{"id":100666,"date":"2022-12-19T17:09:00","date_gmt":"2022-12-19T15:09:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=100666"},"modified":"2022-12-19T13:11:24","modified_gmt":"2022-12-19T11:11:24","slug":"24-09-80","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=100666","title":{"rendered":"\u017bYD, DUMNY UKRAINIEC"},"content":{"rendered":"

Cmentarz \u017cydowski w Sadhorze \/ fot. L. W\u0142odek<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>\u017bYD, DUMNY UKRAINIEC<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

LUDWIKA W\u0141ODEK<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Prawnuk cadyka powiedzia\u0142 mu: Mojsze, jest wojna, teraz wszyscy s\u0105 \u017bydami, przyjmuj wszystkich, kogo si\u0119 da<\/strong><\/span><\/h3>\n
\n

Mychaj\u0142o Krajs i Mojsze Zejew to ta sama osoba. Wszyscy go w Czerniowcach \u015bwietnie znaj\u0105. Jest opiekunem synagogi w Sadhorze, na przedmie\u015bciach miasta. Nie pe\u0142ni tam \u017cadnej religijnej funkcji. Sam siebie nazywa zawhosp<\/em>, co mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 jako zarz\u0105dzaj\u0105cego gospodarza. To w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki niemu synagoga i \u017cycie duchowe oraz spo\u0142eczne wok\u00f3\u0142 niej \u015bwietnie funkcjonuj\u0105. Jest zwyk\u0142ym cz\u0142onkiem tamtejszej gminy \u017cydowskiej, nie pobiera wynagrodzenia za swoje zaanga\u017cowanie. Wr\u0119cz dok\u0142ada z w\u0142asnych pieni\u0119dzy. Zarabia, prowadz\u0105c prywatn\u0105 firm\u0119. Z zawodu jest in\u017cynierem, ma zak\u0142ad, kt\u00f3ry produkuje maszyny do wyrobu galanterii tekstylnej: sznur\u00f3wek, wst\u0105\u017cek, lin. Ale nie \u017cali si\u0119, wi\u0119cej i tak st\u0105d dostaje, ni\u017c sam wk\u0142ada. \u2013 Wszystkie pi\u0119kne momenty w moim \u017cyciu s\u0105 zwi\u0105zane z prac\u0105 tutaj \u2013 zapewni\u0142 mnie.<\/span><\/p>\n

