{"id":101379,"date":"2023-01-23T17:09:13","date_gmt":"2023-01-23T15:09:13","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=101379"},"modified":"2023-01-17T09:22:29","modified_gmt":"2023-01-17T07:22:29","slug":"23-09-81","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=101379","title":{"rendered":"Historia spo\u0142eczno\u015bci \u017bydowskiej w Dzier\u017coniowie."},"content":{"rendered":"

DZIER\u017bONI\u00d3W. CHAIM PINKUS Z PIEL\u0118GNIARKAMI (194<\/em><\/span>5)<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Title of photo:<\/th>\nDzier\u017coni\u00f3w. Chaim Pinkus z piel\u0119gniarkami (1945)<\/td>\n<\/tr>\n
Description of photo:<\/th>\nDzier\u017coni\u00f3w. Chaim Pinkus w\u015br\u00f3 pil\u0119gniarek ze szpitala w Dzier\u017coniowie w 1945 roku. Zdj\u0119cie podarowa\u0142a Hadasa Pinkus z archiwum rodzinnego – projekt Polskie Korzenie w Izraelu \/ Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich POLIN<\/td>\n<\/tr>\n
Author of photo:<\/th>\nNieznany<\/td>\n<\/tr>\n
Date of the photo:<\/th>\n1945<\/td>\n<\/tr>\n
Place the photo was taken:<\/th>\nDzier\u017coni\u00f3w<\/td>\n<\/tr>\n
Source:<\/th>\narchiwum rodzinne – projekt Polskie Korzenie w Izraelu \/ Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich POLIN<\/td>\n<\/tr>\n
Latitude and longitude:<\/th>\nNo data<\/span><\/td>\n<\/tr>\n
ID:<\/th>\n108313<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n
\n
\"\"<\/a>Historia spo\u0142eczno\u015bci \u017bydowskiej w Dzier\u017coniowie.<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

