{"id":100878,"date":"2022-12-27T17:09:00","date_gmt":"2022-12-27T15:09:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=100878"},"modified":"2022-12-27T10:25:30","modified_gmt":"2022-12-27T08:25:30","slug":"03-09-79","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=100878","title":{"rendered":"Us\u0142ysza\u0142a od m\u0119\u017ca, \u017ce maj\u0105 si\u0119 kocha\u0107 i k\u0142\u00f3ci\u0107 tylko po hebrajsku. A dop\u00f3ki nie nauczy si\u0119 j\u0119zyka, ma po hebrajsku milcze\u0107"},"content":{"rendered":"

Matki hebrajskiego. Bez Debory i Hemdy Eliezer Ben Jehuda nie o\u017cywi\u0142by j\u0119zyka. Na zdj\u0119ciu ‘ojciec wznowiciel’ i jego druga \u017cona Hemda pracuj\u0105 nad s\u0142ownikiem wsp\u00f3\u0142czesnego j\u0119zyka hebrajskiego (Wikipedia)<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Us\u0142ysza\u0142a od m\u0119\u017ca, \u017ce maj\u0105 si\u0119 kocha\u0107 i k\u0142\u00f3ci\u0107 tylko po hebrajsku. A dop\u00f3ki nie nauczy si\u0119 j\u0119zyka, ma po hebrajsku milcze\u0107<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Paula Szewczyk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Wychowanie ich syna by\u0142o niczym eksperyment. Skoro mia\u0142 by\u0107 pierwszym dzieckiem od setek lat dorastaj\u0105cym z hebrajskim jako pierwszym j\u0119zykiem, nie m\u00f3g\u0142 wychodzi\u0107 z domu. Decyzj\u0105 ojca nie m\u00f3g\u0142 te\u017c spotyka\u0107 si\u0119 z \u017cadnym innym dzieckiem ani doros\u0142ym.<\/strong><\/span><\/h4>\n

*<\/strong><\/h4>\n

Jedni nazywali go geniuszem, drudzy szale\u0144cem. M\u00f3wi\u0107 po hebrajsku o korzystaniu z toalety?! Hebrajski by\u0142 przecie\u017c j\u0119zykiem Tory i modlitw, j\u0119zykiem niemal \u015bwi\u0119tym, nieodpowiednim do opisywania codziennego \u017cycia. Ale Eliezer Ben Jehuda mia\u0142 sen. W b\u0142ysku \u015bwiat\u0142a us\u0142ysza\u0142 g\u0142os m\u00f3wi\u0105cy, by rozproszeni po \u015bwiecie \u017bydzi wr\u00f3cili nie tylko do Palestyny, gdzie mieliby zbudowa\u0107 dla siebie nowy dom, ale i do swojego j\u0119zyka. “Od tamtego czasu ten g\u0142os brzmia\u0142 mi w uszach” \u2013 opowiada\u0142 p\u00f3\u017aniej.<\/span><\/p>\n

I \u017ce mia\u0142 by\u0107 to g\u0142os samego Boga.<\/strong><\/h5>\n

Odnawiaj\u0105c przez ca\u0142e \u017cycie nieu\u017cywany w mowie od przesz\u0142o 17 stuleci hebrajski, dokona\u0142 niemal niemo\u017cliwego. To mniej wi\u0119cej tak, jakby dzi\u015b jeden cz\u0142owiek postanowi\u0142 komunikowa\u0107 si\u0119 z otoczeniem wy\u0142\u0105cznie za pomoc\u0105 \u0142aciny, a ta za p\u00f3\u0142 wieku sta\u0142aby si\u0119 j\u0119zykiem urz\u0119dowym np. kt\u00f3rego\u015b z pa\u0144stw europejskich. I cho\u0107 Ben Jehuda s\u0142usznie uznawany jest za \u201eojca wznowiciela” j\u0119zyka, kt\u00f3rym pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 dzi\u015b miliony Izraelczyk\u00f3w, sukces, jak rzadko kiedy, mia\u0142 jednego ojca. Towarzyszy\u0142y mu dwie zapomniane matki.<\/span><\/p>\n

