{"id":100390,"date":"2022-12-10T17:09:46","date_gmt":"2022-12-10T15:09:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=100390"},"modified":"2022-12-10T10:29:26","modified_gmt":"2022-12-10T08:29:26","slug":"14-09-76","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=100390","title":{"rendered":"Bogobojna prostytutka z \u017cydowskiego p\u00f3\u0142\u015bwiatka. Powie\u015b\u0107 noblisty po raz pierwszy po polsku"},"content":{"rendered":"

Pisarz nioblista Isaac Bashevis Singer w swoim domu w MIami, USA, 10 pa\u017adziernika 1978 r. (Fot. Kathy Willens\/AP)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Bogobojna prostytutka z \u017cydowskiego p\u00f3\u0142\u015bwiatka. Powie\u015b\u0107 noblisty po raz pierwszy po polsku<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Micha\u0142 Noga\u015b<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

“Ruda Kejla” publikowana by\u0142a w odcinkach w “Forwerts”, nowojorskiej lewicowej gazecie \u017cydowskiej. Izaak Bashevis Singer pisa\u0142 j\u0105 mi\u0119dzy grudniem 1976 a pa\u017adziernikiem 1977 roku. Rok p\u00f3\u017aniej dosta\u0142 Nobla w dziedzinie literatury.<\/strong><\/span><\/h4>\n
\n
\n<\/div>\n
Singer, urodzony w 1902 r. w Leoncinie ko\u0142o Warszawy, to jedyny pisarz tworz\u0105cy w jidysz, kt\u00f3ry zosta\u0142 uhonorowany literackim Noblem.<\/span><\/div>\n
\n

Debiutowa\u0142 w Polsce w 1925 roku opowiadaniem \u201eNa staro\u015b\u0107” – ukaza\u0142o si\u0119 w \u201eLiterarisze Bleter” (\u201eKarty Literackie”), najwa\u017cniejszym wtedy\u00a0 literackim pi\u015bmie kr\u0119gu j\u0119zyka jidysz. Od 1935 roku mieszka\u0142 i tworzy\u0142 w Stanach Zjednoczonych. \u201eSztukmistrza z Lublina”, powie\u015b\u0107, kt\u00f3ra przynios\u0142a mu \u015bwiatowe uznanie, wyda\u0142 25 lat p\u00f3\u017aniej.\u00a0<\/span><\/p>\n

Powie\u015b\u0107 odzyskana dzi\u0119ki cyfrowemu archiwum<\/strong><\/h5>\n<\/div>\n

W powojennej Polsce teksty Singera zacz\u0119\u0142y ukazywa\u0107 si\u0119 dopiero w 1983 r., 5 lat po przyznaniu mu Nobla. Znalaz\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d nich \u201eSztukmistrz”. W sumie prze\u0142o\u017cono na polski 15 tom\u00f3w opowiada\u0144, 3 ksi\u0105\u017cki autobiograficzne, zbi\u00f3r \u201eFelietony, eseje, wywiady” i 15 powie\u015bci.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie do\u0142\u0105czy\u0142a do tego zestawu kolejna – \u201eRuda Kejla” przet\u0142umaczona i z\u0142o\u017cona w ca\u0142o\u015b\u0107 45 lat po powstaniu.<\/span><\/p>\n

\u201eRuda Kejla” (\u201eJarme un Kejle”), napisana przez Singera w jidysz, nigdy nie ukaza\u0142a si\u0119 w Stanach Zjednoczonych w formie ksi\u0105\u017cki. Tekst zosta\u0142 prze\u0142o\u017cony z jidisz na angielski, na podstawie tego manuskryptu dokonano t\u0142umaczenia i wydano powie\u015b\u0107 po niemiecku i w\u0142osku.<\/span><\/p>\n

W Polsce dostali\u015bmy w\u0142a\u015bnie przek\u0142ad z orygina\u0142u autorstwa Krzysztofa Modelskiego – na podstawie wersji cyfrowej z archiwum \u201eForwerts”. Zabiega\u0142 o to wydawca, niewielka oficyna Fame Art dzia\u0142aj\u0105ca w podlubelskich\u00a0Niemcach<\/a>. Dlaczego? Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w angielskim przek\u0142adzie ksi\u0105\u017cki zabrak\u0142o kilku stron orygina\u0142u. Chodzi\u0142o o sceny, kt\u00f3re w drugiej po\u0142owie lat 70. XX wieku w \u015brodowisku autora mog\u0142y zosta\u0107 uznane za obrazoburcze. Cho\u0107by te, w kt\u00f3rych bohaterowie bez zb\u0119dnej pruderii rozmawiaj\u0105 o seksie lub go uprawiaj\u0105. Zapewne tak\u017ce o s\u0142owa wypowiadane przez tytu\u0142ow\u0105 bohaterk\u0119 – prostytutk\u0119, kt\u00f3ra postanowi\u0142a si\u0119 nawr\u00f3ci\u0107.<\/span><\/p>\n