Komsomolec nie wierzy w Boga<\/strong><\/h4>\n

Kiedy si\u0119 spotkali\u015bmy, organizowa\u0142 w\u0142a\u015bnie fet\u0119, coroczne obchody dnia pami\u0119ci cadyka Izraela Friedmana, kt\u00f3ry za\u0142o\u017cy\u0142 tutejsz\u0105 gmin\u0119 chasydzk\u0105. Friedman osiad\u0142 w Sadhorze w latach 40. XIX wieku. Wcze\u015bniej dzia\u0142a\u0142 w R\u00f3\u017cynie, na \u017bytomierszczy\u017anie, kt\u00f3ra w\u00f3wczas znajdowa\u0142a si\u0119 w imperium rosyjskim. Z Rosji uciek\u0142, poniewa\u017c zosta\u0142 oskar\u017cony o nas\u0142anie p\u0142atnych zab\u00f3jc\u00f3w na dw\u00f3ch donosicieli.<\/span> Znalaz\u0142szy si\u0119 na terytorium Austrii, napisa\u0142 do cesarza z pro\u015bb\u0105, by udzieli\u0142 mu zgody na pobyt w swoim pa\u0144stwie. Cesarz nie tylko si\u0119 zgodzi\u0142, ale jeszcze podarowa\u0142 mu kawa\u0142ek ziemi w Sadhorze w\u0142a\u015bnie, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 now\u0105 siedzib\u0105 cadyka. On za\u015b wola\u0142 po\u0142o\u017con\u0105 na uboczu wie\u015b ni\u017c pobliskie Czerniowce. Ba\u0142 si\u0119 bowiem, \u017ce reformatorsko nastawieni czerniowieccy \u017bydzi mogliby sprowadzi\u0107 na z\u0142\u0105 drog\u0119 jego konserwatywnych wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w, kt\u00f3rzy szybko \u015bci\u0105gn\u0119li za nim na te tereny. Sadhorska gmina zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozrasta\u0107. W pocz\u0105tku lat 50. XIX wieku, nied\u0142ugo po \u015bmierci Friedmana, wybudowano now\u0105, wspania\u0142\u0105 synagog\u0119, w kt\u00f3rej gmachu, odrestaurowanym kilka lat temu, rozmawia\u0142am z Mychaj\u0142em.<\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnego dnia mieli tam zjecha\u0107 chasydzi z ca\u0142ego \u015bwiata na wsp\u00f3lne mod\u0142y i wielkie przyj\u0119cie. Mychaj\u0142o nie tylko opowiada\u0142 mi o sobie, ale te\u017c dyrygowa\u0142 przygotowaniami. W synagodze mieszka\u0142o kilkudziesi\u0119ciu uchod\u017ac\u00f3w. Pochodzili z r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci Ukrainy obj\u0119tych wojn\u0105, niekt\u00f3rzy byli \u017bydami, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie. Na czas obchod\u00f3w Mychaj\u0142o znalaz\u0142 im inne lokum. Nie chcia\u0142, \u017ceby uroczysto\u015bci zak\u0142\u00f3ca\u0142y im normalne funkcjonowanie, poza tym musia\u0142 gdzie\u015b umie\u015bci\u0107 co wa\u017cniejszych go\u015bci przybywaj\u0105cych na obchody. Pilnowa\u0142 tymczasowej przeprowadzki, koordynowa\u0142 godziny przylot\u00f3w poszczeg\u00f3lnych chasydzkich VIP-\u00f3w z wyje\u017cd\u017caj\u0105cymi po nich kierowcami. A tak\u017ce ustala\u0142 menu i przede wszystkim czuwa\u0142 nad tym, aby przygotowania przebiega\u0142y sprawnie i bez k\u0142\u00f3tni. A problemy wisia\u0142y w powietrzu. Do g\u0142\u00f3wnej sali synagogi, w kt\u00f3rej rozmawiali\u015bmy, co chwil\u0119 kto\u015b wbiega\u0142, a to donosz\u0105c, \u017ce w kuchni ju\u017c jest za du\u017co os\u00f3b i nic nie da si\u0119 znale\u017a\u0107, a to, \u017ce czyja\u015b zaplanowana od dawna marszruta uleg\u0142a nag\u0142ej zmianie.<\/span><\/p>\n

Z r\u00f3\u017ca\u0144skiej dynastii chasyd\u00f3w wywodzi si\u0119 matka Mychaj\u0142a. Ojciec te\u017c by\u0142 \u017bydem, spod Chocimia. Mychaj\u0142o urodzi\u0142 si\u0119 w 1961 roku, w Czerniowcach. Jego babcia od strony taty bardzo nalega\u0142a, \u017ceby nazywa\u0142 si\u0119 Mojsze, na cze\u015b\u0107 jej ojca.<\/span><\/p>\n

Mychaj\u0142o Krajs przed synagog\u0105 w Sadhorze \/ fot. L. W\u0142odek<\/em><\/span><\/p>\n

\u2013 Mama nie chcia\u0142a mnie zapisa\u0107 jako Mojsze, ba\u0142a si\u0119, \u017ce b\u0119d\u0119 mia\u0142 przez to problemy \u2013 opowiada\u0142 mi. \u2013 Zwi\u0105zek Radziecki pocz\u0105tku lat 60. nie by\u0142 najlepszym pa\u0144stwem dla ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w. Ale te\u015bciowa bardzo nalega\u0142a. W ko\u0144cu mama znalaz\u0142a spos\u00f3b, \u017ceby j\u0105 odwie\u015b\u0107 od tego pomys\u0142u. W owych czasach by\u0142 bardzo popularny mistrz szachowy Michai\u0142 Tal, \u017byd z Rygi. \u201eJego te\u017c na pewno rodzina nazywa Mojsze, a jednak zapisali go Michai\u0142\u201d, powiedzia\u0142a mama babci, co ostatecznie przekona\u0142o j\u0105 do tego, \u017ce moje \u017cydowskie imi\u0119 niekoniecznie musi si\u0119 znale\u017a\u0107 w oficjalnych papierach. I tak zosta\u0142em Michai\u0142em. A potem, ju\u017c w niepodleg\u0142ej Ukrainie, Mychaj\u0142em.<\/span><\/p>\n

