{"id":101308,"date":"2023-01-26T17:09:20","date_gmt":"2023-01-26T15:09:20","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=101308"},"modified":"2023-01-20T08:24:21","modified_gmt":"2023-01-20T06:24:21","slug":"20-09-80","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=101308","title":{"rendered":"Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie i ich rola w konflikcie izraelsko-arabskim"},"content":{"rendered":"

Palestyna, 2019. Fot. Ilya Varlamov \/ Wikimedia Commons \/ CC BY-SA 3.0<\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie i ich rola w konflikcie izraelsko-arabskim<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Marta Wo\u017aniak-Bobi\u0144ska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie \u0142\u0105czyli panarabizm ze spraw\u0105 palesty\u0144sk\u0105 przez ca\u0142y wiek XX, zw\u0142aszcza w latach 60. Nie powinno to dziwi\u0107 \u2013 g\u0142\u00f3wn\u0105 alternatyw\u0105 dla panarabizmu by\u0142 i jest panislamizm, g\u0142osz\u0105cy prymat to\u017csamo\u015bci muzu\u0142ma\u0144skiej i samych muzu\u0142man\u00f3w nad wyznawcami innych religii.<\/span><\/h3>\n

*<\/strong><\/h3>\n

Co roku 15 maja, dzie\u0144 po izraelskich obchodach niepodleg\u0142o\u015bci, wielu Palesty\u0144czyk\u00f3w oraz Arab\u00f3w w pa\u0144stwach o\u015bciennych wspomina An-Nakb\u0119<\/em>, czyli \u201ekatastrof\u0119\u201d \u2013 wysiedlenie, wyw\u0142aszczenie i rozproszenie narodu palesty\u0144skiego podczas I wojny izraelsko-arabskiej w 1948 r. W kr\u00f3tkim wierszu Historia<\/em> Kamal Nasir \u2013 polityk, pisarz i poeta \u2013 m\u00f3wi o tych, kt\u00f3rzy stracili w\u00f3wczas sw\u00f3j kraj (przek\u0142ad w\u0142asny):<\/span><\/p>\n

Opowiem Ci histori\u0119 [\u2026]
\nhistori\u0119 ludzi, kt\u00f3rych zdradzono
\nwrzucono w labirynty up\u0142ywaj\u0105cych lat
\nlecz oni stawili op\u00f3r
\nodarci z szat zjednoczyli si\u0119
\nwyszli na \u015bwiat\u0142o z namiot\u00f3w
\nRewolucja powrotu w \u015bwiecie ciemno\u015bci.<\/em><\/p>\n

Tym, co wyr\u00f3\u017cnia ten wiersz, jest fakt, \u017ce napisa\u0142 go palesty\u0144ski chrze\u015bcijanin \u2013 cz\u0142onek wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3ra nies\u0142usznie, lecz cz\u0119sto jest pomijana w historiografii konfliktu palesty\u0144sko-izraelskiego, traktowanego nierzadko jako konflikt muzu\u0142ma\u0144sko-\u017cydowski. Tymczasem nie da si\u0119 zrozumie\u0107 historii oraz to\u017csamo\u015bci Palesty\u0144czyk\u00f3w bez uwzgl\u0119dnienia komponentu chrze\u015bcija\u0144skiego.<\/span><\/p>\n

W licznych dokumentach, w tym nale\u017c\u0105cych do Organizacji Wyzwolenia Palestyny (OWP)1<\/sup><\/strong><\/a>, artyku\u0142ach prasowych i przemowach pisanych w po\u0142owie XX wieku wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie byli aktywnymi cz\u0142onkami wsp\u00f3lnoty palesty\u0144skiej. Wielu z nich zasila\u0142o szeregi gorliwych nacjonalist\u00f3w, promowa\u0142o spraw\u0119 palesty\u0144sk\u0105, a nawet panarabizm; niekt\u00f3rzy walczyli u boku swoich muzu\u0142ma\u0144skich rodak\u00f3w. Po ostatnich bombardowaniach Strefy Gazy wiosn\u0105 2021 r. cz\u0119\u015b\u0107 z nich zn\u00f3w poczu\u0142a si\u0119 w obowi\u0105zku wyra\u017anie okaza\u0107 sprzeciw wobec dzia\u0142a\u0144 Izraela.<\/span><\/p>\n

\n

Podkre\u015bli\u0107 trzeba, \u017ce op\u00f3r Palesty\u0144czyk\u00f3w to nie wy\u0142\u0105cznie sprawa muzu\u0142ma\u0144ska, a raczej wsp\u00f3lny wysi\u0142ek muzu\u0142ma\u0144sko-chrze\u015bcija\u0144ski. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 palesty\u0144skich chrze\u015bcijan czuje si\u0119 Arabami i nie jest wroga muzu\u0142manom, jednak nie mo\u017cna zapomina\u0107 o mniejszo\u015bci proizraelskiej, cz\u0119sto wybieraj\u0105cej inne to\u017csamo\u015bci, np. to\u017csamo\u015b\u0107 aramejsk\u0105. Na Bliskim Wschodzie nic nie jest proste ani oczywiste.<\/span><\/p>\n

Specyfika palesty\u0144skich chrze\u015bcijan<\/strong><\/span><\/h4>\n

Region jest kolebk\u0105 trzech wielkich religii monoteistycznych \u2013 judaizmu, chrze\u015bcija\u0144stwa i islamu. Wszystkie trzy maj\u0105 tu swoje \u015bwi\u0119ta miejsca, ale szczeg\u00f3lnie wa\u017cna jest Jerozolima. Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie chlubi\u0105 si\u0119 dziedzictwem si\u0119gaj\u0105cym pierwszych wiek\u00f3w naszej ery. Z dum\u0105 m\u00f3wi\u0105 o tym, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo narodzi\u0142o si\u0119 na ich podw\u00f3rku, a oni sami s\u0105 \u201e\u017cywymi kamieniami\u201d \u2013 \u015bwiadkami wiary mocno zwi\u0105zanej z historycznymi miejscami i staro\u017cytnymi budowlami.<\/span><\/p>\n