MATKA PIERWSZA. MATKA UPARTA<\/strong><\/h5>\n

Rodzice pok\u0142adali w urodzonym w 1858 roku w bia\u0142oruskich \u0141u\u017ckach, w\u00f3wczas cz\u0119\u015bci Imperium Rosyjskiego, synu wielkie nadzieje. Chcieli, by Eliezer, studiuj\u0105cy Tor\u0119 ju\u017c jako trzylatek, zosta\u0142 rabinem. Cho\u0107 rodzina \u017cy\u0142a w biedzie, nie by\u0142o mowy, by nie otrzyma\u0142 tradycyjnej, religijnej edukacji. Dyrektor miejscowej jesziwy by\u0142 maskilem, jak nazywano zwolennik\u00f3w “\u017cydowskiego o\u015bwiecenia”, i w tajemnicy podsuwa\u0142 ch\u0142opcu \u015bwieck\u0105 literatur\u0119. Ta rozpali\u0142a w nim nie tylko g\u0142\u00f3d wiedzy, ale i zami\u0142owanie do j\u0119zyk\u00f3w obcych. Ju\u017c nie chcia\u0142 by\u0107 rabinem, ale lekarzem. Studia medyczne i histori\u0119 judaizmu podj\u0105\u0142 na Sorbonie. Zrozumia\u0142 tam, \u017ce nie Francja ani ju\u017c nie Rosja b\u0119d\u0105 jego domem, tylko Palestyna. “To moje przeznaczenie. Mog\u0119 \u017cy\u0107 i pracowa\u0107 tylko po\u015br\u00f3d swoich ludzi” \u2013 m\u00f3wi\u0142. I tak na dwie dekady przed tym, jak Teodor Herzl nak\u0142ania\u0142 \u017byd\u00f3w do powrotu na Syjon i budowy pa\u0144stwa \u017cydowskiego, Eliezer Ben Jehuda zosta\u0142 syjonist\u0105.<\/span><\/p>\n

Na jego powr\u00f3t czeka\u0142a w domu o trzy lata starsza Debora Jonas.<\/span><\/p>\n

Dobrze sytuowanej, wykszta\u0142conej narzeczonej jeszcze z Pary\u017ca pisa\u0142, \u017ce je\u015bli zechce go po\u015blubi\u0107, b\u0119dzie musia\u0142a porzuci\u0107 dotychczasowe wygodne \u017cycie i wyjecha\u0107 za nim do Palestyny. Tylko \u017ce Eliezer ju\u017c wtedy by\u0142 chory \u2013 gru\u017alica. Lekarz powiedzia\u0142 mu, \u017ce nie do\u017cyje kolejnych urodzin. Uzna\u0142 wi\u0119c, \u017ce nie powinien skazywa\u0107 Debory na tak szybkie wdowie\u0144stwo. Ona jednak na t\u0119 wiadomo\u015b\u0107 zareagowa\u0142a gwa\u0142townym sprzeciwem. M\u00f3wi\u0142a ojcu: “Nie po to tyle lat na niego czeka\u0142am. Z chorob\u0105 czy bez, na dobre i na z\u0142e chc\u0119 zosta\u0107 jego \u017con\u0105”.<\/span><\/p>\n

MATKA HEBRAJSKA, MILCZ\u0104CA<\/strong><\/h5>\n

Spotkali si\u0119 ponownie w 1881 roku w Wiedniu, wzi\u0119li \u015blub i wyruszyli na ziemie staro\u017cytnego Izraela. Eliezerowi deklaracja Debory dawa\u0142a nadziej\u0119 nie tylko na wsp\u00f3lne \u017cycie z kobiet\u0105, kt\u00f3r\u0105 pokocha\u0142. Zobaczy\u0142 w niej te\u017c partnerk\u0119 gotow\u0105 do po\u015bwi\u0119cenia w imi\u0119 idei b\u0119d\u0105cej dla niego celem \u017cycia. Gdy dotarli do Jerozolimy, powiedzia\u0142 jej, \u017ce w\u0142a\u015bnie urodzi\u0142 si\u0119 na nowo. I zmieni\u0142 nazwisko Perlman na to, pod kt\u00f3rym zapami\u0119ta\u0142a go historia.<\/span><\/p>\n

Miasto w niczym nie przypomnia\u0142o Jerozolimy, jak\u0105 znamy dzisiaj. Debora musia\u0142a prowadzi\u0107 dom bez bie\u017c\u0105cej wody i elektryczno\u015bci, czasem nie mia\u0142a nawet z czego ugotowa\u0107 obiadu. M\u0105\u017c nie bardzo si\u0119 tym przejmowa\u0142, bo perspektywa kr\u00f3tkiego \u017cycia z chorob\u0105 nap\u0119dza\u0142a go tylko pracy nad o\u017cywieniem j\u0119zyka. \u017beby to si\u0119 uda\u0142o na wi\u0119ksz\u0105 skal\u0119, zacz\u0105\u0107 musia\u0142 od w\u0142asnej rodziny.<\/span><\/p>\n

Chcia\u0142, by by\u0142a \u201epierwsz\u0105 hebrajskoj\u0119zyczn\u0105 w czasach nowo\u017cytnych”.<\/span><\/p>\n