Mychaj\u0142o ju\u017c w dzieci\u0144stwie wiedzia\u0142, \u017ce jest \u017bydem. Pierwszym jego j\u0119zykiem by\u0142 jidysz. Gdy poszed\u0142 do szko\u0142y, zacz\u0105\u0142 u\u017cywa\u0107 rosyjskiego. W mie\u015bcie w owych czasach nie istnia\u0142o raczej \u017cadne \u017cydowskie \u017cycie duchowe, tata tylko czasem bra\u0142 go do synagogi. Na \u015bwi\u0119ta mama robi\u0142a \u017cydowskie potrawy. Nie znali zbyt dobrze wszystkich teologicznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, ale obchodzili Purym, Pesach i inne. Na studia musia\u0142 pojecha\u0107 do Rygi, w Czerniowcach mu odm\u00f3wili, oficjalnie dlatego, \u017ce mia\u0142 rodzin\u0119 za granic\u0105, ale najprawdopodobniej w\u0142a\u015bciwy pow\u00f3d by\u0142 taki, jak sam uwa\u017ca, \u017ce by\u0142 \u017bydem.<\/span><\/p>\n

<\/i>Mychaj\u0142o ju\u017c w dzieci\u0144stwie wiedzia\u0142, \u017ce jest \u017bydem. Pierwszym jego j\u0119zykiem by\u0142 jidysz. Gdy poszed\u0142 do szko\u0142y, zacz\u0105\u0142 u\u017cywa\u0107 rosyjskiego<\/i><\/i><\/span><\/span><\/p>\n

W czasie studi\u00f3w w Rydze postanowi\u0142 raz i\u015b\u0107 na Purym do tamtejszej synagogi. Zobaczy\u0142, \u017ce w czasie modlitwy b\u0142yskaj\u0105 flesze \u2013 to KBG fotografowa\u0142o ludzi. Jego te\u017c. Wkr\u00f3tce potem dosta\u0142 wezwanie do dziekanatu. Dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce komsomolec nie mo\u017ce wierzy\u0107 w Boga. To by\u0142a oficjalna cz\u0119\u015b\u0107 rozmowy. Potem dziekan zni\u017cy\u0142 g\u0142os i powiedzia\u0142 mu, ju\u017c prywatnie, \u017ce wszystko b\u0119dzie dobrze, tylko \u017ceby ju\u017c wi\u0119cej do tej synagogi nie chodzi\u0142. \u2013 To by\u0142 \u0141otysz \u2013 wyja\u015bni\u0142 mi Mychaj\u0142o \u2013 te\u017c niespecjalnie zapewne kocha\u0142 t\u0119 nasz\u0105 w\u0142adz\u0119 radzieck\u0105.<\/span><\/p>\n

Ukrai\u0144ski patriota<\/strong><\/h4>\n

Ze mn\u0105 Mychaj\u0142o vel Mojsze rozmawia\u0142 wy\u0142\u0105cznie po ukrai\u0144sku. Bo przede wszystkim, jak mi wyt\u0142umaczy\u0142, jest jednak wielkim ukrai\u0144skim patriot\u0105. \u2013 W pierwszej kolejno\u015bci czuj\u0119 si\u0119 Ukrai\u0144cem, Ukrai\u0144cem \u017cydowskiego pochodzenia \u2013 zapewni\u0142 mnie i opisa\u0142 swoj\u0105 niedawn\u0105 rozmow\u0119 ze znajomym, wybitnym ukrai\u0144skim historykiem, Jaros\u0142awem Hrycakiem. Razem stwierdzili, \u017ce w pe\u0142ni uformowany nar\u00f3d mo\u017cna pozna\u0107 po tym, \u017ce \u017bydzi zaczynaj\u0105 by\u0107 dumni, \u017ce s\u0105 jego cz\u0142onkami. Mychaj\u0142o jest dumny z tego, \u017ce jest Ukrai\u0144cem.<\/span><\/p>\n

