{"id":101634,"date":"2023-02-01T17:09:09","date_gmt":"2023-02-01T15:09:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=101634"},"modified":"2023-01-26T10:08:34","modified_gmt":"2023-01-26T08:08:34","slug":"01-09-71","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=101634","title":{"rendered":"KRAJOBRAZ PAMI\u0118CI"},"content":{"rendered":"

Fundacja Zapomniane, for. Marcin Urbanek<\/span><\/em><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>KRAJOBRAZ PAMI\u0118CI<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

ANNA PAJ\u0118CKA<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

ROZMOWA Z NATALI\u0104 BUDNIK, KAROLIN\u0104 GRZYWNOWICZ I ALEKSANDR\u0104 JANUS<\/strong><\/p>\n

Zmiana sposobu my\u015blenia, kt\u00f3ra dokonuje si\u0119 w humanistyce, uczy nas innego spojrzenia na przyrod\u0119: jako aktora, \u015bwiadka, uczestnika proces\u00f3w i wydarze\u0144 \u2013 o zielonym upami\u0119tnianiu.<\/strong><\/p>\n

\n

ANNA PAJ\u0118CKA: Czy istniej\u0105 ju\u017c miejsca realizuj\u0105ce ide\u0119 zielonego upami\u0119tniania, na przyk\u0142adzie kt\u00f3rych mo\u017cemy opowiedzie\u0107, na czym ona polega?<\/span>
\n<\/strong><\/h4>\n

ALEKSANDRA JANUS: <\/strong>Mo\u017cemy my\u015ble\u0107 o\u00a0co najmniej dw\u00f3ch rodzajach przestrzeni, w\u00a0kt\u00f3rych spotyka si\u0119 ziele\u0144 i\u00a0pami\u0119\u0107, przy czym jedne s\u0105 intencjonalnie stworzonymi zielonymi upami\u0119tnieniami,\u00a0drugie \u2013 to nie-miejsca pami\u0119ci, historyczne\u00a0miejsca po\u00a0traumie, gdzie mamy wy\u0142\u0105cznie przyrod\u0119, ale nie jest to efekt zamierzony<\/span>. Tego drugiego typu dotyczy\u0142 m.in.\u00a0projekt Karoliny Grzywnowicz \u201eChwasty\u201d<\/a>. To miejsca, z\u00a0kt\u00f3rych wycofa\u0142a si\u0119 aktywno\u015b\u0107 ludzka, miejsca po przemocy, kt\u00f3re natura przejmuje, porasta i\u00a0w jaki\u015b spos\u00f3b opiekuje si\u0119 nimi. Tak\u017ce je konserwuje. Pawe\u0142 Mo\u015bcicki w\u00a0tek\u015bcie kuratorskim do \u201eChwast\u00f3w\u201d napisa\u0142, \u017ce staj\u0105 si\u0119 \u017cywym wykopaliskiem. Ten pierwszy typ z\u00a0kolei to miejsca, kt\u00f3re\u00a0<\/span>z rozmys\u0142em\u00a0upami\u0119tniono przy pomocy architektury krajobrazu lub w\u00a0kt\u00f3rych stworzono miejsca pami\u0119ci w\u00a0zgodzie z\u00a0lokalnym ekosystemem i\u00a0krajobrazem, zamiast wprowadza\u0107 monumentalne formy pami\u0119ciowe.<\/span><\/p>\n

To nie jest nowa idea, przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 Aliny Scholtz, kt\u00f3r\u0105 zajmowa\u0142a si\u0119 Natalia, czy funkcjonuj\u0105ce do niedawna na cmentarzu \u017cydowskim przy ulicy Okopowej upami\u0119tnienie ofiar getta warszawskiego w\u00a0postaci skromnych form otoczonych zieleni\u0105.\u00a0Zmieni\u0142 si\u0119 kontekst:\u00a0\u015bwiadomo\u015b\u0107<\/span>\u00a0kryzysu klimatycznego,\u00a0nowa perspektywa w\u00a0my\u015bleniu o\u00a0przemocy, wzgl\u0119dem zar\u00f3wno ludzi, jak i\u00a0natury, oraz zrozumienie, \u017ce natura mo\u017ce by\u0107 \u015bwiadkiem przemocy, przechowywa\u0107 jej dowody.<\/span>\u00a0To w\u0142a\u015bnie na uwzgl\u0119dnieniu tych kontekst\u00f3w w\u00a0projektowaniu miejsc pami\u0119ci nam zale\u017cy. Rozmawia si\u0119 wiele o\u00a0roli zieleni i\u00a0przyrody w\u00a0mie\u015bcie, a\u00a0przecie\u017c pomniki i\u00a0miejsca pami\u0119ci wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 krajobraz miejski. Podobnie jest z\u00a0my\u015bleniem o\u00a0\u015bwiadomym ingerowaniu<\/span>\u00a0w\u00a0krajobraz pozamiejski\u00a0\u2013 to my\u015blenie powinno dotyczy\u0107 r\u00f3wnie\u017c pomnik\u00f3w i\u00a0upami\u0119tnie\u0144.<\/span><\/p>\n

