\u00adkacji i widowisk, art. 2, pkt. 3 (Dz. U. nr 20, poz. 99) \u2013 zapis ingerencji cenzury \u2013 przyp. red.], mo\u017cna by opowie\u00addzie\u0107 w formie paraboli jako bajk\u0119 o odwiecznym skarbie, kt\u00f3ry w najprzer\u00f3\u017cniejszych warunkach pojawia si\u0119 nagle i niespodziewanie, i znowu znika, za ka\u017cdym razem w innych, tajemniczych okoliczno\u015bciach, niczym fata morgana<\/em>. W rzeczy samej do\u015b\u0107 istnieje powod\u00f3w do przypuszcze\u0144, i\u017c skarb \u00f3w nigdy nie by\u0142 rzeczywisto\u015bci\u0105, lecz mira\u017cem, \u017ce mamy tu do czynienia nie z czym\u015b realnym, lecz ze zjaw\u0105, czego najlepszym dowodem jest fakt, i\u017c skarb ten dotychczas nie zosta\u0142 nazwany.<\/span><\/p>\n

Czy istnieje co\u015b nie w przestrze\u00adniach mi\u0119dzyplanetarnych, lecz w\u015br\u00f3d \u015bwiata i spraw ludzkich na ziemi, co nie ma nawet nazwy? Jednoro\u017cce i kr\u00f3lewny z bajek bardziej wydaj\u0105 si\u0119 rzeczywiste ni\u017c utracony skarb rewolucji. A jednak, gdy zwr\u00f3cimy oczy ku pocz\u0105tkom czas\u00f3w nowo\u017cytnych, a zw\u0142aszcza ku dekadom bezpo\u015brednio je poprzedzaj\u0105cym, ze zdumieniem stwierdzimy, \u017ce wiek XVIII po obydw\u00f3ch stronach Atlantyku mia\u0142 okre\u015blon\u0105 nazw\u0119 dla tego skarbu, nazw\u0119 od owej pory dawno ju\u017c zapomnian\u0105 i \u2013 chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107 \u2013 utracon\u0105 nawet zanim sam skarb zagin\u0105\u0142. Nazwa ta w Ameryce brzmia\u0142a \u201epowszechna szcz\u0119\u015b\u00adliwo\u015b\u0107\u201d, kt\u00f3r\u0105 ze wzgl\u0119du na akcenty po\u0142o\u017cone na \u201ecnocie\u201d i \u201echwale\u201d nie\u00adwiele lepiej rozumiemy od jej francuskiego odpowiednika: \u201epowszechnej wol\u00adno\u015bci\u201d; trudno j\u0105 zrozumie\u0107 dlatego, \u017ce w obydw\u00f3ch wypadkach emfaza spo\u00adczywa na s\u0142owie \u201epowszechna\u201d.<\/span><\/p>\n

Jakkolwiek by by\u0142o, to w\u0142a\u015bnie do owej bezimienno\u015bci utraconego skarbu nawi\u0105zuje poeta, kiedy m\u00f3wi, \u017ce dziedzictwa naszego nie zapisano nam \u017cad\u00adnym testamentem. M\u00f3wi\u0105c spadkobiercy, co b\u0119dzie prawnie do niego nale\u017ca\u0142o, testament przekazuje przysz\u0142o\u015bci dawne dobra. Bez testamentu albo, \u017ce\u00adby wyja\u015bni\u0107 metafor\u0119, bez tradycji \u2013 kt\u00f3ra dokonuje wyboru i nazywa, kt\u00f3ra przekazuje i konserwuje, kt\u00f3ra wskazuje, gdzie le\u017c\u0105 skarby i jaka jest ich warto\u015b\u0107 \u2013 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 czasu nie istnieje, nie ma te\u017c \u2013 w ludzkich wymia\u00adrach m\u00f3wi\u0105c \u2013 przesz\u0142o\u015bci ani przysz\u0142o\u015bci, tylko odwieczna przemiana \u015bwiata i biologiczny cykl \u017cyj\u0105cych w nim istot.<\/span><\/p>\n

Bezradno\u015b\u0107 pami\u0119ci<\/strong><\/h5>\n

Tak wi\u0119c skarbu nie utracono wskutek okoliczno\u015bci historycznych czy zewn\u0119trznych przeciwno\u015bci, lecz dla\u00adtego, \u017ce \u017cadna tradycja nie przewidzia\u0142a jego pojawienia si\u0119 jego kszta\u0142tu, \u017caden testament nie zapisa\u0142 go przysz\u0142o\u015bci. W ka\u017cdym razie utrata, by\u0107 mo\u017ce nieunikniona wobec istniej\u0105cej rzeczywisto\u015bci politycznej, posz\u0142a w zapomnie\u00adnie wskutek jakiego\u015b zawa\u0142u pami\u0119ci, kt\u00f3ry tkn\u0105\u0142 nie tylko spadkobierc\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w i \u015bwiadk\u00f3w, tych, kt\u00f3rzy przez przelotn\u0105 chwil\u0119 trzymali skarb w swych d\u0142oniach, jednym s\u0142owem ludzi wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie \u017cyj\u0105\u00adcych. Albowiem pami\u0119\u0107 \u2013 kt\u00f3ra jest tylko jednym, aczkolwiek jednym z naj\u00adwa\u017cniejszych element\u00f3w my\u015blenia \u2013 poza uprzednio ustalonym porz\u0105dkiem rzeczy jest bezradna, a umys\u0142 ludzki tylko w nies\u0142ychanie rzadkich wypadkach zdolny jest do zapami\u0119tania czego\u015b, co stoi absolutnie poza jakimkolwiek kontekstem.<\/span><\/p>\n