\u2013 To radziecka propaganda stworzy\u0142a mit ukrai\u0144skiego nacjonalisty antysemity. Pracowa\u0142a nad tym przez dziesi\u0119ciolecia. Zupe\u0142nie jakby to Ukrai\u0144cy urz\u0105dzili Holokaust, nie Niemcy \u2013 opowiada\u0142 mi Mychaj\u0142o, wspominaj\u0105c wojenne losy swojej rodziny. \u2013 Do Czerniowc\u00f3w Niemcy weszli stosunkowo p\u00f3\u017ano, dopiero po dw\u00f3ch tygodniach od rozpocz\u0119cia wojny z ZSRR, w lipcu 1941 roku. Tutejsi \u017bydzi, a by\u0142o ich w mie\u015bcie blisko 40 procent, nie wiedzieli prawie nic o anty\u017cydowskiej polityce Hitlera. Cz\u0119sto byli \u015bwietnie wykszta\u0142ceni na austro-w\u0119gierskich uniwersytetach, doskonale m\u00f3wili po niemiecku, a jidysz, bywa\u0142o, \u017ce si\u0119 wstydzili. Wielu cieszy\u0142o si\u0119, \u017ce po barbarzy\u0144skich Sowietach wreszcie pojawili si\u0119 kulturalni Niemcy. Tymczasem ci kulturalni Niemcy od razu zacz\u0119li rozstrzeliwania. Czerniowce le\u017ca\u0142y na uboczu, wi\u0119c mieli poczucie, \u017ce mog\u0105 tu sobie na wszystko pozwoli\u0107. Zabijali ludzi w bia\u0142y dzie\u0144, na ulicy, a 6 lipca w okolicy wsi Bi\u0142a zamordowali kilkuset \u017byd\u00f3w, \u0142\u0105cznie z g\u0142\u00f3wnym rabinem Czerniowc\u00f3w. W ka\u017cdym spo\u0142ecze\u0144stwie jest grupa ludzi, kt\u00f3rzy wykorzystuj\u0105 takie prze\u015bladowania, \u017ceby zarobi\u0107, wybi\u0107 si\u0119 lub po prostu dr\u0119czy\u0107 dotychczasowych s\u0105siad\u00f3w. Ojciec opowiada\u0142 mi, \u017ce Ukrai\u0144cy wcale nie byli gorsi od innych. Wr\u0119cz przeciwnie, byli tacy, kt\u00f3rzy im pomagali. To przecie\u017c rumu\u0144skie pa\u0144stwo wyko\u0144czy\u0142o w\u0142asnych \u017byd\u00f3w, a i tutejsi Rumuni nie byli lepsi. Mimo to na \u015bwiecie pokutuje w\u0142a\u015bnie mit Ukrai\u0144ca antysemity. Do dzi\u015b. Rozmawia\u0142em ostatnio z jak\u0105\u015b ciotk\u0105 z diaspory i ona mi m\u00f3wi, po rosyjsku, bo jidysz dawno zapomnia\u0142a: co ty tam siedzisz z tymi ukrai\u0144skimi nacjonalistami? A ja jej na to: ciotko, a co ty tam siedzisz z tymi niemieckimi faszystami? \u2013 i wybuchn\u0105\u0142 \u015bmiechem na wspomnienie w\u0142asnej riposty.<\/span><\/p>\n