Wielu z nich odczuwa przywi\u0105zanie do ziemi, kt\u00f3ra dzi\u015b nale\u017cy do Izraela. To przywi\u0105zanie nie wynika wy\u0142\u0105cznie z faktu, \u017ce ich rodziny zamieszkiwa\u0142y te tereny od pokole\u0144, ale r\u00f3wnie\u017c z Biblii. Lokalnym chrze\u015bcijanom trudno zrozumie\u0107 utrudnianie dost\u0119pu do miejsc, kt\u00f3re uwa\u017caj\u0105 za \u015bwi\u0119te, lub wr\u0119cz ich niszczenie. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 sprawa drogi do Emmaus, gdzie wed\u0142ug Ewangelii aposto\u0142om ukaza\u0142 si\u0119 zmartwychwsta\u0142y Jezus. W ostatnich latach uleg\u0142a ona zniszczeniu, cz\u0119\u015bciowo wyburzona przy okazji powi\u0119kszania cmentarza, cz\u0119\u015bciowo zabudowana rurami odprowadzaj\u0105cymi \u015bcieki.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n

Op\u00f3r Palesty\u0144czyk\u00f3w to nie wy\u0142\u0105cznie sprawa muzu\u0142ma\u0144ska, a raczej wsp\u00f3lny wysi\u0142ek muzu\u0142ma\u0144sko-chrze\u015bcija\u0144ski. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 palesty\u0144skich chrze\u015bcijan czuje si\u0119 Arabami i nie jest wroga muzu\u0142manom<\/strong><\/p>\n

Marta Wo\u017aniak-Bobi\u0144ska<\/strong><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

Obecna populacja Izraela to oko\u0142o 8,3 miliona ludzi (je\u015bli uwzgl\u0119dni si\u0119 Wzg\u00f3rza Golan oraz Wschodni\u0105 Jerozolim\u0119), z czego 75% stanowi\u0105 \u017bydzi, 20% muzu\u0142manie, za\u015b chrze\u015bcijanie mniej ni\u017c 2%. Na Terytoriach Okupowanych \u017cyje oko\u0142o 4,5 miliona ludzi (84% muzu\u0142man\u00f3w, 13% \u017byd\u00f3w i niewiele ponad 1% chrze\u015bcijan). Liczba wszystkich palesty\u0144skich chrze\u015bcijan \u017cyj\u0105cych w Izraelu oraz na Terytoriach Okupowanych to oko\u0142o 175 tysi\u0119cy, z czego 120 tysi\u0119cy zamieszkuje Izrael, a nieco ponad 53 tysi\u0105ce \u017cyje na Zachodnim Brzegu i 1200 w Gazie. 80% chrze\u015bcijan zamieszkuj\u0105cych Izrael ma pochodzenie arabskie, pozostali to przede wszystkim potomkowie imigrant\u00f3w z kraj\u00f3w by\u0142ego Zwi\u0105zku Radzieckiego. Chrze\u015bcija\u0144scy Arabowie w Izraelu stanowi\u0105 8,2% wszystkich arabskich obywateli tego pa\u0144stwa (dane szacunkowe).<\/span><\/p>\n

Wsp\u00f3lnoty tworzone przez miejscowe Ko\u015bcio\u0142y s\u0105 g\u0142\u00f3wnie palesty\u0144skie, arabskoj\u0119zyczne. Kilkana\u015bcie denominacji mo\u017cna przyporz\u0105dkowa\u0107 do jednej z czterech rodzin: prawos\u0142awnej, orientalnej, katolickiej oraz protestanckiej. Do Ko\u015bcio\u0142a greckoprawos\u0142awnego nale\u017cy 53% miejscowych chrze\u015bcijan, katolik\u00f3w jest 35%, cz\u0142onk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142\u00f3w orientalnych \u2013 7%, protestant\u00f3w \u2013 5%. Niegdy\u015b zr\u00f3\u017cnicowanie wyznaniowe przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na tarcia pomi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi grupami, dzi\u015b wi\u0119cej jest wsp\u00f3\u0142pracy.<\/span><\/p>\n

Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie nie tylko podnosz\u0105 kwesti\u0119 niszczenia ich dziedzictwa religijnego, ale i wielu innych trudno\u015bci, z kt\u00f3rymi przychodzi im si\u0119 mierzy\u0107: przemocy, konfiskaty ziem, wysiedle\u0144, star\u0107 z izraelskimi osadnikami. Restrykcje, kt\u00f3rym podlega ruch mi\u0119dzy Izraelem a Terytoriami Okupowanymi, dziel\u0105 rodziny i sprawiaj\u0105, \u017ce Palesty\u0144czykom \u2013 bez wzgl\u0119du na wyznanie \u2013 trudno jest dotrze\u0107 do miejsc pracy po\u0142o\u017conych poza Zachodnim Brzegiem. Nie\u0142atwo tu znale\u017a\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142o utrzymania, bezrobocie dotyka ponad jedn\u0105 czwart\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Okupacja, przed\u0142u\u017caj\u0105cy si\u0119 konflikt, nieefektywno\u015b\u0107 w\u0142adz Autonomii Palesty\u0144skiej \u2013 wszystko to przyczynia si\u0119 do nieustannej emigracji palesty\u0144skiej. W latach 1919\u20131948, czyli w czasie brytyjskiego mandatu w Palestynie, palesty\u0144skich chrze\u015bcijan by\u0142o nieco ponad 91 tys., tym samym stanowili 11% ca\u0142ej populacji. Na skutek wojen z 1948 oraz 1967 r. ponad 80 tysi\u0119cy os\u00f3b zosta\u0142o deportowanych lub opu\u015bci\u0142o swe domy, staj\u0105c si\u0119 uchod\u017acami na Zachodnim Brzegu, w Jordanii, Libanie i Syrii. Najwi\u0119ksza, p\u00f3\u0142milionowa diaspora palesty\u0144skich chrze\u015bcijan \u017cyje dzi\u015b w Ameryce Po\u0142udniowej, g\u0142\u00f3wnie w Argentynie i Chile, m.in. w wyniku migracji w XIX i na pocz\u0105tku XX wieku.<\/span><\/p>\n