GALERIA<\/a><\/strong><\/span><\/h4>\n

.<\/p>\n

Pierwsi \u017bydzi pojawili si\u0119 w Dzier\u017coniowie w XIII wieku[1.1]<\/a>. Nowopowsta\u0142a gmina \u017cydowska podlega\u0142a s\u0105siedniej i znacznie wi\u0119kszej gminie w \u015awidnicy[1.2]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Pod panowaniem ksi\u0119cia \u015bwidnickiego Bolka I Surowego \u017bydzi \u015bwidniccy zostali w 1295 r. wyj\u0119ci spod s\u0105downictwa miejskiego i poddani s\u0105downictwu dworskiemu, przez co zyskali bezpo\u015bredni\u0105 opiek\u0119 ksi\u0119cia. Opr\u00f3cz tego mieli tak\u017ce w\u0142asny s\u0105d rozpatruj\u0105cy sprawy pomi\u0119dzy cz\u0142onkami gminy. \u017bydzi dzier\u017coniowscy podlegali jego jurysdykcji od 21 marca 1370 roku. Ksi\u0119\u017cna Agnieszka przekaza\u0142a w\u00f3wczas na r\u0119ce \u017byd\u00f3w \u015bwidnickich: rabbiego Osera (Judenbischof<\/em>), Lazara i Dawida Falka przywilej niezale\u017cnego s\u0105downictwa dla ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej ksi\u0119stwa[1.3]<\/a>. Wcze\u015bniej ksi\u0105\u017c\u0119 \u015bwidnicki Bolko II Ma\u0142y potwierdzi\u0142 6 grudnia 1328 r. wszystkie dotychczasowe prawa ludno\u015bci \u017cydowskiej i zobowi\u0105za\u0142 j\u0105 do takich samych \u015bwiadcze\u0144 i obowi\u0105zk\u00f3w, jakie dotyczy\u0142y chrze\u015bcijan[1.4]<\/a>. W 1363 r. Bolko II ponownie nada\u0142 \u2013 najpierw \u015awidnicy, a nast\u0119pnie innym miastom ksi\u0119stwa, w tym i Dzier\u017coniowowi \u2013 statuty i prawo magdeburskie, stanowi\u0105ce ordynacj\u0119 porz\u0105dkow\u0105 miast. Opr\u00f3cz przepis\u00f3w og\u00f3lnych znalaz\u0142y si\u0119 tam r\u00f3wnie\u017c zapisy dotycz\u0105ce \u017byd\u00f3w[1.5]<\/a>.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi zajmowali si\u0119 w \u015bredniowiecznych miastach przede wszystkim handlem detalicznym i hurtowym, rzemios\u0142em oraz lichw\u0105. W kronice Dzier\u017coniowa zachowa\u0142 si\u0119 zapis, \u017ce 18 pa\u017adziernika 1333 r. rajcy i burmistrzowie Dzier\u017coniowa, Zi\u0119bic, Strzelina oraz Z\u0105bkowic \u015al\u0105skich po\u017cyczyli od wroc\u0142awskiego \u017byda Jakuba sum\u0119 160 grzywien, kt\u00f3ra zosta\u0142a por\u0119czona przez rajc\u00f3w wroc\u0142awskich. Lichwiarska dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w wywo\u0142ywa\u0142a niech\u0119\u0107 d\u0142u\u017cnik\u00f3w, cz\u0119sto ca\u0142ych spo\u0142eczno\u015bci miejskich, co grozi\u0142o rozbojami i tumultami. Na domiar z\u0142ego w czasie wzrostu nastroj\u00f3w anty\u017cydowskich rozszala\u0142a si\u0119 w Europie Czarna \u015amier\u0107, kt\u00f3ra dziesi\u0105tkowa\u0142a ludno\u015b\u0107. Wywo\u0142a\u0142o to fal\u0119 eksces\u00f3w antysemickich, kt\u00f3re szczeg\u00f3lnie dotkn\u0119\u0142y kraje i miasta niemieckoj\u0119zyczne, w tym r\u00f3wnie\u017c Dolny \u015al\u0105sk. Pogrom\u00f3w we Wroc\u0142awiu dokonano w 1349 i 1360 r., a w 1389 r. w \u015awidnicy. Na pewno mia\u0142o to jaki\u015b wp\u0142yw na po\u0142o\u017cenie \u017byd\u00f3w dzier\u017coniowskich[1.6]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Pomi\u0119dzy niepokojami \u017bydzi starali si\u0119 normalnie funkcjonowa\u0107. Szukali bezpiecznych miejsc do zamieszkania i handlu. W roku 1395 \u017cydowscy kupcy podr\u00f3\u017cuj\u0105cy przez Dzier\u017coni\u00f3w uzyskali za po\u015brednictwem swojego wsp\u00f3\u0142wyznawcy Semana (Simona) cenny przywilej wolnego od c\u0142a przejazdu przez miasto, kt\u00f3ry wygasa\u0142 z chwil\u0105 \u015bmierci wspomnianego Semana[1.7]<\/a>. On sam przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 z Dzier\u017coniowa do Brzegu po otrzymaniu 23 grudnia 1398 r. glejtu od ksi\u0119cia brzeskiego Henryka VIII[1.1.7]<\/a>. Z czternasto- i pi\u0119tnastowiecznych kronik znamy zaledwie kilka imion \u017byd\u00f3w dzier\u017coniowskich. W\u015br\u00f3d nich wyst\u0119puj\u0105: wspomniany ju\u017c Seman, przebywaj\u0105cy we Wroc\u0142awiu Jakob i Jonas von Reichenbachowie oraz Manil (Mendel) von Reichenbach, u kt\u00f3rego zad\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 ksi\u0105\u017c\u0119 zi\u0119bicki[1.1.7]<\/a>. Wzmiankowany jest tak\u017ce Michel von Reichenbach, zamieszka\u0142y pod koniec XIV w. w O\u0142awie, kt\u00f3ry udziela\u0142 po\u017cyczek biskupom i ksi\u0105\u017c\u0119tom. O Michelu von Reichenbach, zmar\u0142ym 10 kwietnia 1426 r., wspomina si\u0119 jako o rabinie Erfurtu i Wroc\u0142awia. Mia\u0142 on mieszka\u0107 w 1417 r. w K\u0105tach Wroc\u0142awskich. Nie ma przy tym pewno\u015bci, czy chodzi o dolno\u015bl\u0105ski Reichenbach, czy te\u017c inn\u0105 miejscowo\u015b\u0107 nosz\u0105ca identyczn\u0105 nazw\u0119[1.1.7]<\/a>. Gmina \u017cydowska w Dzier\u017coniowie w XIV w. nie mia\u0142a w\u0142asnego cmentarza i musia\u0142a korzysta\u0107 z cmentarza w \u015awidnicy, kt\u00f3rego powstanie datuje si\u0119 na ok. 1289 roku. Ksi\u0119\u017cna Agnieszka w li\u015bcie protekcyjnym z 21 marca 1370 r. postanowi\u0142a, \u017ce \u015bwidnicki kirkut b\u0119dzie jedynym cmentarzem w ksi\u0119stwie \u015bwidnickim[1.8]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Kolejna fala prze\u015bladowa\u0144 \u017byd\u00f3w na Dolnym \u015al\u0105sku nast\u0105pi\u0142a w XV wieku. 13 lutego 1453 r. przyby\u0142 do Wroc\u0142awia w\u0142oski kaznodzieja, inkwizytor i p\u00f3\u017aniejszy \u015bwi\u0119ty Jan Kapistran. Jego kazania doprowadzi\u0142y do wyst\u0105pie\u0144 przeciwko spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej we Wroc\u0142awiu. Nast\u0119pstwem by\u0142 pokazowy proces, w wyniku kt\u00f3rego os\u0105dzono i skazano na \u015bmier\u0107 41 wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w. Reszt\u0119 cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci wygnano, a maj\u0105tki skonfiskowano. Odebrano im te\u017c dzieci do lat 7, kt\u00f3re ochrzczono i oddano na wychowanie rodzinom chrze\u015bcija\u0144skim[1.9]<\/a>. Doprowadzi\u0142o to do upadku gminy \u017cydowskiej we Wroc\u0142awiu i zapocz\u0105tkowa\u0142o pogromy w innych miastach \u015bl\u0105skich. W \u015awidnicy uwi\u0119ziono znaczniejszych przedstawicieli gminy i torturami zmuszono ich do przyznania si\u0119 do profanacji hostii. W nast\u0119pstwie wymuszonych zezna\u0144 spalono publicznie 10 m\u0119\u017cczyzn i 7 kobiet, cz\u0142onk\u00f3w \u015bwidnickiej gminy \u017cydowskiej. Reszt\u0119 wygnano i dokonano konfiskaty maj\u0105tk\u00f3w, w tym cmentarza na rzecz miasta i ko\u015bcio\u0142a[1.10]<\/a>. Tak\u017ce w Dzier\u017coniowie podburzeni chrze\u015bcija\u0144scy s\u0105siedzi jednej z czerwcowych nocy targn\u0119li si\u0119 na \u017cycie, zdrowie i maj\u0105tek miejscowych \u017byd\u00f3w. Nieszcz\u0119\u015bnicy zostali wygnani z ubogich, jak wspomina kronikarz, domostw za bramy miasta[1.11]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W nast\u0119pstwie tych wypadk\u00f3w gmina \u017cydowska przesta\u0142a istnie\u0107 do XIX wieku. Jej odrodzeniu przeszkadza\u0142 przywilej wydany przez kr\u00f3la czeskiego W\u0142adys\u0142awa Pogrobowca w 1457 r., w kt\u00f3rym zabrania\u0142 on \u017bydom \u201epo wieczne czasy\u201d osiedla\u0107 si\u0119 w \u015bl\u0105skich miastach. Mogli oni przebywa\u0107 na \u015al\u0105sku jedynie okresowo, podczas targ\u00f3w lub jarmark\u00f3w[1.12]<\/a>. Zdarza\u0142o si\u0119 p\u00f3\u017aniej, \u017ce przez Dzier\u017coni\u00f3w przeje\u017cd\u017cali \u017cydowscy uciekinierzy po pogromach dokonywanych w innych cz\u0119\u015bciach \u00f3wczesnej Europy. W 1542 r. drog\u0105 wiod\u0105c\u0105 z Pragi do Polski w\u0119drowa\u0142o oko\u0142o 300 wygnanych \u017byd\u00f3w. Pomi\u0119dzy K\u0142odzkiem a Dzier\u017coniowem zyskali oni opiek\u0119 i 146-osobow\u0105 zbrojn\u0105 eskort\u0119. Nie pozwolono im jednak zosta\u0107 na d\u0142u\u017cej[1.1.7]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku XVIII w. \u017bydzi pr\u00f3bowali sporadycznie osiedla\u0107 si\u0119 na terenie Dzier\u017coniowa i jego okolic. Znana jest sprawa barona Gotlieba von Sandratzkiego, w\u0142a\u015bciciela znacznego maj\u0105tku ziemskiego z pobliskiej Bielawy, kt\u00f3ry w 1707 r. wynajmowa\u0142 dom \u017bydowi. Baron zosta\u0142 zmuszony do respektowania \u00f3wczesnego prawa. Wydarzenie to zosta\u0142o odnotowane w \u017ar\u00f3d\u0142ach w 1708 roku. W dokumentach odnotowano te\u017c zapytanie magistratu z 5 sierpnia 1777 r., skierowane najprawdopodobniej do kamery dominialnej (Dom\u00e4nenkammer<\/em>) we Wroc\u0142awiu, kt\u00f3rej podlega\u0142y mi\u0119dzy innymi sprawy ludno\u015bci \u017cydowskiej, czy mo\u017cna w celu wspierania handlu udzieli\u0107 \u017bydom zezwolenia na pobyt w Dzier\u017coniowie. Mimo \u017ce pozwolenie mia\u0142o by\u0107 tylko czasowe, otrzymano odpowied\u017a odmown\u0105. Z powodu wspomnianego zakazu osiedlania si\u0119 jeszcze w 1800 r. nie odnotowano w Dzier\u017coniowie \u017cadnego osiad\u0142ego na sta\u0142e \u017byda[1.1.7]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Mimo obostrze\u0144 dotycz\u0105cych sta\u0142ego pobytu \u017byd\u00f3w w osiemnastowiecznym mie\u015bcie, przeje\u017cd\u017cali tamt\u0119dy kupcy \u017cydowscy. Dzier\u017coni\u00f3w le\u017ca\u0142 bowiem na wa\u017cnym trakcie handlowym. W kronice miasta Dzier\u017coniowa wspomina si\u0119 o kupcach \u017cydowskich i kradzie\u017cy znacznej jak na owe czasy kwoty pieni\u0119dzy. 5 kwietnia 1772 r. skradziono kupcowi greckiemu Pauliemu 5300 floren\u00f3w w gospodzie \u201ePod Czarnym Or\u0142em\u201d (\u201eZum schwarzen Adler\u201d). Podejrzenie skierowano na \u017cydowskich kupc\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali jednak oczyszczeni z podejrze\u0144 po schwytaniu i dokonaniu rewizji[1.13]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Dzier\u017coni\u00f3w po 1742 r. znalaz\u0142 si\u0119 pod rz\u0105dami Prus. A w Prusach na prze\u0142omie XVIII i XIX w. nast\u0105pi\u0142y zmiany prawne, prowadz\u0105ce do odrodzenia si\u0119 gmin \u017cydowskich. Kluczowym krokiem na drodze do zaakceptowania ludno\u015bci \u017cydowskiej jako wsp\u00f3\u0142mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142 edykt emancypacyjny z 11 marca 1812 roku. W konsekwencji og\u0142oszenia edyktu nast\u0105pi\u0142o nadanie \u017bydom sta\u0142ych nazwisk, praw i swob\u00f3d r\u00f3wnych chrze\u015bcijanom, w tym swobody nabywania nieruchomo\u015bci i wykonywania r\u00f3\u017cnych zawod\u00f3w. Pocz\u0105tkowo gminy powstawa\u0142y w wi\u0119kszych o\u015brodkach miejskich, jak Wroc\u0142aw, nast\u0119pnie w mniejszych miastach i miasteczkach.<\/span><\/p>\n