W pierwszy dzie\u0144 wojny zadzwoni\u0142 do Mychaj\u0142a Mordechaj Szolom Josef Friedman z Jerozolimy, potomek cadyka. Przypomnia\u0142 mu proroctwo swojego pradziadka, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142, \u017ce Sadhora po stu trudnych latach p\u00f3\u017aniej b\u0119dzie bezpieczna. I przewidzia\u0142, \u017ce w Czerniowcach b\u0119dzie wielu uchod\u017ac\u00f3w. Poprosi\u0142 Mychaj\u0142o-Mojsze, \u017ceby zrobi\u0142 dla nich miejsce w synagodze. Mychaj\u0142o zapyta\u0142, czy ma przyjmowa\u0107 tylko \u017byd\u00f3w, i us\u0142ysza\u0142 w odpowiedzi: Mojsze, jest wojna, teraz wszyscy s\u0105 \u017bydami, przyjmuj wszystkich, kogo si\u0119 da.<\/span><\/p>\n

\nMuzeum bukowi\u0144skiej diaspory w Czerniowcach \/ fot. L. W\u0142odek<\/em><\/span><\/p>\n

Sam Mychaj\u0142o po 24 lutego ani chwili si\u0119 nie waha\u0142, czy ma zosta\u0107 w Ukrainie. To by\u0142o dla niego oczywiste. Ma \u017con\u0119 Ukraink\u0119, troje dzieci tu wychowa\u0142. Rozwa\u017ca\u0142 nawet, czy nie i\u015b\u0107 do armii, ale oboje z \u017con\u0105 uznali, \u017ce b\u0119dzie bardziej przydatny na miejscu, w Czerniowcach i w Sadhorze. Wtedy zaproponowa\u0142 \u017conie, \u017ceby pojecha\u0142a za granic\u0119, ale ona mu na to odpowiedzia\u0142a: Jak mam jecha\u0107, skoro mam dziecko na wojnie?<\/span><\/p>\n

Bo do ukrai\u0144skiej armii zaci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 ich \u015bredni syn. Kiedy rozmawiali\u015bmy, by\u0142 gdzie\u015b pod Chersoniem (to by\u0142o jeszcze przed wyzwoleniem tego miasta przez si\u0142y ukrai\u0144skie). Na pocz\u0105tku przysy\u0142a\u0142 zdj\u0119cia w mundurze. \u2013 Wtedy pewnie by\u0142 jeszcze na ty\u0142ach i dlatego si\u0119 chwali\u0142 \u2013 uwa\u017ca Mychaj\u0142o. \u2013 Teraz jest w samym epicentrum wojny, fotki w mundurze i z karabinem si\u0119 sko\u0144czy\u0142y. Matce m\u00f3wi, \u017ce jest daleko od frontu, ze mn\u0105 jest troch\u0119 bardziej szczery, ale i tak pisze oszcz\u0119dnie, tylko tyle, ile musi. Zapewne nie chce nas stresowa\u0107, ale ja i tak czuj\u0119, \u017ce robi niebezpieczne rzeczy. Wcze\u015bniej kilka lat pracowa\u0142 w Izraelu, proponowali mu repatriacj\u0119, ale odpowiedzia\u0142, \u017ce jego ojczyzn\u0105 jest Ukraina.<\/span><\/p>\n

Drugi syn, najstarszy, ju\u017c kilka lat temu wyjecha\u0142 do Stan\u00f3w. Trzy lata uczy\u0142 si\u0119 w jesziwie, o\u017ceni\u0142 si\u0119 z nowojorsk\u0105 \u017byd\u00f3wk\u0105. Niedawno wzi\u0119li \u015blub, bardzo tradycyjny. Mychaj\u0142o \u017ca\u0142uje, \u017ce nie mogli z \u017con\u0105 na niego pojecha\u0107. Syn zajmuje si\u0119 biznesem. Teraz robi zbi\u00f3rki na ukrai\u0144sk\u0105 armi\u0119. Obieca\u0142 te\u017c rodzicom, \u017ce tak wychowa dzieci, \u017ceby m\u00f3wi\u0142y po ukrai\u0144sku. A najm\u0142odszy syn Mychaj\u0142a jest jeszcze dzieckiem, ma 15 lat, chodzi do szko\u0142y w Czerniowcach.<\/span><\/p>\n