Akcja rozpoczyna si\u0119 w Warszawie w lecie 1911 r. W cesarstwie dochodzi do pogrom\u00f3w, tysi\u0105ce ludzi emigruj\u0105 do Ameryki.<\/span><\/p>\n

Ale \u201ew melinie na Krochmalnej 6 nie czytano \u017cadnych gazet i nie zajmowano si\u0119 polityk\u0105”. W tym w\u0142a\u015bnie miejscu sporo czasu sp\u0119dzaj\u0105 g\u0142\u00f3wni bohaterowie powie\u015bci – Jarme Bodik, potomek z\u0142odziei z Piask, i jego \u017cona, by\u0142a prostytutka Ruda Kejla. S\u0105, jak i wielu s\u0105siad\u00f3w podopiecznymi \u015alepego Icze, lokalnego mafioza dbaj\u0105cego o porz\u0105dek w tej cz\u0119\u015bci \u017cydowskiej dzielnicy.<\/span><\/p>\n

Maks Ku\u015btyga, “anio\u0142 \u015bmierci”<\/strong><\/h4>\n

Jarme i Kejla marz\u0105 o lepszym \u017cyciu i \u015bwiecie – ledwo wi\u0105\u017c\u0105 koniec z ko\u0144cem, ona z mi\u0142o\u015bci do m\u0119\u017ca zrezygnowa\u0142a z wykonywania dotychczasowego zawodu, on nie przejawia zdolno\u015bci organizacyjnych, \u017caden z niego handlarz czy przedsi\u0119biorca. Nadziei upatruj\u0105 raczej w przeprowadzeniu dobrze przygotowanego, wraz z okolicznymi kompanami, napadu na bank czy innej akcji, kt\u00f3ra pozwoli im si\u0119 wzbogaci\u0107 i uciec z terenu Imperium Rosyjskiego. To coraz trudniejsze do \u017cycia miejsca – z powodu narastaj\u0105cej biedy i widma nadchodz\u0105cej wojny, ale tak\u017ce zagro\u017cenia kolejnymi pogromami.<\/span><\/p>\n

I wtedy, gdy pewnego wieczoru wybieraj\u0105 si\u0119 – wydaj\u0105c ostatnie zask\u00f3rniaki Kejli – do teatru \u201elos zsy\u0142a im Maksa Ku\u015btyg\u0119”.<\/span><\/p>\n

Ku\u015btyga, w\u0142a\u015bciwie Maks Lewitas, ob\u0142udnik, cwaniak i handlarz \u017cywym towarem, oka\u017ce si\u0119 – zgodnie z przeczuciami Kejli – \u201eanio\u0142em \u015bmierci” jej ma\u0142\u017ce\u0144stwa z Jarmem. Najpierw roztoczy przed dawnym znajomym z wi\u0119zienia i jego \u017con\u0105 wizj\u0119 wspania\u0142ej przysz\u0142o\u015bci w Ameryce Po\u0142udniowej, w kt\u00f3rej b\u0119d\u0105 wsp\u00f3lnie prowadzi\u0107 intratny interes, a by\u0142a prostytutka zostanie opiekunk\u0105 przywiezionych z Polski kobiet. Nast\u0119pnie zmusi ich do wydobycia od bogatych, samotnych, schorowanych \u017byd\u00f3w pieni\u0119dzy niezb\u0119dnych do \u201enabycia” kobiet, kt\u00f3re mog\u0142yby trafi\u0107 do dom\u00f3w publicznych w Rio de Janeiro i Buenos Aires. A ostatecznie, wykorzystuj\u0105c wybitnie s\u0142aby charakter Jarmego, spr\u00f3buje narzuci\u0107 jemu i Kejli \u017cycie w tr\u00f3jk\u0105cie.<\/span><\/p>\n

Klimat dawnej Warszawy i Nowego Jorku<\/h4>\n

W \u201eRudej Kejli” Izaak Baszewis Singer wspaniale oddaje klimat \u017cydowskiej Warszawy czasu ko\u0144ca zabor\u00f3w i nadchodz\u0105cej I wojny \u015bwiatowej. Krochmalna, \u017belazna czy Gnojna t\u0119tni\u0105 tu \u017cyciem, podw\u00f3rka s\u0105 pe\u0142ne s\u0105siedzkich nawo\u0142ywa\u0144, w niewielkich sklepikach wymienia si\u0119 towary i naj\u015bwie\u017csze wiadomo\u015bci, a w spelunach toczy si\u0119 nie do ko\u0144ca bezpieczne \u017cycie towarzyskie. Singer pokazuje napi\u0119cia, atmosfer\u0119 przedpogromow\u0105.<\/span><\/p>\n

To tak\u017ce opowie\u015b\u0107 o Nowym Jorku drugiej dekady XX wieku. Gdy do miasta nadziei i marze\u0144 trafiaj\u0105 w ko\u0144cu Ruda Kejla i Bunem, nastolatek z religijnej rodziny, dzielnica, w kt\u00f3rej przychodzi im zamieszka\u0107, jest \u201eczym\u015b w rodzaju Krochmalnej, lecz (\u2026) gorzej”. Pr\u00f3buj\u0105 odnale\u017a\u0107 si\u0119 we wsp\u00f3lnocie imigrant\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata, szybko jednak okazuje si\u0119, \u017ce nie ma im ona do zaoferowania niczego ponad to, czego do\u015bwiadczyli w Imperium Rosyjskim. I \u017ce nie ma ucieczki przed przeznaczeniem oraz odpowiedzialno\u015bci\u0105 za pope\u0142nione w Warszawie czyny. Ziemia obiecana okazuje si\u0119 przekle\u0144stwem.<\/span><\/p>\n