Tak wi\u0119c pierwsi nie zdo\u0142ali zapami\u0119ta\u0107 kszta\u0142tu owego skarbu ci w\u0142a\u015bnie, kt\u00f3rzy go posiedli i kt\u00f3rym wyda\u0142 si\u0119 tak dziwny, i\u017c nie umieli go nawet nazwa\u0107. Wtedy jednak nie trapili si\u0119 tym zbytnio; je\u015bli nie byli skarbu swego w pe\u0142ni \u015bwiadomi, pojmowali przynajmniej znaczenie tego co czynili i wiedzieli, \u017ce liczy\u0107 si\u0119 to b\u0119dzie ponad zwyci\u0119stwem i kl\u0119sk\u0105: \u201eDzia\u0142anie, maj\u0105ce sens dla \u017cywych, warto\u015b\u0107 ma tylko dla umar\u0142ych, a spe\u0142\u00adnienie znajdzie tylko w tych umys\u0142ach, kt\u00f3re je przejm\u0105 i przemy\u015bl\u0105\u201d. Tragedia zacz\u0119\u0142a si\u0119 nie z chwil\u0105, kiedy wyzwolenie ca\u0142ego kraju niemal automatycz\u00adnie zniszczy\u0142o ma\u0142e, ukryte wysepki wolno\u015bci, i tak zreszt\u0105 skazane na za\u00adg\u0142ad\u0119, lecz wtedy gdy si\u0119 okaza\u0142o, i\u017c nie by\u0142o takiego umys\u0142u, kt\u00f3ry by przej\u0105\u0142 i zbada\u0142, przemy\u015bla\u0142 i zapami\u0119ta\u0142. Istota rzeczy polega na tym, \u017ce \u201espe\u0142nienie\u201d \u2013 jakie ka\u017cde rozpocz\u0119te dzia\u0142anie znale\u017a\u0107 musi w umys\u0142ach tych, kt\u00f3rzy potem opowiedz\u0105 ca\u0142\u0105 histori\u0119 i przeka\u017c\u0105 jej znaczenie \u2013 nie by\u0142o im dane; a bez tego my\u015blowego dope\u0142nienia, bez artykulacji mo\u017cliwej do zrealizowania jedynie dzi\u0119ki pami\u0119ci \u2013 nie by\u0142o po prostu nic do opo\u00adwiedzenia.<\/span><\/p>\n

W sytuacji tej nie ma nic tak bardzo nowego. Dobrze znamy owe nie\u00adrzadkie nawroty rozpaczliwej bezradno\u015bci rozumu i my\u015bli, bezradno\u015bci, jaka ogarnia ludzi, kt\u00f3rzy z w\u0142asnego do\u015bwiadczenia wiedz\u0105, \u017ce my\u015bl i rzeczy\u00adwisto\u015b\u0107 rozsta\u0142y si\u0119, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 nieprzejrzysta dla \u015bwiat\u0142a my\u015bli, i \u017ce my\u015bl, nie zwi\u0105zana ju\u017c z rzeczywisto\u015bci\u0105 w spos\u00f3b, w jaki okr\u0105g ko\u0142a nierozerwalnie zwi\u0105zany jest ze swoim punktem \u015brodkowym, mo\u017ce straci\u0107 wszelki sens albo wa\u0142kowa\u0107 stare prawdy, pozbawione ju\u017c wszelkiego kon\u00adkretnego znaczenia.<\/span><\/p>\n

Dzisiaj nawet dawne przewidywania tej trudno\u015bci s\u0105 nam znane. Kiedy Tocqueville powr\u00f3ci\u0142 z Nowego \u015awiata, kt\u00f3ry potrafi\u0142 opisa\u0107 i zanalizowa\u0107 tak \u015bwietnie, \u017ce znamienite dzie\u0142o jego zdo\u0142a\u0142o przetrwa\u0107 ponad wiek radykalnych zmian, dobrze zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, i\u017c wymyka mu si\u0119 to, co Char nazwa\u0142 \u201espe\u0142nieniem\u201d dzia\u0142ania czy akcji, a zdanie Chara \u2013 \u201enaszego dziedzictwa nie przekazano nam \u017cadnym testamentem\u201d \u2013 brzmi jak wariant Tocqueville\u2019a: \u201ePoniewa\u017c przesz\u0142o\u015b\u0107 nie rzuca ju\u017c swego \u015bwiat\u0142a na przy\u00adsz\u0142o\u015b\u0107, rozum ludzki b\u0142\u0105dzi w ciemno\u015bciach\u201d[2]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Bitewne zamieszanie<\/strong><\/h5>\n

O ile wiem, jedyny dok\u0142adny opis tej trudno\u015bci znale\u017a\u0107 mo\u017cna w jednej z paraboli Franza Kafki, kt\u00f3re by\u0107 mo\u017ce jedyne pod tym wzgl\u0119dem w ca\u0142ej literaturze \u2013 s\u0105 prawdziwymi parabolami, rzutowanymi wzd\u0142u\u017c i wok\u00f3\u0142 zdarzenia niby promienie \u015bwiat\u0142a, kt\u00f3re jednak\u017ce nie o\u015bwietlaj\u0105 jego zewn\u0119trznych kontur\u00f3w, lecz z w\u0142a\u015bciwo\u015bci\u0105 promieni Roentgena ukazuj\u0105 jego wewn\u0119trzn\u0105 struktur\u0119, jak\u0105 w naszym wypadku stanowi\u0105 ukryte procesy my\u015blowe.<\/span><\/p>\n

Parabola Kafki brzmi nast\u0119puj\u0105co[3]<\/a>: \u201eMa on dw\u00f3ch przeciwnik\u00f3w: pierwszy napiera na niego z ty\u0142u, od prapocz\u0105tk\u00f3w. Drugi zagradza mu drog\u0119 od przodu. Walczy z obydwoma. W\u0142a\u015bciwie pierwszy wspiera go w walce z drugim, poniewa\u017c chce go pchn\u0105\u0107 naprz\u00f3d, i tak samo drugi wspiera go w walce z pierwszym; bo ten przecie\u017c prze go do ty\u0142u. Ale tak jest tylko w teorii. Albowiem jest nie tylko tych dw\u00f3ch przeciwnik\u00f3w, lecz jeszcze i on sam, a kto w\u0142a\u015bciwie zna jego zamiary? W ka\u017cdym razie jego marzeniem jest, \u017ce kiedy\u015b, w jakiej\u015b chwili nieuwagi \u2013 do tego wprawdzie potrzebna jest noc tak ciemna, jakiej jeszcze nie by\u0142o \u2013 uskoczy z linii walki i ze wzgl\u0119du na swe do\u015bwiadczenie bojowe wyniesiony zostanie na s\u0119dziego nad swymi wzajemnie ze sob\u0105 walcz\u0105cymi przeciwnikami\u201d[4]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Sytuacja, jak\u0105 parabola ta opisuje i \u201eprze\u015bwietla\u201d jest, zgodnie z wewn\u0119trz\u00adn\u0105 logik\u0119 problemu, dalszym ci\u0105giem wydarze\u0144, kt\u00f3rych istot\u0119 zawiera afo\u00adryzm Ren\u00e9 Chara. W\u0142a\u015bciwie zaczyna si\u0119 ona dok\u0142adnie w tym punkcie, w kt\u00f3rym nasz wst\u0119pny aforyzm zostawi\u0142 sekwencj\u0119 wydarze\u0144 zawieszon\u0105 jak gdyby w pr\u00f3\u017cni.<\/span><\/p>\n