Nar\u00f3d polityczny<\/strong><\/h4>\n

Po rozmowie pojechali\u015bmy z Mychaj\u0142em na cmentarz w Sadhorze. Pokaza\u0142 mi gr\u00f3b cadyka Friedmana. By\u0142o nadzwyczaj ciep\u0142e pa\u017adziernikowe popo\u0142udnie. Buki porastaj\u0105ce okoliczne wzg\u00f3rza mia\u0142y pi\u0119kny z\u0142otobr\u0105zowy kolor. Plan by\u0142 taki, \u017ce wr\u00f3c\u0119 sobie z Sadhory do Czerniowc\u00f3w taks\u00f3wk\u0105. Ale zadzwoni\u0142 telefon. \u2013 Ce moja dru\u017cyna<\/em> [to moja \u017cona] \u2013 wyja\u015bni\u0142 mi, zanim odebra\u0142. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce musi i tak po co\u015b wr\u00f3ci\u0107 do miasta, wi\u0119c przy okazji mo\u017ce mnie podrzuci\u0107.<\/span><\/p>\n

Po drodze opowiada\u0142 mi o domach r\u00f3\u017cnych grup etnicznych, kt\u00f3re powsta\u0142y w Czerniowcach jeszcze w czasach austriackich, przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105. Jest tam dom polski, ukrai\u0144ski, niemiecki i rumu\u0144ski. Jest te\u017c \u017cydowski. Dzi\u015b domy nale\u017c\u0105 do miasta, pe\u0142ni\u0105 funkcje dom\u00f3w kultury. Mychaj\u0142o zdradzi\u0142 mi, \u017ce wsp\u00f3lnota \u017cydowska b\u0119dzie stara\u0142a si\u0119 o zwrot domu. Podobno odkryto, \u017ce pe\u0142ni\u0142 te\u017c funkcj\u0119 synagogi. \u2013 Nadal jednak dom b\u0119dzie otwarty dla wszystkich \u2013 zapewnia\u0142 mnie. <\/span><\/p>\n

\"fot.Fasada domu \u017cydowskiego w Czerniowcach \/ fot. L. W\u0142odek<\/span><\/em><\/span><\/a><\/p>\n

Na fasadzie domu jest wyrze\u017abiona gwiazda Dawida. Wisz\u0105 tam te\u017c nie tylko \u017c\u00f3\u0142to-niebieskie, ale i malinowo-czarne flagi. Te ostanie bardzo przeszkadzaj\u0105 cz\u0119\u015bci polskiej prawicy, bo kojarzone s\u0105 z UPA. Czerniowieckiej wsp\u00f3lnocie \u017cydowskiej jednak nie przeszkadzaj\u0105 w og\u00f3le. Dla nich, jak dla wszystkich wsp\u00f3\u0142czesnych Ukrai\u0144c\u00f3w, te flagi oznaczaj\u0105 po prostu woln\u0105, niepodleg\u0142\u0105 Ukrain\u0119, z kt\u00f3r\u0105 oni, jako ukrai\u0144scy \u017bydzi, si\u0119 uto\u017csamiaj\u0105.<\/span><\/p>\n

\u2013 Ukraina stworzy\u0142a nar\u00f3d polityczny \u2013 opowiada\u0142 mi Mychaj\u0142o, kiedy ju\u017c wje\u017cd\u017cali\u015bmy na brukowane ulice centrum Czerniowc\u00f3w. \u2013 Tu si\u0119 liczy obywatelstwo, nie etniczno\u015b\u0107. Krymski Tatar, czy ja, \u017byd, jeste\u015bmy dzi\u015b takimi samymi Ukrai\u0144cami. I nikogo to nie dziwi. Troch\u0119 tak jak we Francji nikt si\u0119 nie dziwi czarnosk\u00f3rym Francuzom. Zreszt\u0105 teraz to i my mamy sporo czarnosk\u00f3rych Ukrai\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u2013 No i macie prezydenta \u017byda \u2013 wtr\u0105cam.<\/span><\/p>\n