W Dzier\u017coniowie do ko\u0144ca XVIII w. pojawiali si\u0119 g\u0142\u00f3wnie \u017bydzi handluj\u0105cy we\u0142n\u0105 sprowadzan\u0105 z Wielkopolski, Mazowsza i Galicji. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce przemys\u0142 w\u0142\u00f3kienniczy stanowi\u0142 w\u00f3wczas podstaw\u0119 gospodarki okr\u0119gu dzier\u017coniowskiego, st\u0105d ze wzgl\u0119du na znaczenie handlu we\u0142n\u0105 dla sprawnego funkcjonowania i rozwoju wytw\u00f3rczo\u015bci, zezwalano \u017bydom zatrzymywa\u0107 si\u0119 w gospodzie \u201ePod S\u0142o\u0144cem\u201d (\u201eZur Sonne\u201d) przy Bramie \u015awidnickiej. D\u0142ugo\u015b\u0107 pobytu warunkowa\u0142 czas niezb\u0119dny do za\u0142atwiania koniecznych czynno\u015bci handlowych. Zwi\u0105zki handlowe stawa\u0142y si\u0119 jednak coraz silniejsze, st\u0105d ju\u017c w 1784 r. kilku \u017byd\u00f3w mia\u0142o przebywa\u0107 w mie\u015bcie niemal na sta\u0142e (z wyj\u0105tkiem \u015bwi\u0105t \u017cydowskich). Nie posiadali jednak prawa sta\u0142ego pobytu, a tym bardziej miejskiego obywatelstwa. W\u015br\u00f3d kupc\u00f3w przebywaj\u0105cych w mie\u015bcie ok. 1792 r. znajdowali si\u0119 m.in.: David Isaak, Liebmann Meyer, Matthias Isaak (Cohn) i Isaak David. Pochodzili z Kalisza i Krotoszyna[1.14]<\/a>. Z czasem stali si\u0119 zacz\u0105tkiem dzier\u017coniowskiej gminy \u017cydowskiej. Mieli oni znacz\u0105cy wp\u0142yw na rozw\u00f3j lokalnego o\u015brodka w\u0142\u00f3kienniczego, a co za tym idzie, na miejscow\u0105 gospodark\u0119. \u017bydowski import we\u0142ny do Dzier\u017coniowa na prze\u0142omie XVIII i XIX w. szacuje si\u0119 na ok. 6000 bel rocznie[1.1.14]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W 1809 r. ponownie odnotowani s\u0105 w Dzier\u017coniowie: Isaak David i Lippmann Meyer, kt\u00f3rzy byli po\u015brednikami w sprzeda\u017cy we\u0142ny z obszaru Prus Wschodnich i Ksi\u0119stwa Warszawskiego. Przebywali na terenie miasta, nie mieli jednak prawa sta\u0142ego pobytu. W podobnym charakterze przybyli tu: L\u00f6bel David, Jakob Hersch, D. M. Auerbach z Fordonu oraz Beniamin Wolff z Krotoszyna, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej nazwisko Reibach. Do Dzier\u017coniowa przyby\u0142 ponadto Moses Salomon z Urazu, zajmuj\u0105cy si\u0119 wymian\u0105 walut i papier\u00f3w warto\u015bciowych. Rok p\u00f3\u017aniej, w 1810 r. bezowocnie ubiega\u0142 si\u0119 o pozwolenie na sta\u0142y pobyt w Dzier\u017coniowie Simon Kremser, dostawca pochodz\u0105cy z Zi\u0119bic[1.15]<\/a>. Wobec faktu, i\u017c w mie\u015bcie \u017caden \u017byd nie mia\u0142 prawa sta\u0142ego pobytu, interesuj\u0105ca wydaje si\u0119 wzmianka w kronice Augusta Sadebecka. Wspomina on o przej\u015bciu na chrze\u015bcija\u0144stwo pewnej \u017byd\u00f3wki z Wroc\u0142awia, kt\u00f3r\u0105 1 wrze\u015bnia 1799 r. ochrzci\u0142 w dzier\u017coniowskim ko\u015bciele pastor Fuller. Kobieta owa wysz\u0142a p\u00f3\u017aniej za m\u0105\u017c za chirurga z Borku Strzeli\u0144skiego. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce zmiana wyznania i \u015blub z ewangelikiem umo\u017cliwi\u0142a jej trudny dla \u017byd\u00f3w awans spo\u0142eczny[1.16]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W maju 1811 r. zosta\u0142y przebywaj\u0105cy w Dzier\u017coniowie \u017bydzi zakupili opustosza\u0142e budynki komturii zakonu malta\u0144skiego wraz z ogrodem z przeznaczeniem na synagog\u0119 (!), prz\u0119dzalni\u0119 maszynow\u0105, drukarni\u0119 i magazyn.<\/span><\/p>\n

O usankcjonowanym, w\u0142a\u015bciwym osadnictwie \u017cydowskim w Dzier\u017coniowie mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 dopiero po 1816 roku[1.17]<\/a>. Pocz\u0105tkowo w mie\u015bcie osiedlali si\u0119 \u017bydzi posiadaj\u0105cy ju\u017c prawa zamieszkania w innych miastach, np. Isaak Naphthali, b\u0119d\u0105cy synem wroc\u0142awskiego nauczyciela Isaaka Naphtalego. Otrzyma\u0142 obywatelstwo we Wroc\u0142awiu 8 marca 1813 r., i w nast\u0119pstwie tego 13 stycznia 1816 r. dosta\u0142 pozwolenie zamieszkania w Dzier\u017coniowie wraz z rodzin\u0105[1.18]<\/a>. Od 1817 r. mia\u0142 prawo mieszka\u0107 w mie\u015bcie Abraham Dawid Hirsch z Poznania oraz Levy Naphtali[1.19]<\/a>\u00a0a tak\u017ce Lippmann Reichenbach (wcze\u015bniej Lippmann Meyer) i Wolf Reinbach (wcze\u015bniej Benjamin Wolff)[1.20]<\/a>. W kolejnym roku w mie\u015bcie osiedlili si\u0119: Baruch Neulander, Berel Nehemias, Abraham Stern, David Stern z Wroc\u0142awia oraz Salomon Heller[1.21]<\/a>. W 1819 r. miejscowa grupa \u017byd\u00f3w powi\u0119ksza si\u0119 o destylatora Isaaka Laxa i jego rodzin\u0119[1.22]<\/a>. Dla 1820 r. brakuje nowych wpis\u00f3w, za to w nast\u0119pnym roku prawo pobytu otrzyma\u0142 Pinkus Baad z rodzin\u0105[1.1.22]<\/a>. Wspomina si\u0119 tak\u017ce o Mathiasie Isaaku Cohnie, przebywaj\u0105cym od przesz\u0142o dwudziestu lat w Dzier\u017coniowie[1.23]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Wedle urz\u0119dowych statystyk w 1816 r. w rejencji dzier\u017coniowskiej przebywa\u0142o 376 \u017byd\u00f3w posiadaj\u0105cych obywatelstwo i 7 bez obywatelstwa[1.24]<\/a>. W uznaniu szczeg\u00f3lnych zas\u0142ug \u017bydzi mogli otrzymywa\u0107 pruskie obywatelstwo, a co za tym idzie \u2013 prawo sta\u0142ego pobytu w Dzier\u017coniowie. Jednym z nich by\u0142 wspomniany Matthias Isaak Cohn (wcze\u015bniej Mathias Isaak), syn Isaaka Cohna. Otrzyma\u0142 on obywatelstwo w 1826 r. dzi\u0119ki rekomendacji dzier\u017coniowskiego magistratu. Podobnego zaszczytu dost\u0105pi\u0142 w 1835 r. Lippmann Meyer, urodzony w 1791 r. w Chybieni jako Nathan Neta ben Lippmann Heilprin. Przyj\u0105\u0142 p\u00f3\u017aniej nazwisko Reichenbach, pochodz\u0105ce od niemieckiej nazwy Dzier\u017coniowa. W 1835 r. mieszka\u0142o w obr\u0119bie miasta oko\u0142o 18 \u017byd\u00f3w, podczas gdy w 1825 r. \u2013 45[1.25]<\/a>. Mieszkali w rynku i przy g\u0142\u00f3wnych ulicach, od 1816 r. nie byli bowiem zmuszani do osiedlania si\u0119 w specjalnych obszarach miasta[1.1.17]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Jako formalny za\u0142o\u017cyciel gminy w Dzier\u017coniowie wymieniany by\u0142 Isaak Naphtali, kt\u00f3ry zamieszka\u0142 w mie\u015bcie w 1816 roku. W 1817 r. Isaak Naphtali, Isaak Cohn, Lippmann Reichenbach, Wolf Reinbach oraz Abraham David Hirsch zmuszeni byli zakupi\u0107 dzia\u0142k\u0119 na miejsce poch\u00f3wk\u00f3w. Podobny przypadek zdarzy\u0142 si\u0119 rok p\u00f3\u017aniej, kiedy to handluj\u0105cy tkaninami i ubraniami Abraham Stern kupi\u0142 dzia\u0142k\u0119 przeznaczon\u0105 na cmentarz[1.26]<\/a>. Jednak nie spos\u00f3b okre\u015bli\u0107 ich lokalizacji, czy te\u017c potwierdzi\u0107 funkcjonowania. Od 16 maja 1825 r. w aktach miejskich wspominane jest miejsce poch\u00f3wku dzier\u017coniowskich \u017byd\u00f3w, przy czym kronikarz August Sadebeck lokalizuje je za stodo\u0142ami miejskimi[1.27]<\/a>. Historyk \u017cydowski Bernhard Brilling okre\u015bli\u0142 czas powstania cmentarza za Bram\u0105 Wroc\u0142awsk\u0105 na 1826 r.[1.1.26]<\/a>. Jest niemal pewne, \u017ce chodzi o ten sam cmentarz, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 do dzi\u015b przy ul. Bielawskiej.<\/span><\/p>\n