B\u00f3j Kafki zaczyna si\u0119 wtedy, kiedy tok akcji przebieg\u0142 pe\u0142ne ko\u0142o i kiedy historia b\u0119d\u0105ca jej wynikiem czeka na dope\u0142nienie \u201ew umys\u0142ach, kt\u00f3re j\u0105 odziedzicz\u0105 i przemy\u015bl\u0105\u201d. Zadaniem umys\u0142u jest zro\u00adzumienie tego, co si\u0119 wydarzy\u0142o i zrozumienie to \u2013 stosownie do Hegla \u2013 jest jedynym \u015brodkiem umo\u017cliwiaj\u0105cym cz\u0142owiekowi pogodzenie si\u0119 z rzeczy\u00adwisto\u015bci\u0105, tzn. \u017cycie w zgodzie ze \u015bwiatem. Trudno\u015b\u0107 le\u017cy w tym, \u017ce je\u015bli umys\u0142 nie jest w stanie przynie\u015b\u0107 spokoju i doprowadzi\u0107 do pogodzenia si\u0119 z rzeczywisto\u015bci\u0105, natychmiast sam popada w konflikt i wik\u0142a si\u0119 w rodzaj jak gdyby bitewnego zamieszania.<\/span><\/p>\n

Ucieczki<\/strong><\/h5>\n

Historycznie jednak rzecz ujmuj\u0105c, to stadium rozwoju wsp\u00f3\u0142czesnego umys\u0142u poprzedzone by\u0142o, przynajmniej w XX wieku, przez dwa raczej ni\u017c jeden uprzedni akt. Zanim pokolenie Ren\u00e9 Chara, kt\u00f3rego wybrali\u015bmy tutaj jako przedstawiciela, oderwane zosta\u0142o od tw\u00f3rczo\u015bci literackiej i rzucone w wir czynu i dzia\u0142ania, inne pokolenie, tylko troch\u0119 starsze, zwr\u00f3ci\u0142o si\u0119 ku po\u00adlityce w poszukiwaniu rozwi\u0105za\u0144 trudno\u015bci filozoficznych i pr\u00f3bowa\u0142o uciec od \u015bwiata my\u015bli w \u015bwiat czynu.<\/span><\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie ludzie owego pokolenia stali si\u0119 rzecznikami i tw\u00f3rcami tego, co sami okre\u015blili mianem egzystencjalizmu: egzystencjalizm bowiem, przynajmniej w swej francuskiej wersji, jest przede wszystkim ucieczk\u0105 od trudno\u015bci wsp\u00f3\u0142czesnej filozofii w niczego nie kwestio\u00adnuj\u0105ce zaanga\u017cowanie si\u0119 w akcj\u0119. A poniewa\u017c w warunkach, jakie zaistnia\u00ad\u0142y w XX wieku, tzw. intelektuali\u015bci \u2013 pisarze, my\u015bliciele, arty\u015bci itp. \u2013 mogli uzyska\u0107 dost\u0119p do sfery spraw publicznych tylko w okresie rewolucji, rewo\u00adlucja \u2013 jak to kiedy\u015b okre\u015bli\u0142 Malraux (w \u201eLa Condition humaine\u201d) \u2013 j\u0119\u0142a odgrywa\u0107 \u201erol\u0119, jak\u0105 niegdy\u015b spe\u0142nia\u0142o \u017cycie wiekuiste: zbawia tych, kt\u00f3rzy j\u0105 robi\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Egzystencjalizm, bunt filozofa przeciw filozofii, nie narodzi\u0142 si\u0119 z chwil\u0105, gdy sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce filozofia nie jest w stanie zastosowa\u0107 w\u0142asnych zasad do sfery spraw politycznych; ta niemoc filozofii politycznej w sensie, w jakim Platon by j\u0105 rozumia\u0142, datuje si\u0119 prawie od tak dawna, jak historia zachod\u00adniej filozofii i metafizyki. Ani te\u017c narodzi\u0142 si\u0119 wtedy nawet, kiedy si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce filozofia jest r\u00f3wnie niezdolna do spe\u0142nienia zadania, jakie jej wyzna\u00adczy\u0142 Hegel i filozofia historii, tzn. do zrozumienia i koncepcyjnego uj\u0119cia historycznej rzeczywisto\u015bci i wydarze\u0144 dziejowych, dzi\u0119ki kt\u00f3rym \u015bwiat dzisiej\u00adszy jest tym, czym jest.<\/span><\/p>\n

\n

Gdyby napisa\u0107 intelek\u00adtualn\u0105 histori\u0119 naszego stulecia w formie biografii osoby, okaza\u00ad\u0142oby si\u0119, \u017ce jej umys\u0142 zatoczy\u0142 ko\u0142o dwukrotnie: najpierw gdy od my\u015bli uciek\u0142 do czynu, a potem gdy do niej wr\u00f3ci\u0142<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Sytuacja sta\u0142a si\u0119 rozpaczliwa z chwil\u0105 gdy oka\u00adza\u0142o si\u0119, i\u017c dawne metafizyczne problemy nie maj\u0105 ju\u017c znaczenia, to jest wtedy, kiedy cz\u0142owiek zacz\u0105\u0142 pojmowa\u0107, i\u017c wypad\u0142o mu \u017cy\u0107 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym jego tradycje my\u015blowe i jego umys\u0142 nie s\u0105 nawet zdolne do po\u00adstawienia adekwatnych, sensownych pyta\u0144, a c\u00f3\u017c dopiero m\u00f3wi\u0107 o udzieleniu odpowiedzi na dr\u0119cz\u0105ce go problemy. W tym stanie rzeczy zdawa\u0142o si\u0119, \u017ce nadzieja tkwi w akcji, w czynie, w dzia\u0142aniu, kt\u00f3re jest uczestniczeniem i zaanga\u017cowaniem, w\u0142a\u015bnie zaanga\u017cowaniem \u2013 nadzieja bynajmniej nie rozwi\u0105zania istniej\u0105cych problem\u00f3w, lecz stworzenia takich warunk\u00f3w, w jakich mo\u017cna z nimi \u017cy\u0107 nie staj\u0105c si\u0119 \u2013 jak to okre\u015bli\u0142 kiedy\u015b Sartre \u2013 salaud<\/em>, hipokryt\u0105.<\/span><\/p>\n