Jezus jako personifikacja palesty\u0144skiej walki<\/strong><\/h4>\n

Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie mieszkaj\u0105 g\u0142\u00f3wnie w miastach. Poza Jerozolim\u0105 i Jaf\u0105 spotka\u0107 ich mo\u017cna przede wszystkim w Betlejem oraz Ramallah na Zachodnim Brzegu. Ludno\u015b\u0107 miejsk\u0105 stanowili ju\u017c za czas\u00f3w Imperium Osma\u0144skiego. Wielopokoleniowe do\u015bwiadczenie zdobyte w handlu owocowa\u0142o tak\u017ce w okresie mandatowym i \u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 z relatywnie \u2013 na tle populacji muzu\u0142ma\u0144skiej \u2013 dobrym wykszta\u0142ceniem.<\/span><\/p>\n

Chrze\u015bcijanie Isa Dawud al-Isa oraz Jusuf al-Isa z Jafy ufundowali pierwsz\u0105 gazet\u0119 w Palestynie \u2013 \u201eFilastin\u201d [Palestyna] ukazywa\u0142a si\u0119 jako tygodnik od 1911 r., z czasem staj\u0105c si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych i najbardziej wp\u0142ywowych dziennik\u00f3w w Imperium Osma\u0144skim. Promowa\u0142a antysyjonizm oraz interesy Ko\u015bcio\u0142a greckoprawos\u0142awnego w Palestynie. Inne gazety, takie jak \u201eAl-Ahram\u201d i \u201eAl-Karmil\u201d, r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto zabiera\u0142y g\u0142os przeciw \u017cydowskiemu osadnictwu w Palestynie i apelowa\u0142y o arabsk\u0105 jedno\u015b\u0107. Wydaj\u0105c gazety, kt\u00f3re trafia\u0142y do coraz szerszego grona, chrze\u015bcija\u0144scy redaktorzy i autorzy przyczyniali si\u0119 do szerzenia idei narodowych, zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d elit i przyw\u00f3dc\u00f3w politycznych, ale po\u015brednio r\u00f3wnie\u017c i mas.<\/span><\/p>\n

Jednym z najwa\u017cniejszych propagator\u00f3w antysyjonizmu, a jednocze\u015bnie idei Wielkiej Syrii (zjednoczenia pod arabsk\u0105 w\u0142adz\u0105 teren\u00f3w dzisiejszej Syrii, Libanu, Jordanii i Palestyny) by\u0142 grecki prawos\u0142awny Chalil as-Sakakini. W 1909 r. za\u0142o\u017cy\u0142 w Palestynie Szko\u0142\u0119 Konstytucyjn\u0105, zwan\u0105 te\u017c Narodow\u0105. Szko\u0142a znana by\u0142a z post\u0119powego programu nauczania oraz promocji arabskiego nacjonalizmu. Sam As-Sakakini w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w powstanie narodowe palesty\u0144skich Arab\u00f3w przeciwko brytyjskiej w\u0142adzy kolonialnej i masowej imigracji \u017cydowskiej, do kt\u00f3rego dosz\u0142o w latach 1936\u20131939 w Mandacie Palestyny. Skomponowa\u0142 nawet hymn powstania. Nastroje antykolonialne by\u0142y w\u00f3wczas powszechne w\u015br\u00f3d Palesty\u0144czyk\u00f3w \u2013 tak muzu\u0142man\u00f3w, jak i chrze\u015bcijan. As-Sakakini pragn\u0105\u0142 podkre\u015bli\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 mi\u0119dzy wyznawcami obu religii, spotykaj\u0105c si\u0119 cz\u0119sto z kontrowersyjnym z powodu swego poparcia dla hitlerowskich Niemiec, lecz niezykle popularnym wielkim muftim Jerozolimy Al-Had\u017cd\u017cem Muhammadem Aminem al-Husajnim.<\/span><\/p>\n

Retoryka oraz idee As-Sakakiniego stanowi\u0142y podglebie dla muzu\u0142ma\u0144sko-chrze\u015bcija\u0144skich organizacji, kt\u00f3re powsta\u0142y na pocz\u0105tku XX wieku w Jerozolimie i Jafie. W po\u0142owie lat 40. XX wieku chrze\u015bcijanie powo\u0142ali do \u017cycia religijne stowarzyszenia w Jerozolimie, Jafie i Hajfie, kt\u00f3re dofinansowywa\u0142y kszta\u0142cenie uczni\u00f3w w miastach, podczas gdy \u00f3wczesna edukacja arabska obejmowa\u0142a przede wszystkim tereny wiejskie Palestyny. Wielu m\u0142odych cz\u0142onk\u00f3w do\u0142\u0105czy\u0142o do tych organizacji w czasach mandatu brytyjskiego, zw\u0142aszcza dla m\u0142odzie\u017cy chrze\u015bcija\u0144skiej stanowi\u0142y one wa\u017cn\u0105 platform\u0119 uczestnictwa w palesty\u0144skiej polityce. Podkre\u015blano wiar\u0119 w tego samego Boga oraz Jezusa, kt\u00f3ry \u2013 cho\u0107 r\u00f3\u017cnie postrzegany przez wyznawc\u00f3w obu religii \u2013 uwa\u017cany by\u0142 za Palesty\u0144czyka i personifikacj\u0119 palesty\u0144skiej walki. Jasir Arafat mia\u0142 nawet powiedzie\u0107: \u201eStanowimy awangard\u0119 obrony \u015bwi\u0119tych miejsc chrze\u015bcija\u0144stwa oraz islamu\u201d.<\/span><\/p>\n

Po An-Nakbie<\/em> cz\u0119\u015b\u0107 muzu\u0142ma\u0144sko-chrze\u015bcija\u0144skich organizacji rozwi\u0105zano. Niekt\u00f3re z nich wskrzeszono w drugiej po\u0142owie XX wieku, zw\u0142aszcza po wojnie sze\u015bciodniowej w 1963 r. oraz wojnie pa\u017adziernikowej w 1973 r. Retoryka pozostawa\u0142a niezmienna \u2013 akcentowano potrzeb\u0119 wyzwolenia Palestyny oraz regionalny nacjonalizm, zw\u0142aszcza w Strefie Gazy i na Zachodnim Brzegu. Celem by\u0142o nie tyle pozbycie si\u0119 identyfikacji religijnej, ile stworzenie narodu, w kt\u00f3rym religia nie definiowa\u0142aby stosunku jednostki do pa\u0144stwa. Nade wszystko wa\u017cna by\u0142a jedno\u015b\u0107, i to mimo tar\u0107 na tle ideologicznym mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi cz\u0142onkami organizacji opowiadaj\u0105cymi si\u0119 za marksizmem, socjalizmem, konserwatyzmem czy nacjonalizmem.<\/span><\/p>\n