Ciekawie przedstawia si\u0119 struktura zawodowa miejscowej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Wprawdzie edykt emancypacyjny zapewnia\u0142 swobod\u0119 wykonywania r\u00f3\u017cnych zawod\u00f3w i rzemios\u0142, z wyj\u0105tkiem niekt\u00f3rych zawod\u00f3w zwi\u0105zanych ze s\u0142u\u017cb\u0105 pa\u0144stwow\u0105 i wojskow\u0105, struktura zawodowa gminy by\u0142a jednak ma\u0142o zr\u00f3\u017cnicowana. Dominowa\u0142y zawody zwi\u0105zane z handlem[1.28]<\/a>. Z czasem pojawili si\u0119 tak\u017ce przedstawiciele innych zawod\u00f3w: lekarz, aptekarz, nauczyciel.<\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tkowo gmina funkcjonowa\u0142a na zasadach znanych od wiek\u00f3w, z tradycyjnymi formami modlitw, nabo\u017ce\u0144stw i nauki. Zmiany w spo\u0142ecze\u0144stwie i pa\u0144stwie przyczyni\u0142y si\u0119 jednak do ewolucji \u017cycia gminnego. W latach 30. XIX w. dosz\u0142o do wyra\u017anego sporu pomi\u0119dzy tradycjonalistami a zwolennikami reformy judaizmu \u2013 haskali. Sp\u00f3r uwidacznia\u0142 si\u0119 zar\u00f3wno w du\u017cych, jak i w mniejszych o\u015brodkach. W Dzier\u017coniowie po odej\u015bciu rabina Meyera \u0150lsnera w 1841 r. dosz\u0142o do roz\u0142amu w gminie. Na czele spo\u0142eczno\u015bci stan\u0119li dwaj urz\u0119dnicy. Frakcji konserwatywnej przewodzi\u0142 Abraham Breslauer, urz\u0119duj\u0105cy w latach 1841\u20131852[1.29]<\/a>. W lokalnej prasie z 1851 r., jako celebruj\u0105cy modlitwy za kr\u00f3la, wymieniany jest inny konserwatywny rabin\u00a0\u2013 Grunfeld[1.30]<\/a>. Liberalnym rabinem i nauczycielem by\u0142 w latach 1841\u20131859 Heinrich Schwarz z Rawicza[1.31]<\/a>. Jako zwolennik haskali wprowadzi\u0142 on \u2013 jak w ca\u0142ych Niemczech \u2013 j\u0119zyk niemiecki do praktyk religijnych i do o\u015bwiaty \u017cydowskiej oraz zapocz\u0105tkowa\u0142 kazania w j\u0119zyku niemieckim, wzorowane na kazaniach chrze\u015bcija\u0144skich. Heinrich Schwarz opracowa\u0142 i wyda\u0142 w roku 1854 r. liberalny modlitewnik w j\u0119zyku niemieckim, specjalnie dla cz\u0142onk\u00f3w gminy dzier\u017coniowskiej\u00a0Dibbrei Schir. Psalmem f\u00fcr den \u00f6ffentlischen Gottesdienst zun\u00e4chst f\u00fcr die Israelische Gemeinde zu Reichenbach i. Schlesien<\/em>[1.1.26]<\/a>. W miejscowej prasie mo\u017cna natkn\u0105\u0107 si\u0119 na echa konfliktu w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. W zwi\u0105zku z urodzinami kr\u00f3la w latach 1851\u20131852 wspomina si\u0119 o uroczysto\u015bciach obchodzonych w obydw\u00f3ch synagogach, to znaczy w starej i nowej[1.32]<\/a>. Sp\u00f3r dotyczy\u0142 niewielkiej spo\u0142eczno\u015bci, licz\u0105cej w 1852 r. 98 \u017byd\u00f3w, w tym 32 m\u0119\u017cczyzn decyduj\u0105cych o funkcjonowaniu gminy[1.33]<\/a>. Z czasem dosz\u0142o do z\u0142agodzenia napi\u0119\u0107. 27 marca 1853 r. nast\u0105pi\u0142o spotkanie przedstawicieli obu stronnictw \u017cydowskich, a dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej po raz ostatni odby\u0142y si\u0119 modlitwy w tak zwanej starej synagodze[1.34]<\/a>. 9 pa\u017adziernika 1859 r. na stanowisku kantora i urz\u0119dnika kultu w zjednoczonej ponownie wsp\u00f3lnocie zatrudniono, po odej\u015bciu Heinricha Schwarza, Moritza Cohna z Rawicza.<\/span><\/p>\n