O\u015bwiadczy\u0142 \u017conie, \u017ce b\u0119dzie pierwsz\u0105 “hebrajsk\u0105 matk\u0105” od prawie dw\u00f3ch tysi\u0119cy lat, a ich dziecko \u2013 pierwszym niemowl\u0119ciem, kt\u00f3re przyjdzie na \u015bwiat, s\u0142ysz\u0105c tylko brzmienie staro\u017cytnego j\u0119zyka. W praktyce oznacza\u0142o to, \u017ce Debora mia\u0142a zakaz m\u00f3wienia w jakimkolwiek innym j\u0119zyku ni\u017c hebrajski, co skazywa\u0142o j\u0105 na samotno\u015b\u0107. Cho\u0107 zna\u0142a rosyjski, niemiecki i francuski, nie mog\u0142a zamieni\u0107 w nich nawet kilku s\u0142\u00f3w z s\u0105siadk\u0105. Gdy si\u0119 skar\u017cy\u0142a, ucina\u0142: “Jak nikt nie zechce z tob\u0105 m\u00f3wi\u0107 po hebrajsku, nie b\u0119dziesz mie\u0107 przyjaci\u00f3\u0142”.<\/span><\/p>\n

Czas sp\u0119dza\u0142a g\u0142\u00f3wnie w domu na nauce zda\u0144, kt\u00f3re przygotowywa\u0142 dla niej Eliezer. Gdy wraca\u0142 po pracy, dostawa\u0142a kolejne. Nauka przychodzi\u0142a jej z trudem, bo przed wyjazdem z Europy poza kilkoma s\u0142\u00f3wkami, jak “okno”, “ulica”, “drzewo”, kt\u00f3re wpaja\u0142 jej m\u0105\u017c, nigdy wcze\u015bniej nie uczy\u0142a si\u0119 hebrajskiego. Zreszt\u0105 hebrajskie s\u0142owa, kt\u00f3rych mog\u0142aby u\u017cywa\u0107 w rozmowie z Eliezerem o sprawach domowych, nawet jeszcze nie istnia\u0142y. M\u0105\u017c zapewnia\u0142 j\u0105, \u017ce nie musi si\u0119 martwi\u0107 \u2013 brakuj\u0105ce wymy\u015bli sam. I stanowczo zapowiedzia\u0142, \u017ce od tej pory maj\u0105 si\u0119 te\u017c kocha\u0107 i k\u0142\u00f3ci\u0107 tylko po hebrajsku.<\/span><\/p>\n

A dop\u00f3ki Debora si\u0119 tego nie nauczy, ma po hebrajsku milcze\u0107.<\/span><\/p>\n

MATKA NIE ZAWSZE POS\u0141USZNA<\/strong><\/h5>\n

Rado\u015b\u0107 Eliezera z narodzin ich pierwszego dziecka kry\u0142a w sobie co\u015b wi\u0119cej ni\u017c szcz\u0119\u015bcie m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry zosta\u0142 ojcem. Postanowi\u0142, \u017ce wychowanie go b\u0119dzie niczym eksperyment. Skoro Ben-Syjon mia\u0142 by\u0107 pierwszym dzieckiem od setek lat dorastaj\u0105cym z hebrajskim jako pierwszym, a do pi\u0105tego roku \u017cycia jedynym j\u0119zykiem, nie m\u00f3g\u0142 wychodzi\u0107 z domu. Eliezer uznawa\u0142, \u017ce to “narazi\u0142oby go na inne j\u0119zyki”. Mia\u0142 wi\u0119c tylko matk\u0119 i wiecznie nieobecnego ojca, kt\u00f3rego decyzj\u0105 nie m\u00f3g\u0142 spotyka\u0107 si\u0119 z \u017cadnym innym dzieckiem ani doros\u0142ym. <\/span><\/p>\n

\"PoPO PRZEPROWADZCE DO JEROZOLIMY DEBORA BEN JEHUDA US\u0141YSZA\u0141A OD M\u0118\u017bA, \u017bE MAJ\u0104 SI\u0118 KOCHA\u0106 I K\u0141\u00d3CI\u0106 TYLKO PO HEBRAJSKU. A DOP\u00d3KI NIE NAUCZY SI\u0118 J\u0118ZYKA, MA PO HEBRAJSKU MILCZE\u0106<\/span>\u00a0WIKIPEDIA<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Dzi\u015b tak\u0105 “metod\u0105 wychowawcz\u0105” zainteresowa\u0142aby si\u0119 pewnie opieka spo\u0142eczna. Ben Jehuda bywa\u0142 wobec rodziny przemocowy, co potwierdzi\u0142 zreszt\u0105 prawnuk Debory i Eliezera Gil Howaw. W prasie izraelskiej wspomina\u0142, \u017ce jego pradziadek by\u0142 trudnym cz\u0142owiekiem, a je\u015bli zakaz m\u00f3wienia w innym j\u0119zyku nie by\u0142 w domu przestrzegany, potrafi\u0142 wpa\u015b\u0107 w furi\u0119. A tak si\u0119 akurat z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce Ben-Syjon po urodzeniu d\u0142ugo nie m\u00f3wi\u0142 wcale. Matk\u0119 coraz bardziej to martwi\u0142o, podczas gdy krytycy pomys\u0142\u00f3w Ben Jehudy otwarcie z niego kpili.<\/span><\/p>\n