Arabscy chrze\u015bcijanie ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j status ludno\u015bci miejskiej, wysoki poziom edukacji oraz prominentn\u0105 rol\u0119 w ruchu komunistycznym tradycyjnie byli bardzo mocno obecni w palesty\u0144skiej polityce a\u017c do lat 80. XX wieku. W\u00f3wczas ich rola zacz\u0119\u0142a wyra\u017anie male\u0107 \u2013 nie tylko z powodu zmieniaj\u0105cych si\u0119 na niekorzy\u015b\u0107 proporcji demograficznych (od dawna cechowa\u0142 ich najni\u017cszy wska\u017anik urodze\u0144 ze wszystkich grup wyznaniowych), ale r\u00f3wnie\u017c w wyniku lokalnych i globalnych proces\u00f3w, przede wszystkim pojawienia si\u0119 nowego pokolenia wykszta\u0142conych muzu\u0142man\u00f3w, upadku ZSRR oraz komunizmu.<\/span><\/p>\n

Ci\u0105gle jednak wa\u017cn\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142y prowadzone przez chrze\u015bcijan uniwersytety. W p\u00f3\u017aniejszym okresie uczelnie wy\u017csze sta\u0142y si\u0119 nie tylko o\u015brodkami szerzenia wiedzy, ale i miejscami oporu przeciw okupacji. W Betlejem na Uniwersytecie Katolickim zdarza\u0142y si\u0119 starcia mi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144skimi studentami a izraelsk\u0105 policj\u0105. Inn\u0105 uczelni\u0105, kt\u00f3ra okrzykni\u0119ta zosta\u0142a centrum demonstracji propalesty\u0144skich, by\u0142 uniwersytet Bir Zeit pod Ramallah, za\u0142o\u017cony w latach 20. XX wieku przez protestant\u00f3w. Zar\u00f3wno miejscowi protestanci, jak i katolicy uwa\u017cali, \u017ce izraelskie w\u0142adze s\u0105 nastawione wobec nich wyj\u0105tkowo wrogo.<\/span><\/p>\n

Chrze\u015bcijanie w walce<\/strong><\/h4>\n

Starcia na uniwersytetach bywa\u0142y do\u015b\u0107 gwa\u0142towne, jednak zasadniczo palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie znani s\u0105 z promowania pokojowych form protestu. M\u00f3wi\u0107 wr\u0119cz mo\u017cna o kulturze unikania przemocy jako dominuj\u0105cym nurcie. Podczas arabskiego powstania w latach 1936\u20131939 palesty\u0144skie chrze\u015bcijanki nosi\u0142y zas\u0142ony, by zademonstrowa\u0107 jedno\u015b\u0107 z muzu\u0142mankami i arabsk\u0105 kultur\u0105 pomimo r\u00f3\u017cnic religijnych.<\/span><\/p>\n

Przyk\u0142adem relatywnie niedawnych pokojowych protest\u00f3w przeciw izraelskim akcjom militarnym mo\u017ce by\u0107 chrze\u015bcija\u0144ska wioska At-Tajba (Taybeh) po\u0142o\u017cona na Zachodnim Brzegu \u2013 w\u0142a\u015bciciele tamtejszego browaru zrezygnowali z obchod\u00f3w Oktoberfest w 2014 r., aby podkre\u015bli\u0107 swoj\u0105 solidarno\u015b\u0107 z Gaz\u0105. W \u015bwietle ankiety z 2009 r. 70% palesty\u0144skich chrze\u015bcijan pragn\u0119\u0142o \u017cy\u0107 w pokoju obok \u017byd\u00f3w. Co ciekawe, wiele ankiet przeprowadzanych w\u015br\u00f3d izraelskich \u017byd\u00f3w pokazywa\u0142o, \u017ce znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie wierzy w pokojow\u0105 koegzystencj\u0119 z Palesty\u0144czykami (od 80 do 94% popiera\u0142o kolejne wojny z Hamasem w Strefie Gazy, i to mimo wysokiej liczby ofiar w\u015br\u00f3d palesty\u0144skich cywili i wielkich zniszcze\u0144 infrastruktury).<\/span><\/p>\n

\n

Cho\u0107 pokojowe ruchy dominuj\u0105 w\u015br\u00f3d palesty\u0144skich chrze\u015bcijan, to mniejszo\u015bci zdarza\u0142o si\u0119 ucieka\u0107 do przemocy. Wa\u017cnym cz\u0142onkiem zbrojnego oporu by\u0142 pochodz\u0105cy z prominentnej chrze\u015bcija\u0144skiej rodziny George Habasz, za\u0142o\u017cyciel Ludowego Frontu Wyzwolenia Palestyny (LFWP)2<\/sup><\/strong><\/a>. Front odpowiada\u0142 za porwania samolot\u00f3w w latach 70. XX wieku oraz za ataki terrorystyczne, mi\u0119dzy innymi w Lod (dzi\u015b lotnisko Ben Guriona) w 1972 r.<\/span><\/p>\n

Innymi palesty\u0144skimi chrze\u015bcijanami dzia\u0142aj\u0105cymi w organizacjach militarnych i paramilitarnych byli Wadi Haddad (LFWP), Najif Hawatima (Demokratyczny Front Wyzwolenia Palestyny3<\/sup><\/strong><\/a>) oraz Kamal Nasir (rzecznik OWP, bliski doradca Arafata, zabity w 1973 r.). Ma\u0142o kto dzi\u015b pami\u0119ta, ale zab\u00f3jc\u0105 senatora USA Roberta F. Kennedy\u2019ego by\u0142 urodzony w arabskiej chrze\u015bcija\u0144skiej rodzinie w Jerozolimie Sirhan Sirhan. W 1968 r. zabi\u0142 on m\u0142odszego brata prezydenta Johna F. Kennedy\u2019ego z powodu jego poparcia dla Izraela w wojnie sze\u015bciodniowej.<\/span><\/p>\n