Odkrycie, \u017ce dla jakich\u015b tajemniczych powod\u00f3w rozum ludzki przesta\u0142 funkcjonowa\u0107 w spos\u00f3b w\u0142a\u015bciwy, tworzy \u2013 \u017ce tak powiem \u2013 pierwszy roz\u00addzia\u0142 historii, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 tutaj zajmujemy. Wspomnia\u0142am o tym tutaj pokr\u00f3tce dlatego, aby uwagi naszej nie usz\u0142a owa szczeg\u00f3lna ironia tego, co nast\u0105pi\u0142o p\u00f3\u017aniej. Pisz\u0105c podczas ostatnich miesi\u0119cy dzia\u0142ania w r\u00e9sistance<\/em>, kiedy wyzwo\u00adlenie \u2013 kt\u00f3re w naszym kontek\u015bcie oznacza\u0142o uwolnienie od czynu, od uczestniczenia \u2013 by\u0142o blisko, Ren\u00e9 Char zako\u0144czy\u0142 swe rozwa\u017cania nawo\u0142y\u00adwaniem do my\u015blenia, apelem skierowanym do tych wszystkich, kt\u00f3rzy ewentu\u00adalnie prze\u017cyj\u0105, nawo\u0142ywaniem nie mniej \u017carliwym i nami\u0119tnym ni\u017c nawo\u0142y\u00adwanie jego poprzednik\u00f3w do akcji i czynu.<\/span><\/p>\n

Gdyby si\u0119 mia\u0142o pisa\u0107 intelek\u00adtualn\u0105 histori\u0119 naszego stulecia nie w formie nast\u0119puj\u0105cych po sobie pokole\u0144, gdzie historyk musi \u015bci\u015ble zachowa\u0107 kolejno\u015b\u0107 teorii i pogl\u0105d\u00f3w, lecz w formie biografii jednej osoby, nie d\u0105\u017c\u0105c do niczego wi\u0119cej jak tylko do metaforycznej aproksymacji tego, co rzeczywi\u015bcie dokona\u0142o si\u0119 w umys\u0142ach ludzi, okaza\u00ad\u0142oby si\u0119, i\u017c umys\u0142 tej osoby zmuszony by\u0142 zatoczy\u0107 pe\u0142ne ko\u0142o nie raz jeden, lecz dwukrotnie: najpierw gdy od my\u015bli uciek\u0142 do czynu, do uczestniczenia, a potem zn\u00f3w gdy czyn, a raczej fakt uczestniczenia zmusi\u0142 go do powrotu w \u015bwiat my\u015bli.<\/span><\/p>\n

Przy czym nie od rzeczy b\u0119dzie zwr\u00f3ci\u0107 tu uwag\u0119, \u017ce apel do my\u015bli, nawo\u0142ywanie do my\u015blenia rozleg\u0142o si\u0119 w owym dziwnym okresie przej\u015bciowym, jaki nieraz wmiesza si\u0119 w czas historyczny, kiedy to nie tylko p\u00f3\u017aniejsi historycy, lecz aktorzy i \u015bwiadkowie, a wi\u0119c ludzie wsp\u00f3\u0142\u00adcze\u015bnie \u017cyj\u0105cy \u015bwiadomi s\u0105 rozst\u0119pu w czasie, ca\u0142kowicie uwarunkowanego przez to, czego ju\u017c nie ma, i przez to, czego jeszcze nie ma. W historii nieraz okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce rozst\u0119p taki mo\u017ce zawiera\u0107 istot\u0119 prawdy.<\/span><\/p>\n

Arena Kafki<\/strong><\/h5>\n

Mo\u017cemy teraz powr\u00f3ci\u0107 do Kafki, kt\u00f3ry w logice tych zagadnie\u0144, cho\u0107 nie w ich chronologii, zajmuje ostatnie i jak gdyby najbardziej zaawanso\u00adwane miejsce. (Zagadka Kafki, kt\u00f3ry w przeci\u0105gu ponad trzydziestu pi\u0119ciu lat stale rosn\u0105cej s\u0142awy po\u015bmiertnej osi\u0105gn\u0105\u0142 pozycj\u0119 jednego z naj\u015bwietniej\u00adszych pisarzy z prawdziwego zdarzenia, nadal jest niepoj\u0119ta; polega ona przede wszystkim na zawrotnym odwr\u00f3ceniu ustalonego stosunku pomi\u0119dzy prze\u017cy\u00adtym do\u015bwiadczeniem a my\u015bl\u0105. Podczas gdy my zazwyczaj kojarzymy bogactwo konkretnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w i dramat zawarty w akcji z uprzednio prze\u017cytym do\u015bwiadczeniem danej rzeczywisto\u015bci, a element abstrakcji przypisujemy procesom my\u015blowym jako cen\u0119 zap\u0142acon\u0105 za ich porz\u0105dek i precyzj\u0119, Kafka si\u0142\u0105 czystej inteligencji i genialnej wyobra\u017ani zdo\u0142a\u0142 z minimum abstrakcyj\u00adnego prze\u017cycia stworzy\u0107 rodzaj krajobrazu my\u015blowego, kt\u00f3ry \u2013 nie trac\u0105c nic z precyzji \u2013 zachowuje ca\u0142e bogactwo, r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 i wszystkie elementy dramatu, jakie cechuj\u0105 \u201erzeczywiste\u201d \u017cycie. Poniewa\u017c my\u015blenie by\u0142o dla niego najistotniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 rzeczywisto\u015bci, rozwin\u0105\u0142 w sobie niesamowity dar przewidywania, kt\u00f3ry nawet po blisko czterdziestu latach pe\u0142nych wydarze\u0144 bez precedensu, nie przestaje nas dzisiaj zdumiewa\u0107).<\/span><\/p>\n