Gmina dzier\u017coniowska od 1847 r. by\u0142a gmin\u0105 filialn\u0105 w obr\u0119bie \u015bwidnickiego obszaru synagogalnego, do kt\u00f3rego opr\u00f3cz powiatu dzier\u017coniowskiego nale\u017ca\u0142y powiaty: \u015bwidnicki, strzegomski, wa\u0142brzyski i niemcza\u0144ski[1.35]<\/a>. Wynika\u0142o to z niewielkiej liczebno\u015bci samej gminy, spis ludno\u015bci w 1830 r. ujawnia w mie\u015bcie 45 \u017byd\u00f3w (1,06% mieszka\u0144c\u00f3w Dzier\u017coniowa)[1.36]<\/a>, w 1840 r. \u2013 52, w 1844 r. \u2013 59 (1,15 %)[1.37]<\/a>. Dopiero przyrost liczby ludno\u015bci i uzyskanie statutu dawa\u0142y mo\u017cliwo\u015b\u0107 usamodzielnienia si\u0119 gmin. Gmina dzier\u017coniowska ukonstytuowa\u0142a si\u0119 formalnie w 1834 r., a w 1847 r. otrzyma\u0142a zatwierdzony przez rz\u0105d statut[1.38]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W XIX w. zaznacza si\u0119 wzmocnienie postaw propa\u0144stwowych w\u015br\u00f3d dzier\u017coniowskich \u017byd\u00f3w, co by\u0142o zgodne z og\u00f3ln\u0105 tendencj\u0105. Rabini \u015bl\u0105scy pochwalali wst\u0119puj\u0105cych do armii pruskiej, a nawet nakazywali tak\u0105 postaw\u0119 jako obywatelski obowi\u0105zek[1.39]<\/a>. L\u00f6bel Naphtali, zanim sta\u0142 si\u0119 jednym z pierwszych przyw\u00f3dc\u00f3w miejscowej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, wst\u0105pi\u0142 w 1813 r. (podczas tzw. wojny wyzwole\u0144czej) na ochotnika do 9. pu\u0142ku Landwehry. W armii pruskiej s\u0142u\u017cyli p\u00f3\u017aniej inni mieszka\u0144cy Dzier\u017coniowa: kupcy: Baruch Neul\u00e4nder oraz Abraham David Hersch z Twardog\u00f3ry (1817), Abraham Stern (1818), Salomon Hellen z Wroc\u0142awia (1818) i destylator Joseph ben Hirschel Lax z Kluczborka (1821) i Itzig Lax, kt\u00f3ry zosta\u0142 pochowany 15 pa\u017adziernika 1842 r. we Frankfurcie nad Odr\u0105[1.40]<\/a>. Ofiar\u0105 dzia\u0142a\u0144 wojennych by\u0142 syn rabina Moritza Cohna \u2013 Julius Cohn, poleg\u0142y podczas wojny niemiecko-francuskiej pod Worth (6 sierpnia 1870 r.)[1.41]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Edykt emancypacyjny z 1812 r. otwiera\u0142 m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej drog\u0119 do szkolnictwa publicznego. Dzieci \u017cydowskie mog\u0142y korzysta\u0107 ze szkolnictwa na r\u00f3wni z innymi. W 1855 r. dzieci \u017cydowskie ucz\u0119szcza\u0142y do ewangelickiej szko\u0142y miejskiej[1.42]<\/a>. Uczniowie \u017cydowscy korzystali z lekcji judaizmu prowadzonych pocz\u0105tkowo przez urz\u0119duj\u0105cego rabina[1.43]<\/a>. W latach 80. XIX w. na stanowisku nauczyciela zatrudniony zosta\u0142 niejaki Biberstein, prowadz\u0105cy powszechn\u0105 szko\u0142\u0119 \u017cydowsk\u0105[1.44]<\/a>. \u017bydowscy ch\u0142opcy z Dzier\u017coniowa i okolic ucz\u0119szczali tak\u017ce do funkcjonuj\u0105cej od 1868 r. sze\u015bcioklasowej m\u0119skiej szko\u0142y \u015bredniej im. Kr\u00f3la Wilhelma przy dzisiejszej ul. Pi\u0142sudskiego. Natomiast dziewcz\u0119ta \u017cydowskie ucz\u0119szcza\u0142y do szko\u0142y \u017ce\u0144skiej i pensjonatu panny Berthy Ritter.<\/span><\/p>\n

Z my\u015bl\u0105 o kszta\u0142ceniu dzieci \u017bydzi dzier\u017coniowscy podj\u0119li starania o wystawienie budynku w\u0142asnej szko\u0142y. W 1868 r. przedstawiciele komisji ds. lokalowych i przyw\u00f3dcy gminy: Meyer Wartenberg oraz Heymann Cohn wystosowali pismo do w\u0142adz z pro\u015bb\u0105 o budow\u0119 szko\u0142y dla dzieci \u017cydowskich. Petycja spotka\u0142a si\u0119 z odmow\u0105 urz\u0119dnik\u00f3w. Poniewa\u017c jednak gmina zd\u0105\u017cy\u0142a ju\u017c zakupi\u0107 na ten cel grunt, w\u0142adze zaproponowa\u0142y w zamian budow\u0119 synagogi, w kt\u00f3rej mog\u0142aby mie\u015bci\u0107 si\u0119 zar\u00f3wno sala przeznaczona do nauki m\u0142odzie\u017cy, jak i mieszkanie dla nauczyciela[1.45]<\/a>. Ide\u0119 t\u0119 zrealizowano w 1875 roku. Brak budynku szkolnego nie oznacza\u0142 braku szkolnictwa \u017cydowskiego. Do lat 80. XIX w. dzieci uczy\u0142y si\u0119 zapewne w mieszkaniu rabina lub w synagodze.<\/span><\/p>\n

Wszelkie uroczysto\u015bci pa\u0144stwowe, a nawet religijne nie obywa\u0142y si\u0119 bez udzia\u0142u spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3ra si\u0119 asymilowa\u0142a si\u0119, bogaci\u0142a i ros\u0142a na znaczeniu. Jako przyk\u0142ad wsp\u00f3\u0142istnienia przedstawicieli r\u00f3\u017cnych wyzna\u0144 niech pos\u0142u\u017c\u0105 obchody siedemsetlecia ko\u015bcio\u0142a katolickiego pod wezwaniem \u015bw. Jerzego w 1859 roku. \u017bydowscy mieszka\u0144cy przystroili swoje domy i mieszkania, daj\u0105c \u2013 jak pisano w miejscowej prasie \u2013 pi\u0119kne \u015bwiadectwo asymilacji i zgody. W synagodze, podobnie jak w miejscowych ko\u015bcio\u0142ach, obchodzono wa\u017cne dla pa\u0144stwa niemieckiego rocznice. W XIX w., w okresie prosperity i pomy\u015blno\u015bci, wa\u017cnymi wydarzeniami w \u017cyciu miejscowo\u015bci by\u0142y wszelkiego rodzaju rocznice i jubileusze, sumiennie odnotowywane w kronice miasta. By\u0142y one objawem akceptacji zar\u00f3wno w \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej jak i bardziej osobistej, bo na gruncie towarzyskim.<\/span><\/p>\n