Odzyska\u0107 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 wybitnie utalentowanego rodze\u0144stwa<\/strong><\/h4>\n

W opowie\u015bci o bohaterach z okolic Krochmalnej Singer pieczo\u0142owicie odtwarza \u015bwiat znany z w\u0142asnego dzieci\u0144stwa. Od 1908 do\u00a01917<\/a>\u00a0mieszka\u0142 przy Krochmalnej, najpierw pod numerem 10, potem 12. A gdy opisuje zagubienie i rezygnacj\u0119 tych, kt\u00f3rzy trafili do Nowego Jorku, tak\u017ce czerpie z w\u0142asnych do\u015bwiadcze\u0144. Pierwsze, nie\u0142atwe lata po drugiej stronie oceanu opisywa\u0142 w wielu tekstach, cho\u0107by w opowiadaniu \u201eZagubiony w Ameryce” oraz powie\u015bci autobiograficznej \u201eMi\u0142o\u015b\u0107 i wygnanie”.<\/span><\/p>\n

W \u201eS\u0142owie od t\u0142umacza” Krzysztof Modelski pisze o \u201eRudej Kejli”: \u201eNiekt\u00f3rzy krytycy i badacze literatury jidysz (\u2026) sytuuj\u0105 j\u0105 w kr\u0119gu literatury szund. ‘Szund’ t\u0142umaczy si\u0119 zwykle na j\u0119zyk polski jako szmira, tandeta, literatura brukowa. Chodzi tu jednak nie tyle o brak warto\u015bci literackiej, a o zagnie\u017cd\u017cenie w p\u00f3\u0142\u015bwiatku, w brudnych sprawkach i ciemnych interesach, o w\u0105tek kryminalny, o s\u0142ownictwo cz\u0119sto dalekie od salonowego. Sensacyjna \u017cywa fabu\u0142a staje si\u0119 dla Singera pretekstem do stawiania powa\u017cnych pyta\u0144 o charakterze egzystencjalnym, ale i o prze\u0142amywanie kulturowego tabu”.<\/span><\/p>\n

\u201eRuda Kejla” zdaje si\u0119 te\u017c dope\u0142nieniem misji wydawnictwa Fame Art. Przyj\u0119\u0142o ono sobie za cel przypomnienie lub odzyskanie dla polskiego czytelnika tw\u00f3rczo\u015bci niezwykle utalentowanego rodze\u0144stwa. Najpierw (w przek\u0142adach kilku autor\u00f3w) ukaza\u0142y si\u0119 opowiadania siostry noblisty Ester Kreitman-Singer, nast\u0119pnie (ju\u017c w t\u0142umaczeniu Modelskiego) kr\u00f3tkie formy oraz\u00a0znakomita powie\u015b\u0107 \u201eTowarzysz Nachman” starszego brata Izraela Joszuy\u00a0<\/a>(<\/strong><\/span>zmar\u0142ego w 1944 roku w Nowym Jorku), a teraz wreszcie nieznana powie\u015b\u0107 najm\u0142odszego z tr\u00f3jki.<\/span><\/p>\n

\n

Izaak Baszewis Singer<\/b>, “Ruda Kejla”, prze\u0142. z jidysz Krzysztof Modelski, wyd. Fame Art, Niemce 2022<\/i><\/p>\n

<\/p>\n

\n

<\/a>Micha\u0142 Noga\u015b<\/a> –\u00a0<\/em><\/span><\/strong>Dziennikarz dzia\u0142u Kultura od 2016 roku. Pisze i rozmawia nie tylko o literaturze. Publikuje w “Wyborczej”, “Ksi\u0105\u017ckach. Magazynie do Czytania”, “Wysokich Obcasach”. Wsp\u00f3\u0142tworzy “8:10. Podcast Gazety Wyborczej”.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pisarz nioblista Isaac Bashevis Singer w swoim domu w MIami, USA, 10 pa\u017adziernika 1978 r. (Fot. Kathy Willens\/AP) Bogobojna prostytutka z \u017cydowskiego p\u00f3\u0142\u015bwiatka. Powie\u015b\u0107 noblisty po raz pierwszy po polsku Micha\u0142 Noga\u015b “Ruda Kejla” publikowana by\u0142a w odcinkach w “Forwerts”, nowojorskiej lewicowej gazecie \u017cydowskiej. Izaak Bashevis Singer pisa\u0142 j\u0105 mi\u0119dzy grudniem 1976 a pa\u017adziernikiem 1977 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100390"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=100390"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100390\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":108224,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100390\/revisions\/108224"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=100390"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=100390"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=100390"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}