Debora nieraz s\u0142ysza\u0142a, \u017ce przez eksperyment m\u0119\u017ca wyro\u015bnie jej “syn idiota”.<\/span><\/p>\n

Gdy raz stara\u0142a si\u0119 u\u015bpi\u0107 p\u0142acz\u0105cego trzylatka rosyjsk\u0105 ko\u0142ysank\u0105, ojciec wszed\u0142 akurat do pokoju i wybuch\u0142: “Czemu to robisz?! Wszystko zniszczysz!”. Wtedy ch\u0142opiec mia\u0142 powiedzie\u0107 po hebrajsku “daj!” \u2013 “dosy\u0107”. To utwierdzi\u0142o Eliezera w przekonaniu, \u017ce je\u015bli dziecko potrafi przyswoi\u0107 hebrajski, mo\u017ce to zrobi\u0107 ca\u0142y nar\u00f3d.<\/span><\/p>\n

MATKA KOSZERNA, \u015aWIADOMA<\/strong><\/h5>\n

Dla ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w proszenie m\u0119\u017ca po hebrajsku, by wyrzuci\u0142 \u015bmieci, by\u0142o kalaniem \u015bwi\u0119tego j\u0119zyka. Ultraortodoksyjne spo\u0142eczno\u015bci m\u00f3wi\u0142y na co dzie\u0144, i m\u00f3wi\u0105 zreszt\u0105 do dzi\u015b, w jidysz. Ben Jehuda, by zdoby\u0107 sobie ich przychylno\u015b\u0107, stara\u0142 si\u0119 uchodzi\u0107 za pobo\u017cnego. Postanowi\u0142, \u017ce b\u0119d\u0105 z Debor\u0105 \u017cy\u0107 ze \u015bcis\u0142ym zachowaniem praw, kt\u00f3re wyznacza\u0142a halacha. Koszerny dom, przestrzeganie szabatu, modlitwa trzy razy dziennie. Nak\u0142oni\u0142 nawet \u017con\u0119 do noszenia peruki, sam zapu\u015bci\u0142 brod\u0119 i pejsy. Mimo to nie uda\u0142o mu si\u0119 przekona\u0107 ultrareligijnych \u017byd\u00f3w do “sprawy”. Widzieli w ma\u0142\u017ce\u0144stwie Ben Jehud\u00f3w heretyk\u00f3w i zagro\u017cenie dla \u017cydowskiego narodu. A im bardziej idea Eliezera si\u0119 rozprzestrzenia\u0142a, tym zacieklejszych mia\u0142 w\u015br\u00f3d nich wrog\u00f3w. Sprzeciwiali mu si\u0119 do tego stopnia, \u017ce s\u0105d rabinacki og\u0142osi\u0142 jego cherem, najwy\u017csz\u0105 kar\u0119 \u2013 wykluczenie ze wsp\u00f3lnoty.<\/span><\/p>\n

To go nie zniech\u0119ca\u0142o. Z czasem coraz wi\u0119cej rodzin, g\u0142\u00f3wnie w\u015br\u00f3d pionier\u00f3w z diaspory, dawa\u0142o si\u0119 nam\u00f3wi\u0107 na nauk\u0119 i rozmowy w hebrajskim. Bo dot\u0105d 16 tysi\u0119cy przyby\u0142ych do Palestyny \u017byd\u00f3w \u017cy\u0142o w odseparowanych grupach. Niemieccy otaczali si\u0119 imigrantami z Niemiec, rumu\u0144scy z Rumunii itd. Rozmawiali ze sob\u0105 tak jak wcze\u015bniej w domach. “Jak mieli si\u0119 dogada\u0107 i stworzy\u0107 nar\u00f3d?” \u2013 pyta\u0142 Ben Jehuda na \u0142amach \u201eHaCwi”, gazety (s\u0142owa “gazeta” w hebrajskim wtedy te\u017c nie by\u0142o, wi\u0119c je wymy\u015bli\u0142), kt\u00f3r\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142.<\/span><\/p>\n

I cho\u0107 m\u0105\u017c Debory ca\u0142e dnie po\u015bwi\u0119ca\u0142 na “prac\u0119”, nie by\u0142y to zaj\u0119cia p\u0142atne.<\/span><\/p>\n

Rodzina \u017cy\u0142a w wielkiej biedzie. Gdy ona si\u0119 martwi\u0142a, czym nakarmi\u0107 dzieci, on je\u017adzi\u0142 od osady do osady, szerz\u0105c swoje idee. W dzie\u0144\u00a0porodu<\/a>\u00a0ich dziecka mia\u0142 jecha\u0107 na spotkanie z pionierami w Riszon le-Cijjon. Nie protestowa\u0142a, gdy wybra\u0142 to drugie. Wiedzia\u0142a, \u017ce tak musi by\u0107.<\/span><\/p>\n