W swej nies\u0142ychanej prosto\u00adcie i zwi\u0119z\u0142o\u015bci parabola jego opisuje zjawisko my\u015blowe, kt\u00f3re mo\u017cna by okre\u015bli\u0107 jako my\u015blo-czyn. Scen\u0105 jest pole bitwy, na kt\u00f3rym \u015bcieraj\u0105 si\u0119 si\u0142y przesz\u0142o\u015bci i przysz\u0142o\u015bci; pomi\u0119dzy nimi znajduje si\u0119 cz\u0142owiek, kt\u00f3rego Kafka nazywa \u201eon\u201d i kt\u00f3ry, je\u015bli w og\u00f3le chce utrzyma\u0107 sw\u0105 pozycj\u0119, musi walczy\u0107 z obydwoma si\u0142ami. St\u0105d te\u017c tocz\u0105 si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie dwie, a nawet trzy walki: walka pomi\u0119dzy \u201ejego\u201d przeciwnikami i walka stoj\u0105cego po\u015brodku cz\u0142o\u00adwieka z ka\u017cdym z nich. Fakt jednak, \u017ce walka w og\u00f3le si\u0119 toczy, nale\u017cy przypisa\u0107 wy\u0142\u0105cznie obecno\u015bci cz\u0142owieka, bez kt\u00f3rej si\u0142y przesz\u0142o\u015bci i przysz\u0142o\u015bci ju\u017c dawno by si\u0119 zneutralizowa\u0142y lub wzajemnie zniszczy\u0142y.<\/span><\/p>\n

Nale\u017cy tu przede wszystkim podkre\u015bli\u0107, \u017ce nie tylko przysz\u0142o\u015b\u0107 \u2013 \u201efala przysz\u0142o\u015bci\u201d \u2013 lecz r\u00f3wnie\u017c przesz\u0142o\u015b\u0107 widziana jest jako si\u0142a, a nie, jak we wszystkich niemal metaforach, jako brzemi\u0119, kt\u00f3re cz\u0142owiek musi d\u017awiga\u0107 i kt\u00f3rego martwego ci\u0119\u017caru ludzie mog\u0105, a nawet powinni si\u0119 pozby\u0107 w swym marszu ku przysz\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n

\n

Kafka rozwin\u0105\u0142 w sobie niesamowity dar przewidywania, kt\u00f3ry nawet po latach pe\u0142nych wydarze\u0144 bez precedensu nie przestaje nas zdumiewa\u0107<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Wed\u0142ug s\u0142\u00f3w Faulknera \u201eprzesz\u0142o\u015b\u0107 nigdy nie jest martwa, nawet nie jest przesz\u0142o\u015bci\u0105\u201d. Co wi\u0119cej, przesz\u0142o\u015b\u0107 \u2013 si\u0119gaj\u0105c wstecz, a\u017c do \u201eprapocz\u0105tk\u00f3w\u201d \u2013 nie ci\u0105gnie w ty\u0142, lecz pcha do przodu; wbrew naszym ustalonym poj\u0119ciom, to w\u0142a\u015bnie przysz\u0142o\u015b\u0107 pcha nas wstecz, ku przesz\u0142o\u015bci. Widziany ze stanowiska cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zawsze \u017cyje mi\u0119dzy czasem minio\u00adnym i przysz\u0142ym, czas nie jest continuum<\/em>, nieprzerwanym przep\u0142ywem ci\u0105g\u0142o\u015b\u00adci; jest przeci\u0119ty w punkcie, w kt\u00f3rym \u201eon\u201d stoi i to \u201ejego\u201d stanowisko nie jest tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 w powszechnie przyj\u0119tym znaczeniu, lecz raczej roz\u00adst\u0119pem w czasie istniej\u0105cym dzi\u0119ki \u201ejego\u201d ustawicznej walce, \u201ejego\u201d oporowi przeciw przesz\u0142o\u015bci i przysz\u0142o\u015bci. Dlatego tylko, \u017ce cz\u0142owiek jest umiejsco\u00adwiony w czasie i o tyle tylko, o ile utrzymuje sw\u0105 pozycj\u0119, przep\u0142yw oboj\u0119t\u00adnego czasu roz\u0142amuje si\u0119 na czasy gramatycznie okre\u015blone; to w\u0142a\u015bnie owo umiejscowienie \u2013 pocz\u0105tek pocz\u0105tku, jak m\u00f3wi Augustyn \u2013 rozszczepia ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 czasu na si\u0142y, kt\u00f3re dzi\u0119ki ze\u015brodkowaniu na cz\u0105stce czy ciele na\u00addaj\u0105cym im kierunek zaczynaj\u0105 walczy\u0107 ze sob\u0105 i oddzia\u0142ywa\u0107 na cz\u0142owieka w spos\u00f3b, jaki opisuje Kafka.<\/span><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce nie zniekszta\u0142caj\u0105c sensu Kafki mo\u017cna p\u00f3j\u015b\u0107 o krok dalej. Kafka opisuje, jak istnienie cz\u0142owieka przerywa jednokierunkowy przep\u0142yw czasu, ale \u2013 co jest dziwne \u2013 nie zmienia on tradycyjnego wyobra\u017cenia, wed\u0142ug kt\u00f3rego o czasie zwykli\u015bmy my\u015ble\u0107 jako o ruchu po linii prostej. Poniewa\u017c Kafka zachowuje tradycyjn\u0105 metafor\u0119 prostolinijnego ruchu czasu, \u201eon\u201d ma zaledwie do\u015b\u0107 miejsca do stania, i ilekro\u0107 sam zamierza uderzy\u0107, marzy \u201emu\u201d si\u0119 jaki\u015b region poza i ponad lini\u0105 walki \u2013 a czym\u017ce jest owo marzenie i \u00f3w region, je\u015bli nie odwiecznym marzeniem, kt\u00f3re zachodni metafizycy od Parmenidesa do Hegla snuli o bezczasowym, bezprzestrzennym, ponadzmys\u0142owym regionie jako w\u0142a\u015bciwym kr\u00f3lestwie my\u015bli?<\/span><\/p>\n