Szczeg\u00f3lnie wa\u017cne dla spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej by\u0142o wprowadzenie 1 stycznia 1875 r. nowego statutu miejskiego, dotycz\u0105cego miejskiego prawa obywatelskiego. Nowe przepisy uprawnia\u0142y ka\u017cdego samodzielnego m\u0119\u017cczyzn\u0119, kt\u00f3ry uko\u0144czy\u0142 24 lata, mieszka\u0142 w mie\u015bcie od co najmniej roku i p\u0142aci\u0142 nale\u017cne podatki, do czynnego i biernego uczestnictwa w wyborach. Podobnie jak we Wroc\u0142awiu, gdzie od po\u0142owy XIX w. \u017bydzi wchodzili w sk\u0142ad rady miejskiej i piastowali funkcj\u0119 jej przewodnicz\u0105cego[1.46]<\/a>, mogli oni tak\u017ce od tego czasu zasiada\u0107 w samorz\u0105dzie miejskim. Z racji wysokiego statusu maj\u0105tkowego przy \u201eklasowej\u201d ordynacji wyborczej przedstawiciele miejscowej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej mogli zasi\u0105\u015b\u0107 we w\u0142adzach. Funkcje publiczne pe\u0142nili w XIX w. m.in.: kupiec Michaelis Moser, kupiec Heymann Cohn oraz Max Herrnstadt, kt\u00f3ry by\u0142 zar\u00f3wno radnym miejskim jak i pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 lekarza sanitarnego[1.47]<\/a>. Dodatkowo w Dzier\u017coniowie zamieniono istniej\u0105c\u0105 dotychczas op\u0142at\u0119 imigracyjn\u0105 w wysoko\u015bci 18 marek dla wszystkich pragn\u0105cych zamieszka\u0107 w mie\u015bcie na op\u0142at\u0119 za otrzymanie praw obywatelskich[1.48]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w dzier\u017coniowskich osi\u0105gn\u0119\u0142a w drugiej po\u0142owie XIX w. najwy\u017csz\u0105 liczebno\u015b\u0107. W Dzier\u017coniowie w 1871 r. mieszka\u0142o 185 \u017byd\u00f3w[1.49]<\/a>. W obr\u0119bie gminy \u017cydowskiej, do kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142y powiaty dzier\u017coniowski i niemcza\u0144ski (z Dzier\u017coniowem, Bielaw\u0105, Niemcz\u0105, Pi\u0142aw\u0105), mieszka\u0142o w sumie 257 \u017byd\u00f3w[1.50]<\/a>. Kolejny spis powszechny z 1880 r. wykaza\u0142 spadek liczby \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w miasta do 155, w innych miejscowo\u015bciach zaliczanych do gminy mieszka\u0142o dalszych 14 \u017byd\u00f3w. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z migracj\u0105 do wi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w, w tym do Wroc\u0142awia. W ca\u0142ym powiecie dzier\u017coniowskim wed\u0142ug spisu mieszka\u0142o w 1890 r. mieszka\u0142o 155 \u017byd\u00f3w, a w powiecie niemcza\u0144skim \u2013 13, w 1900 r. liczba ta spada dla obu powiat\u00f3w do 118, a w 1910 r. do 99[1.51]<\/a>. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z emigracj\u0105 za ocean, do kraj\u00f3w Europy Zachodniej czy cho\u0107by du\u017cych o\u015brodk\u00f3w w obr\u0119bie pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Wzgl\u0119dnie stabilny stan spo\u0142eczno\u015bci dzier\u017coniowskiej dotrwa\u0142 do I wojny \u015bwiatowej. Zasymilowana ludno\u015b\u0107 \u017cydowska wraz z reszt\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa niemieckiego uleg\u0142a wojennej euforii latem 1914 roku. W\u015br\u00f3d zmobilizowanych mieszka\u0144c\u00f3w Dzier\u017coniowa mo\u017cna wymieni\u0107 syna Aleksandra Fleischera \u2013 Ernsta, kt\u00f3ry otrzyma\u0142 stopie\u0144 majora[1.52]<\/a>, syna Ludwiga Danzigera \u2013 Willy\u2019ego, kt\u00f3ry poleg\u0142 na froncie 1 maja 1917 roku[1.53]<\/a>. Poza nim \u017cycie za ojczyzn\u0119 oddali: Siegfried Wei\u00df (zm. 1914 Sassey) oraz Bruno Wolff (zm. 1915 \u0141owicz)[1.54]<\/a>. Pierwsza wojna \u015bwiatowa przynios\u0142a kolejny spadek ludno\u015bcio \u017cydowskiej na Dolnym \u015al\u0105sku. Niedo\u017cywienie, choroby i straty wojenne poch\u0142on\u0119\u0142y 10% ludno\u015bci Wroc\u0142awia, w tym r\u00f3wnie\u017c mieszka\u0144c\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia[1.55]<\/a>. Wed\u0142ug spisu z 1925 r. do dzier\u017coniowskiej gminy \u017cydowskiej nale\u017ca\u0142o 92 \u017byd\u00f3w. Kryzys gospodarczy i sytuacja polityczna doprowadzi\u0142y w kolejnych latach do dalszego spadku liczby ludno\u015bci \u017cydowskiej. W latach 30. XX w. liczba ta dla miasta wynosi\u0142a ju\u017c tylko 71, a w ca\u0142ym powiecie dzier\u017coniowskim i niemcza\u0144skim mieszka\u0142o 80 \u017byd\u00f3w[1.56]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy w dniu 30.01.1933 r. odby\u0142y si\u0119 w Dzier\u017coniowie \u201emarsze zwyci\u0119stwa\u201d, w kt\u00f3rych mia\u0142o wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 oko\u0142o 1000 SA-man\u00f3w, co odnotowano we wroc\u0142awskim \u201eSchlesischer NS-Beobachter\u201d \u2013 organie NSDAP. Ju\u017c w marcu 1933 r., po wygranych przez NSDAP wyborach, rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 ujednolicanie \u017cycia politycznego, spo\u0142ecznego i gospodarczego w mie\u015bcie. Dokonano m.in. zmiany nazwy dzisiejszej ul. Miodowej, kt\u00f3rej historyczne miano ul. \u017bydowska (Judengasse) zast\u0105piono nazw\u0105 ul. Jerzego (Georgstra\u03b2e). Cz\u0142onk\u00f3w nielicznej miejscowej gminy dotkn\u0119\u0142y represje. W mie\u015bcie mieszka\u0142o w\u00f3wczas 67 \u017byd\u00f3w. \u0141\u0105cznie w ca\u0142ym powiecie dzier\u017coniowskim (poszerzonym w 1932 r. kosztem powiatu niemcza\u0144skiego) \u017cy\u0142o 80 os\u00f3b pochodzenia \u017cydowskiego[1.57]<\/a>. W gminie \u017cydowskiej by\u0142o 28 cz\u0142onk\u00f3w rzeczywistych (praktykuj\u0105cych m\u0119\u017cczyzn), w tym z Dzier\u017coniowa \u2013 17, z Bielawy \u2013 9 i z Niemczy \u2013 2. Represje i naciski spowodowa\u0142y pocz\u0105tkowo niewielk\u0105 emigracj\u0119 do wi\u0119kszych miast, Palestyny, Europy Zachodniej oraz za ocean. Zjawisko to nasili\u0142o si\u0119 jednak z up\u0142ywem czasu oraz wzrostem brutalno\u015bci dzia\u0142a\u0144 antysemickich. Ju\u017c 1 kwietnia 1933 r. w ca\u0142ych Niemczech wprowadzono kampani\u0119 bojkotu sklep\u00f3w i firm \u017cydowskich. Akcja nie przynios\u0142a jednak spodziewanych rezultat\u00f3w. \u017bydzi byli nadal obecni w \u017cyciu gospodarczym Niemiec. Spraw\u0119 mia\u0142y regulowa\u0107 ustawy norymberskie\u00a0O obywatelstwie Rzeszy\u00a0<\/em>oraz\u00a0O ochronie niemieckiej krwi i honoru<\/em>\u00a0z 15 wrze\u015bnia 1935 r., wprowadzaj\u0105ce dalsze represje, wywierane ju\u017c w majestacie prawa. W listopadzie 1935 r. odebrano \u017bydom obywatelstwo niemieckie, zakazano posiadania maj\u0105tku i wykonywania wi\u0119kszo\u015bci zawod\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Represje nasili\u0142y si\u0119 po Nocy Kryszta\u0142owej, czyli po 10 listopada 1938 roku. W prasie dzier\u017coniowskiej mo\u017cna w\u00f3wczas znale\u017a\u0107 szereg zjadliwych artyku\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych gloryfikowano zamordowanego von Ratha, b\u0119d\u0105cego jakoby uosobieniem cn\u00f3t niemieckich. Natomiast \u017bydom przypisywano dzia\u0142ania wymierzone w pa\u0144stwo i nar\u00f3d niemiecki[1.58]<\/a>. Pogrom by\u0142 zaplanowany i dobrze przygotowany. W zaj\u015bciach uczestniczy\u0142y boj\u00f3wki nazistowskie, do kt\u00f3rych przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 elementy \u017cywi\u0105ce niech\u0119\u0107 do \u017byd\u00f3w i podatne na indoktrynacj\u0119. W por\u00f3wnaniu do wydarze\u0144 w \u015awidnicy, K\u0142odzku i Wroc\u0142awiu, gdzie spalono synagogi i demolowano mieszkania prywatne, wydarzenia dzier\u017coniowskie wydaj\u0105 si\u0119 mniej jaskrawe. Zdemolowane zosta\u0142y sklepy i synagoga, w kt\u00f3rej wybito okna[1.59]<\/a>. Dokonano te\u017c wielu aresztowa\u0144. Przyk\u0142adem los\u00f3w uwi\u0119zionych \u017byd\u00f3w z Dzier\u017coniowa mo\u017ce by\u0107 prokurent Franz Kantorowicz, kt\u00f3ry po aresztowaniu trafi\u0142 do obozu koncentracyjnego Buchenwald, gdzie przebywa\u0142 do 8 grudnia 1938 roku. Zosta\u0142 on zwolniony z obozu, a nast\u0119pnie uda\u0142o mu si\u0119 wraz z rodzin\u0105 wyemigrowa\u0107 do Wielkiej Brytanii[1.60]<\/a>. Innym tragicznym przejawem zwi\u0119kszaj\u0105cego si\u0119 terroru by\u0142o zab\u00f3jstwo fabrykanta i kupca Juliusa Beera[1.61]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Kolejn\u0105 represj\u0105 by\u0142o narzucenie w sierpniu 1938 r. wszystkim \u017bydom drugiego imienia wskazuj\u0105cego na ich pochodzenie. Znajduje to odzwierciedlenie m.in. w ksi\u0119dze zgon\u00f3w miasta Dzier\u017coniowa. Odnotowano tam mi\u0119dzy innymi zgon Sigismunda Izraela Karlsberga, urodzonego we Francji, pe\u0142ni\u0105cego przed wybuchem pierwszej wojny \u015bwiatowej funkcj\u0119 rabina[1.62]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Bezpo\u015brednio po Nocy Kryszta\u0142owej, dokonano tzw. aryzacji maj\u0105tku nale\u017c\u0105cego do dzier\u017coniowskich \u017byd\u00f3w. W grudniu 1938 r. \u201earyzacji\u201d uleg\u0142y zak\u0142ady Weyl & Nassau, przej\u0119te przez Edgara Fletschera[1.63]<\/a>. Podobnie sta\u0142o si\u0119 z zak\u0142adami Willy’ego i Ernsta Fleischer\u00f3w \u201eA. Fleischer G.m.b.H.\u201d i fabryk\u0105 Cohn Gebruder G.m.b.H. Zak\u0142ady A. Fleischer G.m.b.H. nabyli bracia G\u00fcnther i Gerhard Jordan z Drogos\u0142awia ko\u0142o Nowej Rudy za 225 tys. marek. Na tym przypadku mo\u017cna pokaza\u0107 \u201ebrutalne\u201d metody aryzacji mienia \u017cydowskiego. W listopadzie 1938 r. Ernst Fleischer z synem Hansem zostali aresztowani i wtr\u0105ceni do wi\u0119zienia w Dzier\u017coniowie. Bici i zastraszani gro\u017ab\u0105 rozstrzelenia zgodzili si\u0119 podpisa\u0107 dokument \u201etaniej\u201d sprzeda\u017cy firmy wartej oko\u0142o 2 milion\u00f3w marek[1.64]<\/a>. W miejscowej prasie pisano eufemistycznie o \u201eplanowym od\u017cydzeniu niemieckiej gospodarki\u201d[1.65]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Poza tym na \u017byd\u00f3w 12 listopada 1938 r. zosta\u0142a na\u0142o\u017cona kontrybucja, zwana \u015bwiadczeniem pokutnym (Judenbusse<\/em>), potem przemianowana na danin\u0119 mienia \u017cydowskiego (Judenverm\u00f6gensabgabe<\/em>). Op\u0142at\u0105 zostali obj\u0119ci \u017bydzi, kt\u00f3rych maj\u0105tek zosta\u0142 wyceniony na co najmniej 5 tys. marek. W Dzier\u017coniowie 33 osoby zosta\u0142y obci\u0105\u017cone kontrybucj\u0105. Musia\u0142y one wp\u0142aca\u0107 pieni\u0105dze w \u015bci\u015ble okre\u015blonych terminach do urz\u0119du finansowego w Dzier\u017coniowie, z g\u00f3ry ustalaj\u0105c \u0142\u0105czn\u0105 kwot\u0119 oraz wysoko\u015b\u0107 rat[1.66]<\/a>. Niekt\u00f3rzy pod wp\u0142ywem coraz brutalniejszych nacisk\u00f3w nazist\u00f3w emigrowali z Rzeszy, co pozwoli\u0142o im ocali\u0107 \u017cycie. Celem emigracji by\u0142y nast\u0119puj\u0105ce kraje: Wielka Brytania, Palestyna, Paragwaj, Brazylia, USA oraz Chiny[1.67]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Dane ze spisu powszechnego z 17 maja 1939 r. podaj\u0105 liczb\u0119 25 \u017byd\u00f3w pe\u0142nej krwi, tzw.\u00a0Volljuden<\/em>, w tym 15 m\u0119\u017cczyzn i 10 kobiet mieszkaj\u0105cych w Dzier\u017coniowie. Poza t\u0105 grup\u0105 istnia\u0142a tak\u017ce grupa tzw. miesza\u0144c\u00f3w I stopnia i II stopnia. Zosta\u0142a ona utworzona w wyniku uchwalenia ustaw norymberskich. Liczebno\u015b\u0107 tej grupy oceniono w czasie spisu na 29 os\u00f3b, w tym 16 p\u00f3\u0142krwi \u017byd\u00f3w (maj\u0105cych dw\u00f3ch \u017cydowskich dziadk\u00f3w) i 13 \u0107wier\u0107 krwi \u017byd\u00f3w (maj\u0105cych jednego \u017cydowskiego dziadka lub babci\u0119)[1.68]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Obrazem \u00f3wczesnej trudnej sytuacji mo\u017ce by\u0107 samob\u00f3jstwo Felixa Izraela Danzingera w dniu 11 maja 1939 r., jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w gminy na pocz\u0105tku lat 30. XX wieku[1.69]<\/a>. Dla zaszczutych i zdeterminowanych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mogli lub nie chcieli emigrowa\u0107, by\u0142o to czasami jedyne wyj\u015bcie z sytuacji.<\/span><\/p>\n