A\u017c nadszed\u0142 tragiczny rok 1891. Sta\u0142o si\u0119 odwrotnie, ni\u017c Eliezer przewidywa\u0142. To nie Debora zosta\u0142a wdow\u0105, ale on wdowcem.<\/span><\/p>\n

Zarazi\u0142 \u017con\u0119 gru\u017alic\u0105, nie do\u017cy\u0142a kolejnych urodzin.<\/span><\/p>\n

Dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej pogr\u0105\u017conemu w \u017ca\u0142obie Eliezerowi rozchorowa\u0142y si\u0119 na b\u0142onic\u0119 dzieci. Po 10 dniach troje z nich nie \u017cy\u0142o. Za\u0142amany napisa\u0142 list do rodziny \u017cony. Przekaza\u0142 w nim, \u017ce Debora prosi\u0142a go, by kontynuowa\u0142 dzie\u0142o. A \u015bwiadoma, \u017ce to zbyt wielkie zadanie dla jednego cz\u0142owieka, b\u0142aga\u0142a, by po jej \u015bmierci po\u015blubi\u0142 jej m\u0142odsz\u0105 siostr\u0119 Paul\u0119.<\/span><\/p>\n

MATKA DRUGA. MATKA POMOCNA<\/strong><\/h5>\n

“To nie by\u0142a zwyk\u0142a \u015bmier\u0107, to by\u0142o po\u015bwi\u0119cenie” \u2013 m\u00f3wi\u0142a Paula o odej\u015bciu Debory. Mia\u0142a te\u017c dosta\u0107 od umieraj\u0105cej list: “Nied\u0142ugo umr\u0119, przyjdzie twoja kolei. Je\u015bli chcesz by\u0107 ksi\u0119\u017cniczk\u0105, przyjed\u017a do Jerozolimy i wyjd\u017a za mojego ksi\u0119cia”. Mimo oporu ojca, kt\u00f3ry ba\u0142 si\u0119, \u017ce straci drug\u0105 c\u00f3rk\u0119, nie min\u0119\u0142o p\u00f3\u0142 roku, jak Paula by\u0142a ju\u017c po \u015blubie z Eliezerem. Ten zanotowa\u0142 w\u00f3wczas: “Nie mog\u0119 uwierzy\u0107, \u017ce tu jest, cho\u0107 jej siostra zmar\u0142a przez moj\u0105 chorob\u0119. To jej nie powstrzyma\u0142o, by by\u0107 u mojego boku i ku mojej rado\u015bci zosta\u0107 moj\u0105 pomoc\u0105”.<\/span><\/p>\n

Pierwszym, o co j\u0105 poprosi\u0142, by\u0142a zmiana imienia na hebrajskie \u2013 Hemda. Nauczy\u0142 j\u0105 te\u017c na pocz\u0105tek s\u0142owa “mafteach” \u2013 \u201eklucz” \u2013 jako symbol rozpocz\u0119cia nowego \u017cycia w nowym kraju i wej\u015bcia w now\u0105 kultur\u0119. Kluczem tym otworzy\u0142a drzwi do trwaj\u0105cego 30 lat ma\u0142\u017ce\u0144stwa, urodzenia sze\u015bciorga dzieci i wychowywania dw\u00f3jki po zmar\u0142ej siostrze.<\/span><\/p>\n

Ale o 15 lat m\u0142odsza od Eliezera \u017cona by\u0142a inna ni\u017c Debora.<\/span><\/p>\n

Nie pozwoli\u0142a m\u0119\u017cowi zamkn\u0105\u0107 si\u0119 w domu.<\/span><\/p>\n

MATKA TW\u00d3RCZA, ALE BIEDNA<\/strong><\/h5>\n

Mia\u0142a szcz\u0119\u015bcie, \u017ce rodzice nie byli przeciwni edukacji dziewcz\u0105t. Zanim porzuci\u0142a wielkomiejskie \u017cycie w Moskwie i przyjaci\u00f3\u0142, studiowa\u0142a chemi\u0119. A Eliezer nie by\u0142 najlepsz\u0105 parti\u0105 \u2013 schorowany, przem\u0119czony, nie mia\u0142 do zaoferowania wiele poza szczytnymi ideami. Mimo to perspektywa pracy z nim i mo\u017cliwo\u015b\u0107 wk\u0142adu w rozw\u00f3j buduj\u0105cego si\u0119 kraju wystarczy\u0142y. Po p\u00f3\u0142 roku \u017cycia w Jerozolimie Hemda biegle m\u00f3wi\u0142a po hebrajsku.<\/span><\/p>\n

Po roku mia\u0142a w \u201eHaCwi” w\u0142asn\u0105 kolumn\u0119 “Listy z Jerozolimy”, staj\u0105c si\u0119 pierwsz\u0105 hebrajskoj\u0119zyczn\u0105 dziennikark\u0105 w Palestynie.<\/span><\/p>\n