Arabsko\u015b\u0107, religia i polityka<\/h3>\n

Zar\u00f3wno pokojowe ruchy, jak i akty przemocy wpisuj\u0105 si\u0119 w walk\u0119 palesty\u0144skich chrze\u015bcijan o woln\u0105 Palestyn\u0119. Jednak jeszcze wa\u017cniejszy jest ich wp\u0142yw na ukszta\u0142towanie wsp\u00f3\u0142czesnej to\u017camo\u015bci palesty\u0144skiej: podkre\u015blanie tego, co \u0142\u0105czy \u2013 arabskiego dziedzictwa i j\u0119zyka, wsp\u00f3lnej historii i kultury.<\/span><\/p>\n

Palesty\u0144ski anglika\u0144ski biskup Elija Churi, kt\u00f3ry w latach 80. XX wieku zasiada\u0142 w Komitecie Wykonawczym OWP, twierdzi\u0142, \u017ce chrze\u015bcijanie s\u0105 takimi samymi Arabami jak muzu\u0142manie, a ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczna dowodzi szczero\u015bci ich intencji. Mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o historycznym trendzie manifestowania przez chrze\u015bcijan ich arabsko\u015bci oraz solidarno\u015bci wobec palesty\u0144skich muzu\u0142man\u00f3w i pr\u00f3bie przebicia si\u0119 z takim przes\u0142aniem do zachodnich odbiorc\u00f3w, zw\u0142aszcza do chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy przewa\u017cnie s\u0105 bardziej pozytywnie nastawieni do swoich wsp\u00f3\u0142braci w wierze ni\u017c do wyznawc\u00f3w islamu. Tym samym apele kierowane przez palesty\u0144skich chrze\u015bcijan do Zachodu i jego chrze\u015bcija\u0144skich mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142y jeszcze jednym sposobem u\u017cycia swojej to\u017csamo\u015bci jako karty przetargowej w procesie politycznym.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n

Arabscy chrze\u015bcijanie ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j status ludno\u015bci miejskiej, wysoki poziom edukacji oraz prominentn\u0105 rol\u0119 w ruchu komunistycznym tradycyjnie byli bardzo mocno obecni w palesty\u0144skiej polityce a\u017c do lat 80. XX wieku<\/strong><\/p>\n

Marta Wo\u017aniak-Bobi\u0144ska<\/strong><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/blockquote>\n

Z jednej strony cz\u0119sto w warstwie deklaratywnej \u0142\u0105czono religi\u0119 i polityk\u0119 \u2013 ukazuj\u0105c ziemi\u0119 palesty\u0144sk\u0105 jako le\u017c\u0105c\u0105 w sercu chrze\u015bcija\u0144stwa i islamu oraz snuj\u0105c plany uczynienia jej w przysz\u0142o\u015bci centrum duchowym tych dw\u00f3ch religii. Z drugiej strony chrze\u015bcija\u0144scy politycy optowali za tym, by wyzwolona Palestyna by\u0142a pa\u0144stwem \u015bwieckim i demokratycznym.<\/span><\/p>\n

Palesty\u0144ska Karta Narodowa, czyli deklaracja programowa OWP uchwalona w 1968 r., zawiera stwierdzenia o zasadniczym znaczeniu nie tylko dla palesty\u0144skich muzu\u0142man\u00f3w, ale i dla chrze\u015bcijan. Artyku\u0142y 4 i 5 definiuj\u0105 palesty\u0144sko\u015b\u0107 \u2013 pobrzmiewaj\u0105 tu echa argument\u00f3w palesty\u0144skich chrze\u015bcijan z pierwszej po\u0142owy XX wieku. Artyku\u0142 16 gwarantuje wolno\u015b\u0107 wyznania. Artyku\u0142 12 stwierdza, \u017ce \u201enar\u00f3d palesty\u0144ski wierzy w arabsk\u0105 jedno\u015b\u0107\u201d. Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie \u0142\u0105czyli panarabizm ze spraw\u0105 palesty\u0144sk\u0105 przez ca\u0142y wiek XX, zw\u0142aszcza by\u0142o to widoczne w latach 60.<\/span><\/p>\n

Nie powinno to dziwi\u0107 \u2013 g\u0142\u00f3wn\u0105 alternatyw\u0105 dla panarabizmu by\u0142 i jest panislamizm, g\u0142osz\u0105cy prymat to\u017csamo\u015bci muzu\u0142ma\u0144skiej i samych muzu\u0142man\u00f3w nad wyznawcami innych religii. Z perspektywy dekady od wybuchu Arabskiej Wiosny wiadomo, i\u017c wzmocni\u0142a ona trendy panislamskie i przyczyni\u0142a si\u0119 do marginalizacji chrze\u015bcijan. Z kolei dzia\u0142alno\u015b\u0107 tzw. Pa\u0144stwa Islamskiego pokaza\u0142a, jak niebezpieczne i destrukcyjne mog\u0105 by\u0107 fundamentalistyczne nurty wyros\u0142e z islamu.<\/span><\/p>\n

Spowodowany prze\u015bladowaniami eksodus bliskowschodnich chrze\u015bcijan z Egiptu, Iraku i Syrii sprawi\u0142, i\u017c wielu ich wsp\u00f3\u0142wyznac\u00f3w w regionie uwierzy\u0142o, \u017ce to pocz\u0105tek nieuchronnego ko\u0144ca. Paradoksalnie te l\u0119ki oraz chaos, jaki zapanowa\u0142 po Arabskiej Wio\u015bnie, stanowi\u0142y szans\u0119 dla rz\u0105du izraelskiego. Szuka\u0142 on bowiem od d\u0142u\u017cszego czasu mo\u017cliwo\u015bci, by zrealizowa\u0107 sw\u00f3j trzypunktowy plan wobec miejscowych chrze\u015bcijan: zwi\u0119kszy\u0107 dobrowolny nab\u00f3r tych\u017ce do swojego wojska, wypromowa\u0107 ich now\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 narodow\u0105 oraz wdro\u017cy\u0107 szerzej zakrojon\u0105 polityk\u0119 \u201edruzyfikacji\u201d.<\/span><\/p>\n

Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie a Izrael<\/strong><\/h4>\n