Rozst\u0119p<\/strong><\/h5>\n

W Kafkowskim opisie \u201emy\u015blno-czynu\u201d wyra\u017anie brakuje przestrzennego wymiaru, w kt\u00f3rym by\u0142oby miejsce na wysi\u0142ek my\u015blowy bez zmuszania my\u015bli do zupe\u0142nego uskoku z ludzkiego czasu. Trudno\u015b\u0107 z parabol\u0105 Kafki, mimo ca\u0142ej jej wspania\u0142o\u015bci, polega na tym, \u017ce nie mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107 prostolinijnego ruchu czasu z chwil\u0105, kiedy jego jednokierunkowy przep\u0142yw rozci\u0119ty jest na wzajemnie zwalczaj\u0105ce si\u0119 si\u0142y, wymierzone i oddzia\u0142ywaj\u0105ce na cz\u0142owieka. Obecno\u015b\u0107 cz\u0142owieka przerywaj\u0105\u00adcego continuum<\/em> nie mo\u017ce nie spowodowa\u0107 najl\u017cejszego cho\u0107by odchylenia si\u0142 od ich pierwotnego kierunku, i gdyby to w\u0142a\u015bnie nast\u0105pi\u0142o, nie zderzy\u00ad\u0142yby si\u0119 frontalnie, lecz zetkn\u0119\u0142yby si\u0119 pod jakim\u015b k\u0105tem. Innymi s\u0142owy roz\u00adst\u0119p, w kt\u00f3rym \u201eon\u201d si\u0119 znajduje, potencjalnie przynajmniej nie jest zwyk\u0142\u0105 przerw\u0105, lecz przypomina to, co fizycy nazywaj\u0105 r\u00f3wnoleg\u0142obokiem si\u0142.<\/span><\/p>\n

W idealnych warunkach dzia\u0142anie dw\u00f3ch si\u0142 tworz\u0105cych r\u00f3wnoleg\u0142obok si\u0142, w kt\u00f3rym \u201eon\u201d Kafki znalaz\u0142 swe pole bitwy, powinno da\u0107 w rezultacie trzeci\u0105 si\u0142\u0119 \u2013 wypadkow\u0105 przek\u0105tn\u0105 \u2013 kt\u00f3rej pocz\u0105tek stanowi\u0142by punkt, w jakim dwie pierwsze si\u0142y zderzaj\u0105 si\u0119 i na kt\u00f3ry oddzia\u0142ywaj\u0105. Owa si\u0142a przek\u0105tna r\u00f3\u017cni\u0142aby si\u0119 pod jednym wzgl\u0119dem od pozosta\u0142ych, kt\u00f3rych jest wynikiem. Obydwie przeciwne sobie si\u0142y s\u0105 nieograniczone w swych pocz\u0105t\u00adkach: jedna wiedzie si\u0119 z niesko\u0144czonej przesz\u0142o\u015bci, druga za\u015b z niesko\u0144czonej przysz\u0142o\u015bci; ale chocia\u017c pocz\u0105tek ich nie jest wiadomy, obydwie maj\u0105 okre\u015blony punkt ko\u0144cowy, tzn. ten punkt, w kt\u00f3rym si\u0119 ze sob\u0105 zderzaj\u0105. Natomiast si\u0142a przek\u0105tna by\u0142aby okre\u015blona w swym pocz\u0105tku, zaczyna\u0142aby si\u0119 w punkcie zderzenia si\u0142 sobie wrogich, lecz by\u0142aby niesko\u0144czona dzi\u0119ki temu, \u017ce wynik\u0142a z jednoczesnej akcji dw\u00f3ch si\u0142, kt\u00f3rych pocz\u0105tkiem jest niesko\u0144czono\u015b\u0107. Owa si\u0142a przek\u0105tna, o znanym pocz\u0105tku i o kierunku zdeterminowanym przez przesz\u0142o\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3rej domniemany koniec le\u017cy w niesko\u0144czono\u015bci, jest doskona\u0142\u0105 metafor\u0105 wysi\u0142ku my\u015blowego.<\/span><\/p>\n

Gdyby \u201eon\u201d Kafki m\u00f3g\u0142 spo\u017cyt\u00adkowa\u0107 swe si\u0142y na tej w\u0142a\u015bnie przek\u0105tnej, w idealnie r\u00f3wnym oddaleniu od przesz\u0142o\u015bci i przysz\u0142o\u015bci, przemierzaj\u0105c j\u0105 tam i na powr\u00f3t powolnym, dobrze odmierzonym i uporz\u0105dkowanym ruchem, kt\u00f3ry jest w\u0142a\u015bciwym rytmem pro\u00adces\u00f3w my\u015blowych, nie musia\u0142by uskakiwa\u0107 z linii walki, by znale\u017a\u0107 si\u0119 po\u00adnad bitw\u0105, jak tego \u017c\u0105da parabola \u2013 albowiem przek\u0105tna ta, jakkolwiek mierzy w niesko\u0144czono\u015b\u0107, uwi\u0105zana jest i zakorzeniona w tera\u017aniejszo\u015bci: ujrza\u0142by wtedy \u2013 wypierany przez swych przeciwnik\u00f3w w tym jednym jedynym kierunku, sk\u0105d m\u00f3g\u0142 nale\u017cycie widzie\u0107 i oceni\u0107 to, co by\u0142o jak najbardziej jego, co zaistnia\u0142o dzi\u0119ki jego pojawieniu si\u0119 \u2013 ogromn\u0105, podlegaj\u0105c\u0105 usta\u00adwicznej przemianie czaso-przestrze\u0144, utworzon\u0105 i uformowan\u0105 przez si\u0142y przesz\u0142o\u015bci i przysz\u0142o\u015bci; znalaz\u0142by takie miejsce w czasie, kt\u00f3re jest dosta\u00adtecznie oddalone od przesz\u0142o\u015bci i przysz\u0142o\u015bci, aby zapewni\u0107 \u201es\u0119dziemu\u201d odpo\u00adwiedni\u0105 perspektyw\u0119, sk\u0105d bezstronnym okiem m\u00f3g\u0142by os\u0105dzi\u0107 walcz\u0105ce ze sob\u0105 si\u0142y.<\/span><\/p>\n