\u2013 Tak \u2013 zgadza si\u0119 ze mn\u0105. \u2013 To opowiem pani na po\u017cegnanie jedn\u0105 zabawn\u0105 histori\u0119 \u2013 zaproponowa\u0142. \u2013 Jeden znajomy z Czerniowiec strasznie narzeka\u0142 na poprzedniego prezydenta. \u201eTen \u017byd, Poroszenko, to zdrajca, skorumpowany, taki owaki\u201d. T\u0142umaczy\u0142em mu, \u017ce Poroszenko nie ma z \u017cydostwem nic wsp\u00f3lnego. Kiedy wybory wygra\u0142 Ze\u0142enski, ten sam cz\u0142owiek by\u0142 zachwycony \u201eNo wreszcie, taki fajny, m\u0142ody, uczciwy\u201d. A ja mu na to, \u017ce akurat Ze\u0142enski to jest \u017byd. Nie chcia\u0142 mi uwierzy\u0107.<\/span><\/p>\n

Wkr\u00f3tce potem byli\u015bmy na miejscu. Wysiad\u0142am z samochodu, po\u017cegna\u0142am si\u0119 z Mychaj\u0142em.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3d najnowszej historii<\/strong>
\n<\/span><\/h4>\n

To by\u0142 pi\u0119kny dzie\u0144. Poza porannym, nie by\u0142o ju\u017c ani jednego wi\u0119cej przeciwlotniczego alarmu. Spotka\u0142am si\u0119 z Lili\u0105 Szutjak, dziennikark\u0105 i wyk\u0142adowczyni\u0105 akademick\u0105 z Czerniowc\u00f3w. Wzi\u0119\u0142a mnie do najs\u0142ynniejszej czerniowieckiej, a mo\u017ce i ukrai\u0144skiej, ksi\u0119garni \u2013 Bukinist. Prowadzi j\u0105 Marina Lwowna Libanowa<\/span>. To kobieta legenda. Zna ca\u0142y ukrai\u0144ski \u015bwiat literacki i wszyscy j\u0105 znaj\u0105. Na dodatek jest m\u0105dra, zabawna i bardzo gadatliwa. Przy czym jednocze\u015bnie przenikliwa i czu\u0142a, tak dla swoich rozm\u00f3wc\u00f3w, jak dla tych, o kt\u00f3rych opowiada. \u015aci\u015ble wsp\u00f3\u0142pracuje z literackim festiwalem Meridian Czernowitz. Jej ksi\u0119garnia to tak\u017ce antykwariat. S\u0105 tu wszystkie najciekawsze ksi\u0105\u017cki wsp\u00f3\u0142czesnych ukrai\u0144skich autor\u00f3w i autorek, a tak\u017ce du\u017co archiwalnych pere\u0142ek. <\/span><\/p>\n

\"MarinaMarina Lwowna Libanowa<\/span> \/ fot. L. W\u0142odek<\/span><\/em><\/span><\/a><\/p>\n

Opowiedzia\u0142a mi, \u017ce po 24 lutego pojawili si\u0119 nowi klienci, uchod\u017acy. \u2013 Starsi pytaj\u0105 o ksi\u0105\u017cki po rosyjsku, m\u0142odzi bior\u0105 tylko ukrai\u0144skie. Ksi\u0105\u017cki dla dzieci te\u017c sprzedaj\u0105 si\u0119 tylko ukrai\u0144skie. Wzros\u0142o zainteresowanie literatur\u0105 historyczn\u0105, zw\u0142aszcza t\u0105 o historii najnowszej.<\/span><\/p>\n

To dlatego na wierzchu opr\u00f3cz najnowszych ksi\u0105\u017cek Sofiji Andruchowycz czy Andrija Bodnara le\u017ca\u0142y biografie Jewhena Konowalca czy Stepana Bandery. Tak\u017ce jej, czerniowieckiej \u017byd\u00f3wce, ukrai\u0144ski nacjonalista Stepan Bandera mniej przeszkadza ni\u017c niekt\u00f3rym polskim politykom.<\/span><\/p>\n