Przypomnie\u0107 nale\u017cy, \u017ce opr\u00f3cz \u017byd\u00f3w i Palesty\u0144czyk\u00f3w tereny Izraela zamieszkuj\u0105 przedstawiciele innych grup wyznaniowo-etnicznych, m.in. Druzowie4<\/sup><\/strong><\/a>, kt\u00f3rych historia si\u0119ga XI wieku, a kt\u00f3rzy znani s\u0105 ze swej lojalno\u015bci wobec Izraela. Udowodnili j\u0105 niejednokrotnie podczas konflikt\u00f3w zbrojnych, gdy ich oddzia\u0142y wchodz\u0105ce w sk\u0142ad Si\u0142 Obronnych Izraela (Israel Defence Forces \u2013 IDF) wykazywa\u0142y si\u0119 waleczno\u015bci\u0105. Tymczasem z obowi\u0105zku s\u0142u\u017cby wojskowej w izraelskiej armii de facto<\/em> zwolnieni s\u0105 przedstawiciele innych mniejszo\u015bci \u2013 z tego zwolnienia przez ca\u0142e dekady korzysta\u0142a znakomita wi\u0119kszo\u015b\u0107 chrze\u015bcijan mieszkaj\u0105cych na terenie Izraela.<\/span><\/p>\n

Jednak ostatnio liczba chrze\u015bcija\u0144skich rekrut\u00f3w w szeregach IDF kilkukrotnie si\u0119 zwi\u0119kszy\u0142a (obiektywnie ci\u0105gle nie jest jednak du\u017ca), g\u0142\u00f3wnie na skutek rosn\u0105cego poczucia zagro\u017cenia, ale i wysi\u0142k\u00f3w izraelskich w\u0142adz, by to poczucie zagro\u017cenia wykorzysta\u0107 i przekszta\u0142ci\u0107 stosunki z miejscowymi chrze\u015bcijanami na wz\u00f3r modelowych wed\u0142ug nich stosunk\u00f3w z Druzami. Kluczowym elementem tej zmiany jest pr\u00f3ba oddzielenia miejscowych, przewa\u017cnie arabskich chrze\u015bcijan od szerszej arabsko-muzu\u0142ma\u0144skiej wsp\u00f3lnoty poprzez stworzenie i uznanie ich odr\u0119bnej to\u017csamo\u015bci. Nie by\u0142oby to mo\u017cliwe bez wsparcia ze strony cz\u0119\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w i aktywist\u00f3w, kt\u00f3rzy w pa\u0144stwie Izrael upatruj\u0105 jedynego gwaranta bezpiecze\u0144stwa i przetrwania swojej wsp\u00f3lnoty.<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d nich jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych postaci jest greckoprawos\u0142awny duchowny z Nazaretu, ojciec Gabriel Naddaf. Wbrew oficjalnemu stanowisku swojego Ko\u015bcio\u0142a promuje on zaci\u0105g chrze\u015bcijan do izraelskich si\u0142 zbrojnych jako ochron\u0119 przed \u201ewrogim muzu\u0142ma\u0144skim otoczeniem\u201d. Chrze\u015bcija\u0144skim \u017co\u0142nierzom rozdaje dyplomy uznania. Przedstawia Izrael jako jedyne pa\u0144stwo na Bliskim Wschodzie, gdzie populacja chrze\u015bcijan si\u0119 zwi\u0119ksza, a to dzi\u0119ki wolno\u015bci religii gwarantowanej przez stabiln\u0105 demokracj\u0119.<\/span><\/p>\n

Taki sam paradygmat, jaki odseparowa\u0142 Druz\u00f3w od Arab\u00f3w, stosowany jest teraz w stosunku do chrze\u015bcijan w Izraelu. Traumatyczne wydarzenie (w przypadku Druz\u00f3w: powstanie arabskie w latach 30. XX wieku, kiedy padli ofiar\u0105 muzu\u0142man\u00f3w; w przypadku chrze\u015bcijan \u2013 wydarzenia Arabskiej Wiosny i ataki tzw. Pa\u0144stwa Islamskiego) przekszta\u0142cane jest przez pa\u0144stwo Izrael przy pomocy grupy interesu w pretekst maj\u0105cy zach\u0119ca\u0107 do wi\u0119kszego zaci\u0105gu cz\u0142onk\u00f3w konkretnej mniejszo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Od wybuchu wojny w Syrii na popularno\u015bci zyskuje dyskurs kwestionuj\u0105cy dotychczasow\u0105 kulturow\u0105 i polityczn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 chrze\u015bcijan mieszkaj\u0105cych w Izraelu, czyli podwa\u017caj\u0105cy ich arabsko\u015b\u0107. Wspomniany ju\u017c ojciec Naddaf w wywiadzie z 2013 r. powiedzia\u0142: \u201echrze\u015bcija\u0144skie korzenie nie s\u0105 tylko arabskie i pa\u0144stwo musi to uzna\u0107. To wa\u017cny fakt historyczny. Korzenie chrze\u015bcija\u0144skie na Bliskim Wschodzie s\u0105 greckie, ormia\u0144skie, asyryjskie oraz \u0142aci\u0144skie\u201d5<\/sup><\/strong><\/a>. Z czasem zacz\u0105\u0142 mocniej podkre\u015bla\u0107 przywi\u0105zanie do Izraela: \u201eNie jeste\u015bmy Arabami, jeste\u015bmy Izraelczykami i obywatelami Izraela\u201d. Wed\u0142ug niego Arabska Wiosna stworzy\u0142a historyczn\u0105 szans\u0119 na powr\u00f3t bliskowschodnich chrze\u015bcijan do ich niearabskich korzeni. Siebie samego okre\u015bla jako \u201earamejskiego chrze\u015bcijania z izraelskiej wsp\u00f3lnoty chrze\u015bcija\u0144skiej\u201d.<\/span><\/p>\n