Ale \u2013 kusi cz\u0142owieka doda\u0107 tutaj \u2013 \u201etak jest tylko w teorii\u201d. Bardziej prawdopodobne jest to \u2013 co zreszt\u0105 Kafka cz\u0119sto opisywa\u0142 w innych opowiadaniach i parabolach \u2013 \u017ce \u201eon\u201d, niezdolny doszuka\u0107 si\u0119 owej przek\u0105tnej, kt\u00f3ra wywiod\u0142aby go z linii walki w przestrze\u0144 stworzon\u0105 przez r\u00f3wnoleg\u0142obok si\u0142, \u201eumrze z wyczerpania\u201d wycie\u0144czony ustawicznym trudem walki, niepomny swych pierwotnych zamiar\u00f3w, \u015bwiadom tylko istnienia owego rozst\u0119pu, kt\u00f3ry \u2013 p\u00f3ki \u201eon\u201d \u017cy\u0107 b\u0119dzie \u2013 jest miejscem, w kt\u00f3rym musi trwa\u0107, cho\u0107 jest ono bardziej polem bitwy ni\u017c domem.<\/span><\/p>\n

Aby unikn\u0105\u0107 nieporozumie\u0144: por\u00f3wnania, jakich tutaj u\u017cywam dla ukaza\u00adnia \u2013 w przeno\u015bni i warunkowo \u2013 dzisiejszej sytuacji my\u015bli, mog\u0105 si\u0119 od\u00adnosi\u0107 tylko do sfery intelektu. \u017badna z tych metafor nie mia\u0142aby sensu, gdyby je zastosowa\u0107 do czasu historycznego czy biograficznego, tam bowiem roz\u00adst\u0119py w czasie si\u0119 nie zdarzaj\u0105. O tyle tylko, o ile my\u015bli, tzn. o ile jest wieczny \u2013 \u201eon\u201d, jak go Kafka s\u0142usznie nazywa, a nie \u201ekto\u201d \u2013 cz\u0142owiek \u017cyje ca\u0142\u0105 pe\u0142ni\u0105 swego konkretnego bytu w owym rozst\u0119pie mi\u0119dzy czasem minionym i przysz\u0142ym. Podejrzewam, i\u017c rozst\u0119p ten nie jest zjawiskiem dzisiejszym, mo\u017ce zaistnienia jego nie da si\u0119 nawet ustali\u0107 jako konkret\u00adnego faktu historycznego, lecz \u017ce datuje si\u0119 on od chwili pojawienia si\u0119 cz\u0142owieka na ziemi. By\u0107 mo\u017ce jest to region ducha, lub raczej \u015bcie\u017cka prze\u00adtarta my\u015bleniem, \u00f3w w\u0105ski przesmyk nie-czasu, jaki czynno\u015b\u0107 my\u015blenia dr\u0105\u017cy w czaso-przestrzeni ludzi \u015bmiertelnych i w kt\u00f3rym my\u015bl, pami\u0119\u0107 i przewidy\u00adwanie ratuj\u0105 z ruin czasu historycznego i biograficznego wszystko, czego si\u0119 tylko dotkn\u0105.<\/span><\/p>\n

\n

Wbrew naszym ustalonym poj\u0119ciom, to w\u0142a\u015bnie przysz\u0142o\u015b\u0107 pcha nas wstecz, ku przesz\u0142o\u015bci<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ten male\u0144ki obszar nie-czasu w samym sercu czasu \u2013 w przeciwie\u0144stwie do \u015bwiata i kultury, w kt\u00f3rej si\u0119 rodzimy \u2013 mo\u017cna jedynie wskaza\u0107, ale nie mo\u017cna go przej\u0105\u0107 czy odziedziczy\u0107 od przesz\u0142o\u015bci; ka\u017cde nowe pokolenie, a w\u0142a\u015bciwie ka\u017cda istota ludzka pojawiaj\u0105ca si\u0119 mi\u0119dzy niesko\u0144czo\u00adn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 i r\u00f3wnie niesko\u0144czon\u0105 przysz\u0142o\u015bci\u0105 sama musi go odkry\u0107 i w trudzie od nowa ku niemu si\u0119 przedziera\u0107.<\/span><\/p>\n

Trudno\u015b\u0107 jednak le\u017cy w tym, \u017ce nie wydajemy si\u0119 odpowiednio wyposa\u00ad\u017ceni ani przygotowani do tego wysi\u0142ku my\u015blowego, do zadomowienia si\u0119 w rozst\u0119pie mi\u0119dzy przesz\u0142o\u015bci\u0105 i przysz\u0142o\u015bci\u0105. Przez d\u0142ugie okresy naszej historii, a w\u0142a\u015bciwie przez tysi\u0105clecia, jakie min\u0119\u0142y od za\u0142o\u017cenia Rzymu i jakie uwarunkowane by\u0142y rzymskimi koncepcjami, rozst\u0119p ten wype\u0142niany by\u0142 czym\u015b, co od czas\u00f3w rzymskich nazywali\u015bmy tradycj\u0105. Nie jest dla nikogo tajem\u00adnic\u0105, \u017ce z post\u0119pem czas\u00f3w nowo\u017cytnych tradycja ta coraz bardziej s\u0142ab\u0142a. Kiedy ni\u0107 tradycji wreszcie p\u0119k\u0142a, rozst\u0119p mi\u0119dzy czasem minionym i przy\u00adsz\u0142ym przesta\u0142 by\u0107 charakterystycznym imponderabilium<\/em> my\u015blenia i przesta\u0142 by\u0107 do\u015bwiadczany jedynie przez tych kilka os\u00f3b, dla kt\u00f3rych my\u015blenie by\u0142o g\u0142\u00f3wnym zaj\u0119ciem. Sta\u0142 si\u0119 namacaln\u0105 i dotkliw\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 dla wszyst\u00adkich; znaczy to, \u017ce sta\u0142 si\u0119 faktem o znaczeniu politycznym.<\/span><\/p>\n