Jak sama zapowiedzia\u0142a: “Nie b\u0119d\u0119 pisa\u0142a o sprawach wielkich, wa\u017ckich. Po prostu napisz\u0119 o scenach z \u017cycia w Jerozolimie, o targowiskach i ulicach”. Na tle \u00f3wczesnej prasy, poruszaj\u0105cej g\u0142\u00f3wnie sprawy mi\u0119dzynarodowe i polityczne, opisuj\u0105ca codzienne \u017cycie z perspektywy kobiety kolumna Hemdy by\u0142a czym\u015b wyj\u0105tkowym.<\/span><\/p>\n

Ben Jehudowa anga\u017cowa\u0142a si\u0119 te\u017c w edukacj\u0119. Dot\u0105d w szko\u0142ach uczono lokalnego j\u0119zyka, kt\u00f3rym by\u0142 arabski, i j\u0119zyk\u00f3w europejskich. Eliezer ostro si\u0119 temu sprzeciwia\u0142: “Po co uczy\u0107 dzieci francuskiego, je\u015bli ca\u0142e \u017cycie sp\u0119dz\u0105 w Palestynie?!”. Dzi\u0119ki poparciu pedagog\u00f3w syjonist\u00f3w za jego \u017cycia otwarto a\u017c 55 szk\u00f3\u0142, w kt\u00f3rych nauk\u0119 prowadzono ju\u017c tylko po hebrajsku. \u017belazna zasada? To, czego dzieci nie rozumia\u0142y, t\u0142umaczono tylko w hebrajskim bez u\u017cycia j\u0119zyk\u00f3w, kt\u00f3rymi m\u00f3wi\u0142y w domu, co w tamtym czasie by\u0142o niemal rewolucyjne. Hemda posz\u0142a w \u015blady m\u0119\u017ca. By podnie\u015b\u0107 poziom edukacji kobiet, wraz z kilkoma nauczycielkami otworzy\u0142a w 1908 roku pierwsze hebrajskie gimnazjum dla dziewcz\u0105t. Teraz oboje poch\u0142ania\u0142a praca, cho\u0107 Hemda w przeciwie\u0144stwie do Eliezera zajmowa\u0142a si\u0119 nadal domem. Czego, podobnie jak w przypadku Debory, nie u\u0142atwia\u0142 wiecznie zapracowany, ale nieprzynosz\u0105cy do domu wyp\u0142aty m\u0105\u017c.<\/span><\/p>\n

Wspomina\u0142a potem: “Nie ma ubra\u0144 do noszenia, nie ma but\u00f3w dla najm\u0142odszych dzieci. Nie ma nic”.<\/span><\/p>\n

MATKA LOBBYSTKA, CHO\u0106 MIMOWOLNA<\/strong><\/h5>\n

Eliezerowi zdarza\u0142o si\u0119 siedzie\u0107 nad notatkami 19 godzin na dob\u0119, a ci\u0105gle m\u00f3wi\u0142, \u017ce to za ma\u0142o. “Praca bez ko\u0144ca” \u2013 powtarza\u0142 \u017conie. Mieli w domu tysi\u0105ce \u017c\u00f3\u0142tych karteczek ze s\u0142\u00f3wkami, kt\u00f3rymi obklejone by\u0142y \u015bciany. Listy s\u0142\u00f3w, kt\u00f3re tworzy\u0142, na bie\u017c\u0105co drukowa\u0142 w prasie, zaznaczaj\u0105c, \u017ce dane s\u0142\u00f3wka publikuje raz, a kto nie zapami\u0119ta od razu, niech wytnie je z gazety i trzyma pod r\u0119k\u0105. Tak jak to robi on sam z \u017con\u0105 i dzie\u0107mi.\u00a0<\/span><\/p>\n

\"HemdaHEMDA BEN JEHUDA PO P\u00d3\u0141 ROKU NAUCZY\u0141A SI\u0118 HEBRAJSKIEGO. PO ROKU MIA\u0141A W W\u0141ASN\u0104 KOLUMN\u0118 W GAZECIE: ‘LISTY Z JEROZOLIMY’. ZOSTA\u0141A PIERWSZ\u0104 HEBRAJSKOJ\u0118ZYCZN\u0104 DZIENNIKARK\u0104 W PALESTYNIE<\/span>\u00a0FOT<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