Maj\u0105tek gminy \u017cydowskiej zosta\u0142 przej\u0119ty przez pa\u0144stwo, natomiast synagoga i cmentarz \u017cydowski znalaz\u0142y si\u0119 w posiadaniu niemieckiego stra\u017cnika cmentarza Konrada Springera i dotrwa\u0142y w stanie zasadniczo nienaruszonym do zako\u0144czenia wojny. Tyle szcz\u0119\u015bcia nie mieli cz\u0142onkowie gminy. W 1940 r. rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 pierwsze deportacje \u017byd\u00f3w z Dolnego \u015al\u0105ska na ziemie polskie. \u017bydzi zmuszeni byli od 1 lipca 1941 r. do noszenia naszytej na ubraniu \u017c\u00f3\u0142tej, sze\u015bcioramiennej gwiazdy na czarnym tle, a od 1 wrze\u015bnia 1941 r. wprowadzono zakaz opuszczania przez \u017byd\u00f3w miejsca zamieszkania[1.70]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Istotnym krokiem przygotowuj\u0105cym eliminacj\u0119 \u017byd\u00f3w z Dolnego \u015al\u0105ska by\u0142o przesiedlanie z mniejszych miejscowo\u015bci do Wroc\u0142awia, gdzie teren getta stanowi\u0142 rejon dzisiejszej ul. W\u0142odkowica oraz ul. S\u0105dowej. Niekt\u00f3re osoby starsze zosta\u0142y nast\u0119pnie przetransportowane z Wroc\u0142awia do przej\u015bciowych oboz\u00f3w mieszkalnych w Rybnej i Krzeszowie. W wykazach tych oboz\u00f3w figuruj\u0105 osoby urodzone w Dzier\u017coniowie[1.71]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Wraz z coraz bardziej precyzyjnymi planami dotycz\u0105cymi los\u00f3w \u017byd\u00f3w zaplanowano te\u017c wykorzystanie ich maj\u0105tku. Wszystko, co przedstawia\u0142o jak\u0105kolwiek warto\u015b\u0107, musia\u0142o zosta\u0107 uwzgl\u0119dnione i oszacowane, w tym: konta bankowe, wierzytelno\u015bci, d\u0142ugi i nieruchomo\u015bci. Zubo\u017cali i niepewni jutra \u017bydzi zmuszeni byli wype\u0142nia\u0107 formularze o\u015bwiadcze\u0144 maj\u0105tkowych, w kt\u00f3rym opisywali sw\u00f3j ju\u017c cz\u0119sto niewielki maj\u0105tek sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z mebli, naczy\u0144 i ubra\u0144[1.72]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Po dokonaniu koncentracji ludno\u015bci \u017cydowskiej w jednym miejscu przyst\u0105piono do kolejnego etapu \u2013 eksterminacji. \u017bydzi z rejencji wroc\u0142awskiej, w tym te\u017c \u017bydzi z Dzier\u017coniowa byli wywo\u017ceni w masowych transportach w latach 1941\u20131944 do r\u00f3\u017cnych oboz\u00f3w koncentracyjnych i miejsc zag\u0142ady. Z dworca towarowego Wroc\u0142aw Nadodrze wyje\u017cd\u017ca\u0142y transporty do getta w Kownie, do getta w Terezinie (Theresienstadt) oraz do getta w \u0141odzi, poza tym w kierunku dystryktu lubelskiego i do oboz\u00f3w zag\u0142ady w Sobiborze, Be\u0142\u017ccu i Treblince oraz do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau[1.73]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Kr\u00f3tkim, ale bardzo tragicznym rozdzia\u0142em w skomplikowanych dziejach spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej na terenie Dzier\u017coniowa by\u0142o utworzenie i funkcjonowanie oboz\u00f3w pracy przymusowej w latach 1944\u20131945. Na terenie samego miasta istnia\u0142 Arbeitslager (AL) Reichenbach, opr\u00f3cz tego w Bielawie i okolicznych miejscowo\u015bciach istnia\u0142y odr\u0119bne obozy pracy, kt\u00f3rych wi\u0119\u017aniowie \u2013 w tym \u017bydzi i \u017byd\u00f3wki \u2013 pracowali na terenie dzier\u017coniowskich zak\u0142ad\u00f3w zbrojeniowych, budowali schrony przeciwlotnicze oraz domy mieszkalne[1.74]<\/a>. Po wspomnianych obozach zachowa\u0142o si\u0119 niewiele \u015blad\u00f3w. Mo\u017cna jednak znale\u017a\u0107 w tzw. Lasku Pieszyckim niewielki pomnik, kt\u00f3ry upami\u0119tnia zamordowanych i zmar\u0142ych od chor\u00f3b oraz z wycie\u0144czenia ludzi z pobliskiego obozu.<\/span><\/p>\n