Po wyj\u015bciu z Bukinista posz\u0142y\u015bmy z Lili\u0105 na g\u0142\u00f3wny deptak miasta, ulic\u0119 Olgi Kobyla\u0144skiej, ukrai\u0144skiej pisarki i publicystki, jednej z pierwszych ukrai\u0144skich feministek. By\u0142a jeszcze o\u015bwietlona. Zjad\u0142y\u015bmy dobr\u0105 kolacj\u0119 w jednej z modnie urz\u0105dzonych restauracji, popi\u0142y\u015bmy winem Black Odessa. Prawie nie rozmawia\u0142y\u015bmy o wojnie. Raczej o pracy na uczelni, o prawdzie w reporta\u017cu i o Kapu\u015bci\u0144skim, o kt\u00f3rym Lilia pisa\u0142a kiedy\u015b prac\u0119 dyplomow\u0105.<\/span><\/p>\n

<\/i>Ksi\u0105\u017cki dla dzieci te\u017c sprzedaj\u0105 si\u0119 tylko ukrai\u0144skie<\/i><\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Dopiero ciemno\u015b\u0107, kt\u00f3ra uderzy\u0142a mnie, kiedy po p\u00f3\u0142torej godzinie wysz\u0142y\u015bmy z restauracji, przypomina\u0142a mi, \u017ce trwa wojna i \u017ce Czerniowce \u2013 mimo \u017ce uchodz\u0105 za najbezpieczniejsze miasto Ukrainy \u2013 te\u017c s\u0105 ni\u0105 dotkni\u0119te, a ci ludzie, jeszcze przed chwil\u0105 tak liczni na Kobyla\u0144skiej, to nie tury\u015bci, a wojenni uchod\u017acy.<\/span><\/p>\n

Nadchodzi\u0142a noc. Tak samo czarna i dla Mychaj\u0142a, i dla Mariny Lwownej, i dla wszystkich mieszkaj\u0105cych w tym mie\u015bcie potomk\u00f3w tutejszych \u017byd\u00f3w, Niemc\u00f3w, Polak\u00f3w i Rusin\u00f3w, i dla m\u00f3wi\u0105cych po rosyjsku uchod\u017ac\u00f3w z Charkowa, i dla m\u00f3wi\u0105cych po ukrai\u0144sku od dziecka mieszka\u0144c\u00f3w bukowi\u0144skich i podkarpackich wsi. I wszyscy oni musieli sp\u0119dzi\u0107 kolejn\u0105 noc, martwi\u0105c si\u0119 o bliskich na froncie, o opa\u0142 na zim\u0119, o krewnych i znajomych w innych, cz\u0119\u015bciej ostrzeliwanych miastach kraju. Wszystko dlatego, \u017ce czuli si\u0119 narodem, politycznym, \u015bwiadomym swoich praw narodem Ukrainy, a nie cz\u0119\u015bci\u0105 ruskiego miru.<\/span><\/p>\n

\n

Tekst powsta\u0142 w ramach projektu <\/em>Re: Open Ukraine<\/em> prowadzonego przez The Institute for Central European Strategy.<\/em><\/span><\/p>\n

Dzia\u0142 ukrai\u0144ski powstaje dzi\u0119ki dofinansowaniu European Cultural Foundation<\/a>, Instytutu Goethego w Warszawie<\/a>, Krakowskiego Biura Festiwalowego<\/a>, Centrum Dialogu im. Juliusza Mieroszewskiego<\/a> oraz Instytutu Nauk o Cz\u0142owieku w Wiedniu.<\/a><\/strong><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Cmentarz \u017cydowski w Sadhorze \/ fot. L. W\u0142odek \u017bYD, DUMNY UKRAINIEC LUDWIKA W\u0141ODEK Prawnuk cadyka powiedzia\u0142 mu: Mojsze, jest wojna, teraz wszyscy s\u0105 \u017bydami, przyjmuj wszystkich, kogo si\u0119 da Mychaj\u0142o Krajs i Mojsze Zejew to ta sama osoba. Wszyscy go w Czerniowcach \u015bwietnie znaj\u0105. Jest opiekunem synagogi w Sadhorze, na przedmie\u015bciach miasta. Nie pe\u0142ni tam \u017cadnej religijnej funkcji. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100666"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=100666"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100666\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":100682,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100666\/revisions\/100682"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=100666"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=100666"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=100666"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}