W czasie kiedy pochodz\u0105cy z Austrii Herzl, zwolennik uznania niemieckiego jako urz\u0119dowego j\u0119zyka \u017byd\u00f3w, m\u00f3wi\u0142, \u017ce starania o\u017cywienia staro\u017cytnego hebrajskiego s\u0105 “\u017ca\u0142osne i g\u0142upie”, Eliezer i Hemda rozpocz\u0119li prace nad pierwszymi s\u0142ownikami (na s\u0142ownik te\u017c nie by\u0142o wtedy jeszcze s\u0142owa). On nie wiedzia\u0142, jak si\u0119 do tego zabra\u0107, ona podpowiedzia\u0142a mu, by wybra\u0142 metod\u0119 najprostsz\u0105 i podzieli\u0142 has\u0142a alfabetycznie. W ka\u017cdej wolnej chwili towarzyszy\u0142a te\u017c Eliezerowi podczas przeczesywania bibliotek i archiw\u00f3w. A dzi\u0119ki swym wysi\u0142kom lobbystycznym i zebraniu na publikacj\u0119 funduszy zapewni\u0142a m\u0119\u017cowi komfortowe warunki pracy, by m\u00f3g\u0142 spokojnie pisa\u0107, nawet gdy dom by\u0142 pe\u0142en dzieci.<\/span><\/p>\n

Hemda przemawia\u0142a te\u017c w jego imieniu przed europejskimi przyw\u00f3dcami, przekonuj\u0105c, \u017ce “tylko je\u015bli \u017bydzi b\u0119d\u0105 mie\u0107 sw\u00f3j j\u0119zyk, stan\u0105 si\u0119 narodem”.<\/span><\/p>\n

Ben Jehuda darzy\u0142 j\u0105 za to ogromnym zaufaniem, na ka\u017cdy z jej pomys\u0142\u00f3w reagowa\u0142: “R\u00f3b wszystko tak, jak uznasz za s\u0142uszne”.<\/span><\/p>\n

I cho\u0107 by\u0142a w tym wszystkim niezale\u017cna, pisa\u0142a, \u017ce wzi\u0119\u0142a na siebie rol\u0119 wspierania m\u0119\u017ca, “nie wiedz\u0105c, na co si\u0119 pisze”. Wspomina\u0142a p\u00f3\u017aniej: “By\u0142am zszokowana ci\u0119\u017carem, jaki na\u0142o\u017cy\u0142 na moje barki. Nie prosi\u0142 o moj\u0105 zgod\u0119 (…). A nie by\u0142o innego sposobu ni\u017c poddanie si\u0119 i zaakceptowanie wszystkiego, czego wymaga\u0142”.<\/span><\/p>\n

MATKA FEMINISTKA<\/strong><\/h5>\n

Redakcj\u0119 gazety, g\u0142\u00f3wnego \u017ar\u00f3d\u0142a dochodu rodziny, Hemda prowadzi\u0142a w swoim mieszkaniu. Sama coraz wi\u0119cej pisa\u0142a: opowiadania, powie\u015bci, nawet bajki dla dzieci. Za\u0142o\u017cy\u0142a specjalnie dla nich pierwsze w kraju pismo. T\u0142umaczy\u0142a w nim cho\u0107by poezj\u0119 dzieci\u0119c\u0105 z rosyjskiego, co na tamtejszym rynku by\u0142o zupe\u0142n\u0105 nowo\u015bci\u0105. Bo gotowa spe\u0142ni\u0107 obietnice dane m\u0119\u017cowi \u017cy\u0142a przy tym na w\u0142asnych zasadach. Wci\u0105\u017c m\u0142oda i nowoczesna otworzy\u0142a sw\u00f3j dom dla ludzi kultury i polityki. Po d\u0142ugim i ci\u0119\u017ckim dniu, zamiast po\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 spa\u0107, urz\u0105dza\u0142a spotkania towarzyskie, na kt\u00f3rych gor\u0105co dyskutowano o wizji przysz\u0142ego kraju.<\/span><\/p>\n

A z jej inicjatywy \u2013 tak\u017ce o r\u00f3wno\u015bci kobiet.<\/p><\/blockquote>\n

Dra\u017cni\u0142o j\u0105, \u017ce cho\u0107 pionierzy obiecywali r\u00f3wnouprawnienie, status kobiet w Palestynie w praktyce by\u0142 ni\u017cszy. Nie pozwalano \u017byd\u00f3wkom g\u0142osowa\u0107 ani obejmowa\u0107 urz\u0119d\u00f3w, nie m\u00f3wi\u0105c o spo\u0142eczno\u015bci ortodoksyjnej, niemal wymazuj\u0105cej kobiety z \u017cycia publicznego. Hemda w g\u0142o\u015bnym manife\u015bcie “Nadszed\u0142 nasz czas” opublikowanym po I wojnie \u015bwiatowej zainicjowa\u0142a m.in. powstanie Zwi\u0105zku Kobiet Hebrajskich na rzecz R\u00f3wnych Praw. “Wzywam wszystkie \u017byd\u00f3wki: obud\u017acie si\u0119 ze snu!” \u2013 pisa\u0142a. Bo tak jak we w\u0142asnym domu, tak i w spo\u0142eczno\u015bci nie godzi\u0142a si\u0119 na rol\u0119 rodzicielki i opiekunki dzieci, uznaj\u0105c, \u017ce kobiety powinny te\u017c budowa\u0107 i kszta\u0142towa\u0107 kraj. Eliezer jej w tym nie hamowa\u0142, wr\u0119cz przeciwnie. By\u0142 z niej dumny.<\/span><\/p>\n