Arabowie czy Aramejczycy?<\/strong><\/h4>\n

Odr\u0119bn\u0105 aramejsk\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 oraz j\u0119zyk aramejski energicznie promuje mieszkaj\u0105cy w G\u00f3rnej Galilei Szadi Chalul (Shadi Khalloul), by\u0142y oficer IDF, przewodnicz\u0105cy Chrze\u015bcija\u0144skiego Aramejskiego Stowarzyszenia Izraela (Israeli Christian Aramaic Association \u2013 ICAA), o kt\u00f3rym powsta\u0142 film dokumentalny Son of Aram<\/em>. Przez kilka lat Szadi Chalul walczy\u0142 o zarejestrowanie swego pierworodnego syna jako Aramejczyka, nie jako Araba. Pocz\u0105tkowo podanie zosta\u0142o odrzucone, jednak w 2014 r. minister spraw wewn\u0119trznych Izraela przychyli\u0142 si\u0119 do pro\u015bby i uzna\u0142 odr\u0119bn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 aramejsk\u0105. Decyzja ta spotka\u0142a si\u0119 z aprobat\u0105 elit aramejskich na ca\u0142ym \u015bwiecie (wsp\u00f3\u0142czesna to\u017csamo\u015b\u0107 aramejska narodzi\u0142a si\u0119 w \u0142onie Syryjskiego Ko\u015bcio\u0142a Ortodoksyjnego w po\u0142owie XX wieku). Na swoim profilu facebookowym u\u015bmiechni\u0119ty Szadi Chalul pozuje z flag\u0105 Izraela i napisem po angielsku \u201eI stand with Israel forever\u201d [Zawsze popieram Izrael]. Okre\u015bla si\u0119 jako \u201eIzraelczyk, Aramejczyk, chrze\u015bcijanin, maronita\u201d.<\/span><\/p>\n

Do 2017 r. tylko 16 os\u00f3b zarejestrowa\u0142o si\u0119 w Izraelu jako Aramejczycy, jednak najprawdopodobniej ta grupa b\u0119dzie si\u0119 powi\u0119ksza\u0107. Decyduj\u0105c o oficjalnym uznaniu nowej to\u017csamo\u015bci \u2013 na podstawie historycznego dziedzictwa, odr\u0119bnej religii, kultury, pochodzenia i j\u0119zyka \u2013 w\u0142adze izraelskie ocenia\u0142y, \u017ce z wnioskami zg\u0142osi si\u0119 200 chrze\u015bcija\u0144skich rodzin. Natomiast ICAA szacowa\u0142o, \u017ce 15 tysi\u0119cy izraelskich obywateli, g\u0142\u00f3wnie cz\u0142onk\u00f3w Syryjskiego Ko\u015bcio\u0142a Ortodoksyjnego oraz Ko\u015bcio\u0142a maronickiego, kwalifikuje si\u0119 do rejestracji jako Aramejczycy. Od 2019 r. Aramejczycy w Izraelu, podobnie jak Arabowie \u017cyj\u0105cy w tym pa\u0144stwie, maj\u0105 prawo wyboru \u015bcie\u017cki edukacyjnej \u2013 arabskiej lub izraelskiej; ich dzieci nie s\u0105 automatycznie przypisywane do plac\u00f3wek arabskoj\u0119zycznych.<\/span><\/p>\n

Prawicowe kr\u0119gi w Izraelu postrzegaj\u0105 chrze\u015bcijan jako mniejszo\u015b\u0107 prze\u015bladowan\u0105 przez muzu\u0142man\u00f3w, a jednocze\u015bnie bardziej \u201ezwesternizowan\u0105\u201d i lepiej zintegrowan\u0105 ni\u017c muzu\u0142ma\u0144scy Palesty\u0144czycy. Prominentny izraelski polityk, cz\u0142onek Likudu, Jariw Lewin, kt\u00f3ry w du\u017cej mierze odpowiada\u0142 za uznanie mniejszo\u015bci aramejskiej, otwarcie deklarowa\u0142, \u017ce zale\u017cy mu na oddzieleniu chrze\u015bcija\u0144skich obywateli Izraela od muzu\u0142ma\u0144skich, zwi\u0119kszeniu zaanga\u017cowania chrze\u015bcija\u0144skiej wsp\u00f3lnoty i zach\u0119ceniu chrze\u015bcijan do zaci\u0105gu do IDF.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 Palesty\u0144czyk\u00f3w \u2013 tak chrze\u015bcijan, jak i muzu\u0142man\u00f3w \u2013 by\u0142a oburzona. W decyzji uznania osobnej aramejskiej to\u017csamo\u015bci widzia\u0142a wy\u0142\u0105cznie pr\u00f3b\u0119 realizacji polityki \u201edziel i rz\u0105d\u017a\u201d, kolonializmu w nowym wydaniu. Historyk Johnny Mansour wezwa\u0142 m\u0142odych chrze\u015bcijan, by nie zaci\u0105gali si\u0119 do IDF, poniewa\u017c w ten spos\u00f3b legitymizuj\u0105 syjonizm i niszcz\u0105 jedno\u015b\u0107 palesty\u0144sk\u0105. Dziennikarz Samih Genadri przypomina\u0142 rol\u0119 wykszta\u0142conych chrze\u015bcijan w arabskim odrodzeniu kulturalno-narodowym na prze\u0142omie XIX i XX wieku, czyli An-Nahdzie<\/em>. Dziesi\u0105tki g\u0142os\u00f3w podkre\u015bla\u0142y, \u017ce chrze\u015bcijanie s\u0105 ludno\u015bci\u0105 rdzenn\u0105 na Bliskim Wschodzie. Na pocz\u0105tku 2021 r. prezydent Mahmud Abbas zapowiedzia\u0142 zwi\u0119kszenie liczby miejsc zarezerwowanych dla chrze\u015bcijan z 5 do 7 (spo\u015br\u00f3d 132) w jednoizbowym parlamencie Autonomii Palesty\u0144skiej. Wybory zosta\u0142y jednak prze\u0142o\u017cone i nie wiadomo, kiedy si\u0119 odb\u0119d\u0105.<\/span><\/p>\n