Kafka m\u00f3wi o do\u015bwiadczeniu, o do\u015bwiadczeniu bojowym, jakiego naby\u0142 \u201eon\u201d staraj\u0105c si\u0119 utrzyma\u0107 sw\u0105 pozycj\u0119 pomi\u0119dzy \u015bcieraj\u0105cymi si\u0119 falami prze\u00adsz\u0142o\u015bci i przysz\u0142o\u015bci. Do\u015bwiadczenie to jest do\u015bwiadczeniem w my\u015bleniu \u2013 st\u0105d te\u017c, jak widzieli\u015bmy, ca\u0142a parabola odnosi si\u0119 do domeny umys\u0142u \u2014 i mo\u017cna je naby\u0107, jak wszelkie do\u015bwiadczenie, w drodze praktyki i \u0107wicze\u0144 (tutaj, jak zreszt\u0105 i pod innymi wzgl\u0119dami, ten rodzaj my\u015blenia r\u00f3\u017cni si\u0119 od takich proces\u00f3w my\u015blowych jak dedukcja, indukcja i wyci\u0105ganie popraw\u00adnych wniosk\u00f3w, kt\u00f3rych logicznych zasad bezsprzeczno\u015bci i wewn\u0119trznej zwarto\u015bci mo\u017cna si\u0119 raz na zawsze nauczy\u0107 i p\u00f3\u017aniej tylko je stosowa\u0107).<\/span><\/p>\n

Nast\u0119pne eseje s\u0105 takimi w\u0142a\u015bnie \u0107wiczeniami i jedynym ich celem jest zdo\u00adbycie do\u015bwiadczenia, jak nale\u017cy my\u015ble\u0107; nie zawieraj\u0105 one recept, co nale\u017cy my\u015ble\u0107 i jakich prawd si\u0119 trzyma\u0107. A ju\u017c najmniej pretensji roszcz\u0105 sobie do nawi\u0105zania zerwanej nici tradycji lub do wynalezienia jakich\u015b nowomod\u00adnych namiastek maj\u0105cych s\u0142u\u017cy\u0107 do wype\u0142nienia istniej\u0105cego rozst\u0119pu mi\u0119dzy czasem minionym i przysz\u0142ym. W \u0107wiczeniach tych problem prawdy nie jest wysuwany na pierwszy plan; zajmuj\u0105 si\u0119 one jedynie tym, jak nale\u017cy si\u0119 porusza\u0107 w owym rozst\u0119pie \u2013 jedynym by\u0107 mo\u017ce miejscu, gdzie prawda mo\u017ce si\u0119 ewentualnie pojawi\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w miesi\u0119czniku \u201eWi\u0119\u017a\u201d nr 2\/1983<\/a>. T\u0142um. Jan Kempka. \u015ar\u00f3dtytu\u0142y pochodz\u0105 od redakcji<\/em><\/span><\/p>\n

\n

[1]<\/a> Esej niniejszy stanowi przedmow\u0119 do ksi\u0105\u017cki Hannah Arendt \u201eBetween Past and Futur\u0119\u201d (The Viking Press, Nowy Jork, 1961).<\/em><\/span>
\n[2]<\/a> Zdanie to pochodzi z ostatniego rozdzia\u0142u \u201eDe la d\u00e9mocratie en Amerique\u201d. Ca\u0142y ust\u0119p brzmi nast\u0119puj\u0105co: \u201eChocia\u017c rewolucja, jaka ogarn\u0119\u0142a ustr\u00f3j spo\u0142eczny, prawodawstwo, zapatrywania i nawet uczucia daleka jest od zako\u0144czenia, dzisiejsze jej wyniki nie dadz\u0105 si\u0119 por\u00f3wna\u0107 z niczym, co \u015bwiat dotychczas prze\u017cy\u0142. Przemierzam pami\u0119ci\u0105 wiek po wieku, a\u017c do najodleglejszej staro\u017cytno\u015bci i nie znajduj\u0119 nic podobnego do tego, co si\u0119 odbywa przed mymi oczami; poniewa\u017c przesz\u0142o\u015b\u0107 nie rzuca ju\u017c swego \u015bwiat\u0142a na przysz\u0142o\u015b\u0107, rozum ludzki b\u0142\u0105dzi w ciemno\u015bciach\u201d. S\u0142owa Tocqueville\u2019a antycypuj\u0105 nie tylko aforyzmy Ren\u00e9 Chara, lecz r\u00f3wnie\u017c \u2013 je\u015bli je odczyta\u0107 dos\u0142ownie \u2013 wnikliwe stwierdzenie Kafki, \u017ce to w\u0142a\u015bnie przysz\u0142o\u015b\u0107 kieruje umys\u0142 cz\u0142owieka ku wiekom minionym, \u201ea\u017c do najodleglejszej staro\u017cytno\u015bci\u201d.<\/em><\/span>
\n[3]<\/a> Jest to ostatnia miniatura z serii zatytu\u0142owanej \u201eER\u201d w \u201eAufzeich nungen aus den Jahre 1920\u201d. Miniatury te ukaza\u0142y si\u0119 w Ameryce w zbiorze pt. \u201eThe Great Wall of China\u201d Nowy Jork 1946, w przek\u0142adzie Willi i Edwina Muir\u00f3w.<\/em><\/span>
\n[4]<\/a> Przek\u0142ad w\u0142asny z orygina\u0142u niemieckiego (przyp. t\u0142um.).<\/em><\/span><\/p>\n

\n

Hannah Arendt<\/strong> – ur. 1906, zm. 1975, niemiecka teoretyczka polityki, filozofka i publicystka. By\u0142a profesorem Uniwersytetu Chicagowskiego (1963\u20131967) i New School for Social Research w Nowym Jorku (1967\u20131975). Do 1952 pracowa\u0142a w komisji zajmuj\u0105cej si\u0119 ratowaniem dorobku kulturalnego \u017byd\u00f3w europejskich. Stworzy\u0142a jedn\u0105 z najbardziej znanych teorii totalitaryzmu. Autorka ksi\u0105\u017cek takich jak \u201eKorzenie totalitaryzmu\u201d, \u201eEichmann w Jerozolimie\u201d, \u201eKondycja ludzka\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hannah Arendt Mi\u0119dzy czasem minionym a przesz\u0142ym \u201eWi\u0119\u017a\u201d nr 2\/1983. Hannah Arendt Sytuacja ludzko\u015bci sta\u0142a si\u0119 rozpaczliwa, gdy cz\u0142owiek poj\u0105\u0142, \u017ce wypad\u0142o mu \u017cy\u0107 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym jego tradycje my\u015blowe i jego umys\u0142 nie s\u0105 nawet zdolne do postawienia sensownych pyta\u0144, a c\u00f3\u017c dopiero m\u00f3wi\u0107 o udzieleniu odpowiedzi na dr\u0119cz\u0105ce go problemy. Tekst ukaza\u0142 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100368"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=100368"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100368\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":100480,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100368\/revisions\/100480"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=100368"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=100368"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=100368"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}