Ostatnim, ci\u0105gle otwartym rozdzia\u0142em historii \u017byd\u00f3w w Dzier\u017coniowie jest powojenne osadnictwo. Ju\u017c w lipcu 1945 r. nast\u0105pi\u0142o formowanie si\u0119 struktur i organizacji ocala\u0142ych z zag\u0142ady \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych liczba przewy\u017csza\u0142a znacznie liczebno\u015b\u0107 (pocz\u0105tkowo by\u0142o ich 1200) przedwojennej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej[1.75]<\/a>. Dzier\u017coni\u00f3w w latach 1945-1950 sta\u0142 si\u0119 pr\u0119\u017cnym o\u015brodkiem \u017cycia \u017cydowskiego. Osadnictwo \u017cydowskie na dolnym \u015al\u0105sku by\u0142o zar\u00f3wno nast\u0119pstwem spontanicznej migracji ludno\u015bci, jak i koncepcji \u00f3wczesnych w\u0142adz. Liczba ludno\u015bci \u017cydowskiej w Dzier\u017coniowie osi\u0105gn\u0119\u0142a w lipcu 1946 r. prawie 12 tys.[1.76]<\/a>, a w listopadzie 1946 r. najwy\u017cszy poziom \u2013 17,8 tys.[1.77]<\/a>. Do miasta przyje\u017cd\u017cali g\u0142\u00f3wnie repatrianci z ZSRR oraz \u017bydzi z teren\u00f3w Polski. Poprzez fakt, i\u017c miasto na kr\u00f3tko sta\u0142o si\u0119 o\u015brodkiem powojennego osadnictwa \u017cydowskiego, by\u0142o ono nawet z\u0142o\u015bliwie nazywane \u017bydkowem[1.78]<\/a>. Przybywaj\u0105cy do Dzier\u017coniowa znajdowali zatrudnienie w uruchamianych zak\u0142adach przemys\u0142owych, s\u0142u\u017cbie zdrowia, Milicji Obywatelskiej, administracji, Urz\u0119dzie Bezpiecze\u0144stwa i stra\u017cy wi\u0119ziennej[1.79]<\/a>. W mie\u015bcie funkcjonowa\u0142o 16 sp\u00f3\u0142dzielni \u017cydowskich, w tym krawieckie, szewskie, fryzjerskie, elektryk\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017cydowskich repatriant\u00f3w zaj\u0119\u0142a si\u0119 rolnictwem. Wed\u0142ug danych Wydzia\u0142u Produktywizacji w Dzier\u017coniowie do lipca 1945 r. utworzono w mie\u015bcie 28 warsztat\u00f3w pracy i 5 osad rolniczych, a ju\u017c we wrze\u015bniu 127 plac\u00f3wek pracy[1.80]<\/a>. W celu skoordynowania dzia\u0142a\u0144 dotycz\u0105cych osadnictwa na Dolnym \u015al\u0105sku 17 czerwca 1945 r. do miasta przyjechali przedstawiciele komitet\u00f3w \u017cydowskich z ca\u0142ego Dolnego \u015al\u0105ska, co zaowocowa\u0142o utworzeniem Wojew\u00f3dzkiego Komitetu \u017byd\u00f3w pod przewodnictwem Jakuba Egita[1.81]<\/a>. Siedzib\u0105 Komitetu by\u0142 budynek przy ul. Krasickiego 23, naprzeciwko zachowanego budynku synagogi. Dzier\u017coni\u00f3w stanowi\u0142 centrum \u017cycia \u017cydowskiego na Ziemiach Odzyskanych do kwietnia 1946 r., potem nast\u0105pi\u0142o przeniesienie Komitetu do Wroc\u0142awia[1.82]<\/a>.<\/span><\/p>\n

Utworzenie pa\u0144stwa Izrael, zmiany polityczne w Polsce oraz podporz\u0105dkowanie partii, instytucji o\u015bwiatowych, kulturalnych i spo\u0142ecznych komunistom przyczyni\u0142y si\u0119 do wzrostu emigracji, a przez to do zmniejszenia si\u0119 liczebno\u015bci spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Dzier\u017coniowie. Ju\u017c w II po\u0142owie 1949 r. liczebno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w w Dzier\u017coniowie spad\u0142a do 5 680. W kolejnym roku w powiecie dzier\u017coniowskim emigracj\u0119 zadeklarowa\u0142o 3 730 \u017byd\u00f3w, co stanowi\u0142o 28% og\u00f3\u0142u[1.83]<\/a>.<\/span><\/p>\n

W latach 1967\u20131968 w wyniku rozp\u0119tanej przez \u00f3wczesne w\u0142adze kampanii antysemickiej nasili\u0142a si\u0119 emigracja ludno\u015bci \u017cydowskiej. \u017bydzi szkalowani, zwalniani z pracy i traktowani jak obywatele drugiej kategorii wybierali emigracj\u0119 do Izraela, Kanady, Stan\u00f3w Zjednoczonych, Australii i kraj\u00f3w skandynawskich[1.84]<\/a>. Czasowo zawieszono tak\u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 Towarzystwa Spo\u0142eczno-Kulturalnego \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re jednak wznowi\u0142o funkcjonowanie. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, cho\u0107 niewielka, istnieje do dzisiaj, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105c dalszy ci\u0105g historii \u017byd\u00f3w w Dzier\u017coniowie. \u017bydzi, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 obecnie w Dzier\u017coniowie, byli \u015bwiadkami jawnego antysemityzmu, oboj\u0119tno\u015bci, a obecnie wzrostu zainteresowania swoj\u0105 kultur\u0105 i przesz\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra uwidacznia si\u0119 mi\u0119dzy innymi w organizacji Tygodnia Kultury \u017bydowskiej.
\n<\/span><\/p>\n

\n

Uwagi, sugestie, propozycje zdj\u0119\u0107 i tekst\u00f3w prosimy przesy\u0142a\u0107 bezpo\u015brednio na adres:\u00a0sztetl@polin.pl<\/strong><\/span><\/a>\u00a0Administrator do\u0142o\u017cy\u0142 wszelkich mo\u017cliwych stara\u0144, aby prezentowane tre\u015bci by\u0142y prawdziwe i aktualne oraz nie narusza\u0142y praw os\u00f3b trzecich, w tym praw autorskich, jednak nie mo\u017ce tego zagwarantowa\u0107. Dlatego b\u0142\u0119dne informacje na stronie internetowej nie mog\u0105 by\u0107 podstaw\u0105 roszcze\u0144.<\/em><\/span>
\n<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

DZIER\u017bONI\u00d3W. CHAIM PINKUS Z PIEL\u0118GNIARKAMI (1945) Title of photo: Dzier\u017coni\u00f3w. Chaim Pinkus z piel\u0119gniarkami (1945) Description of photo: Dzier\u017coni\u00f3w. Chaim Pinkus w\u015br\u00f3 pil\u0119gniarek ze szpitala w Dzier\u017coniowie w 1945 roku. Zdj\u0119cie podarowa\u0142a Hadasa Pinkus z archiwum rodzinnego – projekt Polskie Korzenie w Izraelu \/ Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich POLIN Author of photo: Nieznany Date of […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101379"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=101379"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101379\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":101394,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101379\/revisions\/101394"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=101379"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=101379"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=101379"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}