Nadzieja wbrew nadziei<\/strong><\/h4>\n

Tymczasem sytuacja palesty\u0144skich chrze\u015bcijan jest nie do pozazdroszczenia. Nikt nie jest w stanie zagwarantowa\u0107 im bezpiecze\u0144stwa. Nic dziwnego, \u017ce coraz bardziej uwidacznia si\u0119 w\u015br\u00f3d nich kryzys to\u017csamo\u015bci \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 nadal przywi\u0105zana jest do arabskiej to\u017csamo\u015bci i opowiada si\u0119 za jedno\u015bci\u0105 z muzu\u0142manami za wszelk\u0105 cen\u0119, jednak niewielka, ale rosn\u0105ca grupa nie chce by\u0107 identyfikowana jako Arabowie, lecz jako chrze\u015bcijanie i Izraelczycy. \u201eReligia i polityka s\u0105 w Palestynie \u015bci\u015ble powi\u0105zane\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142a w 2014 r. burmistrz Betlejem Vera Babun tu\u017c przed planowan\u0105 wizyt\u0105 papie\u017ca Franciszka (czterech z ostatnich pi\u0119ciu papie\u017cy odwiedzi\u0142o Izrael). Zwracaj\u0105c si\u0119 do premiera Binjamina Netanjahu, Franciszek nigdy nie nazwa\u0142 Izraela \u201epa\u0144stwem \u017cydowskim\u201d, lecz ci\u0105gle wspomina\u0142 \u201eZiemi\u0119 \u015awi\u0119t\u0105\u201d, natomiast w Betlejem wyra\u017anie powiedzia\u0142 o \u201epa\u0144stwie palesty\u0144skim\u201d. Podsumowuj\u0105c pielgrzymk\u0119 w czasie audiencji generalnej, stwierdzi\u0142: \u201eto by\u0142a okazja, by umocni\u0107 w wierze chrze\u015bcija\u0144skie wsp\u00f3lnoty, kt\u00f3re tak wiele wycierpia\u0142y, i wyrazi\u0107 wdzi\u0119czno\u015b\u0107 ca\u0142ego Ko\u015bcio\u0142a za obecno\u015b\u0107 chrze\u015bcijan w tym regionie oraz na ca\u0142ym Bliskim Wschodzie\u201d6<\/sup><\/strong><\/a>. Przes\u0142anie papie\u017ca by\u0142o i jest jasne \u2013 pragnie on, aby mimo wszystkich trudno\u015bci palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie zostali w swej ojczy\u017anie. Aby zachowali nadziej\u0119 wbrew nadziei.<\/span><\/p>\n

\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w kwartalniku \u201eWi\u0119\u017a\u201d jesie\u0144 2021<\/a>, powsta\u0142 w ramach projektu \u201ePolityczny wymiar przemocy wobec miast. Miastob\u00f3jstwo w Palestynie \u2013 studium przypadku\u201d (UMO-2020\/37\/B\/HS5\/00837)<\/em><\/p>\n

1<\/strong><\/a> Powo\u0142ana w 1964 r. organizacja polityczna uwa\u017caj\u0105ca si\u0119 za reprezentacj\u0119 narodu palesty\u0144skiego.
\n2<\/strong><\/a> Za\u0142o\u017cona w 1967 r. palesty\u0144ska marksistowsko-leninowska organizacja polityczna i paramilitarna. W 1970 r. LFWP przeprowadzi\u0142 220 operacji partyzanckich na Terytoriach Okupowanych, co stanowi\u0142o apogeum zbrojnej dzia\u0142alno\u015bci organizacji.
\n3<\/strong><\/a> Powsta\u0142 w 1969 r. w nast\u0119pstwie roz\u0142amu w Ludowym Froncie Wyzwolenia Palestyny. \u0141\u0105czy\u0142 maoizm, trockizm i antysyjonizm. Mia\u0142 na koncie zamachy na terenie Izraela.
\n4<\/strong><\/a> Od\u0142am islamu wywodz\u0105cy si\u0119 z szyickiego isma\u2019ilizmu. Nazwa ugrupowania pochodzi od jednego z za\u0142o\u017cycieli \u2013 Muhammada ad-Daraziego. Druzowie uznaj\u0105 fatymidzkiego kalifa Al-Hakima (zm. 1021) za boga. S\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 zamkni\u0119t\u0105 dla obcych. Ich pochodzenie etniczne do dnia dzisiejszego nie zosta\u0142o wyja\u015bnione.
\n5<\/a><\/strong> Cyt. za. Y. Hazran, The Druzification of Arab Christians in Israel in The Wake of the \u201eArab Spring\u201d<\/em>, \u201eIsrael Studies\u201d 2019, vol. 24, no. 3, s. 75\u2013100.-1<\/strong><\/a> Wypowied\u017a papie\u017ca Franciszka podczas audiencji generalnej na placu \u015bw. Piotra, 28 maja 2014, www.vatican.va\/content\/francesco\/pl\/audiences\/2014\/documents\/papa-francesco_20140528_udienza-generale.html [dost\u0119p: 2.08.2021].<\/p>\n

\n

Marta Wo\u017aniak-Bobi\u0144ska<\/strong> \u2013 dr hab. nauk o polityce, adiunkt w Katedrze Bliskiego Wschodu i P\u00f3\u0142nocnej Afryki na Wydziale Studi\u00f3w Mi\u0119dzynarodowych i Politologicznych Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. Jej zainteresowania badawcze obejmuj\u0105 mniejszo\u015bci etniczne i religijne na Bliskim Wschodzie, stosunki muzu\u0142ma\u0144sko-chrze\u015bcija\u0144skie, polityk\u0119 pa\u0144stw bliskowschodnich, arabsk\u0105 kultur\u0119, popkultur\u0119 oraz mass media, problemy globalizacji, migracji, diaspor i to\u017csamo\u015bci. Autorka m.in. dw\u00f3ch monografii: \u201eWsp\u00f3\u0142czesna diaspora asyryjsko-aramejska w Szwecji\u201d (2018) oraz \u201eWsp\u00f3\u0142cze\u015bni Asyryjczycy i Aramejczycy. Bliskowschodni chrze\u015bcijanie w poszukiwaniu to\u017csamo\u015bci narodowej\u201d (2014). Obecnie prowadzi badania w ramach projektu \u201ePolityczny wymiar przemocy wobec miast. Miastob\u00f3jstwo w Palestynie \u2013 studium przypadku\u201d (UMO-2020\/37\/B\/HS5\/00837).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Palestyna, 2019. Fot. Ilya Varlamov \/ Wikimedia Commons \/ CC BY-SA 3.0 Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie i ich rola w konflikcie izraelsko-arabskim Marta Wo\u017aniak-Bobi\u0144ska Palesty\u0144scy chrze\u015bcijanie \u0142\u0105czyli panarabizm ze spraw\u0105 palesty\u0144sk\u0105 przez ca\u0142y wiek XX, zw\u0142aszcza w latach 60. Nie powinno to dziwi\u0107 \u2013 g\u0142\u00f3wn\u0105 alternatyw\u0105 dla panarabizmu by\u0142 i jest panislamizm, g\u0142osz\u0105cy prymat to\u017csamo\u015bci muzu\u0142ma\u0144skiej i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101308"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=101308"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101308\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":101498,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101308\/revisions\/101498"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=101308"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=101308"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=101308"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}