MATKA ODPOWIEDZIALNA, NIEMAL BOSKA<\/strong><\/h4>\n

W 1921 roku hebrajski by\u0142 ju\u017c trzecim obok angielskiego i arabskiego j\u0119zykiem w Palestynie. A gdy wreszcie spe\u0142ni\u0142o si\u0119 marzenie tysi\u0119cy pionier\u00f3w i w roku 1948 utworzono Pa\u0144stwo Izraela, to hebrajski sta\u0142 si\u0119 jego oficjalnym j\u0119zykiem. “Wyobra\u017cacie sobie Izrael bez niego? Jaki by\u0142by kraj z mieszka\u0144cami m\u00f3wi\u0105cymi w 72 r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach? Odnowienie hebrajskiego by\u0142o konieczne jak powietrze do oddychania. I mo\u017cliwe dzi\u0119ki mojemu dziadkowi” \u2013 m\u00f3wi\u0142 w ameryka\u0144skiej prasie rabin z Florydy, wnuk Eliezer Ben Jehuda.<\/span><\/p>\n

Niestety, dziadek nie doczeka\u0142 niepodleg\u0142o\u015bci.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

\n
\n
\n

Zmar\u0142 drugiego dnia Chanuki w grudniu 1922 roku. Dom by\u0142 w\u00f3wczas pe\u0142en go\u015bci, Eliezer poszed\u0142 jeszcze popracowa\u0107. Gdy Hemda wesz\u0142a po paru godzinach do jego pokoju, le\u017ca\u0142 w \u0142\u00f3\u017cku. Ju\u017c si\u0119 nie obudzi\u0142.<\/span><\/p>\n

Prze\u017cy\u0142a m\u0119\u017ca o prawie trzy dekady i przez ca\u0142y ten czas uzupe\u0142nia\u0142a przygotowywane przez nich s\u0142owniki. Pi\u0119\u0107 wysz\u0142o jeszcze za \u017cycia Eliezera, dwa kolejne doko\u0144czy\u0142a sama. Cho\u0107 od ko\u0144ca lat 40. po wypadku jej zdrowie z roku na rok by\u0142o coraz gorsze. Ostatni tom s\u0142ownika “Wsp\u00f3\u0142czesnego j\u0119zyka hebrajskiego” ukaza\u0142 si\u0119 w 1958 roku, siedem lat po jej \u015bmierci.<\/span><\/p>\n

I ci nazywaj\u0105cy Ben Jehud\u0119 szale\u0144cem, i ci, dla kt\u00f3rych by\u0142 geniuszem, mieli poniek\u0105d racj\u0119.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Ale jego marzenie o odrodzeniu narodu \u017cydowskiego we w\u0142asnym pa\u0144stwie, m\u00f3wi\u0105cego w\u0142asnym j\u0119zykiem nie spe\u0142ni\u0142oby si\u0119, gdyby nie oddanie Debory i energia Hemdy. Ich wnuk przyznawa\u0142 wprost: “Moja babcia go wspar\u0142a, przys\u0142a\u0142 mu j\u0105 B\u00f3g. Gdyby dziadek pracowa\u0142 sam, nie da\u0142by rady tyle osi\u0105gn\u0105\u0107”.<\/span><\/p>\n

\n

Korzysta\u0142am m.in. z ksi\u0105\u017cek \u201eFulfilment of Prophecy<\/strong>“, Eliezera Ben Jehudy (wnuka), 2008, wyd. BookSurge Publishing, i \u201eThe Life Story of Eliezer Ben Yehuda<\/strong>” Roberta St. Johna, 2013, wyd. Balfour Books<\/i><\/span><\/p>\n

Napisz do autorki: paula.szewczyk@agora.pl<\/i><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/section>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Matki hebrajskiego. Bez Debory i Hemdy Eliezer Ben Jehuda nie o\u017cywi\u0142by j\u0119zyka. Na zdj\u0119ciu ‘ojciec wznowiciel’ i jego druga \u017cona Hemda pracuj\u0105 nad s\u0142ownikiem wsp\u00f3\u0142czesnego j\u0119zyka hebrajskiego (Wikipedia) Us\u0142ysza\u0142a od m\u0119\u017ca, \u017ce maj\u0105 si\u0119 kocha\u0107 i k\u0142\u00f3ci\u0107 tylko po hebrajsku. A dop\u00f3ki nie nauczy si\u0119 j\u0119zyka, ma po hebrajsku milcze\u0107 Paula Szewczyk Wychowanie ich syna […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100878"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=100878"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100878\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":100885,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100878\/revisions\/100885"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=100878"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=100878"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=100878"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}