NATALIA BUDNIK<\/strong>: Alina Scholtz tworzy\u0142a zielone monumenty w\u00a0przestrzeni Warszawy od czas\u00f3w jej odbudowy. Architektoniczne grupy drzew,\u00a0nasadzane wed\u0142ug\u00a0podobie\u0144stwa\u00a0dojrza\u0142o\u015bci i\u00a0gatunku<\/span>, funkcjonowa\u0142y jako \u017cywe pomniki, zapisuj\u0105c w\u00a0tkance miasta tragiczne wydarzenia II wojny \u015bwiatowej,\u00a0kt\u00f3rych \u015blad<\/span>\u00a0wzrasta wraz z\u00a0odbudowuj\u0105cym si\u0119 miastem.\u00a0Z Fundacj\u0105 Zapomniane pr\u00f3bujemy wypracowa\u0107 j\u0119zyk upami\u0119tnie\u0144 w\u00a0krajobrazie otwartym, poprzez praktyki oparte na trosce<\/span>. Odzwierciedlaj\u0105 to, w\u00a0jakim momencie znajduje si\u0119 spo\u0142eczno\u015b\u0107 w\u00a0krajobrazie. Krajobraz to nie tylko ziele\u0144, ale\u00a0te\u017c spos\u00f3b odczuwania przestrzeni przez cz\u0142owieka. Pracuj\u0105c przy zielonych upami\u0119tnieniach, dowiadujemy si\u0119, jak ludzie postrzegaj\u0105 dane wydarzenie z\u00a0przesz\u0142o\u015bci, czy b\u0119d\u0105 chcieli zatroszczy\u0107 si\u0119 o\u00a0przetrwanie pami\u0119ci o\u00a0nim w\u00a0krajobrazie.<\/span><\/span><\/p>\n

Jakie zatem s\u0105 mo\u017cliwo\u015bci ingerowania w\u00a0tak\u0105 przestrze\u0144 po przemocy, \u017ceby nie narusza\u0107 jej pierwotnego znaczenia?<\/span>
\n<\/strong><\/h4>\n

KAROLINA GRZYWNOWICZ<\/strong>: Roma Sendyka w\u00a0swoich tekstach podkre\u015bla, \u017ce miejsca naznaczone przemoc\u0105 maj\u0105 swoist\u0105 aur\u0119 afektywn\u0105. Dostrzega\u0142am j\u0105 przy projekcie \u201eChwasty\u201d, kiedy nie my\u015bla\u0142am w\u00a0og\u00f3le o\u00a0formach upami\u0119tniania, bo dzia\u0142anie by\u0142o z\u00a0innego klucza. Ale aura w\u00a0tych miejscach by\u0142a bardzo wyczuwalna. Brutalnie wysiedlona miejscowo\u015b\u0107 stanowi wyrw\u0119 w\u00a0oswojonym krajobrazie i\u00a0jest miejscem niewygodnym dla ludzi mieszkaj\u0105cych nieopodal, przestrzeni\u0105 tabu. Interesowa\u0142a mnie praca z\u00a0lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 nad cho\u0107by chwilowym prze\u0142amaniem tego tabu.<\/span><\/p>\n

Nie wiem, czy mo\u017cna takie performatywne, efemeryczne, ulotne dzia\u0142ania traktowa\u0107 jako rodzaj upami\u0119tniania, ale praca ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 by\u0142a bardzo ciekawa. Interwencja polega\u0142a na zorganizowaniu spaceru do miejsca, do kt\u00f3rego miejscowa ludno\u015b\u0107 nigdy nie chodzi. To by\u0142 spacer z\u00a0lokalnym przewodnikiem, pomy\u015blany jako akt rytualny, wprowadzanie chwilowej zmiany. Zmiana ta dotyczy\u0142a zar\u00f3wno przestrzeni ska\u017conej przemoc\u0105, jak i\u00a0spo\u0142eczno\u015bci. W cz\u0142owieku, kt\u00f3rego nie powa\u017cali, mogli zobaczy\u0107 przewodnika, a\u00a0do przestrzeni, kt\u00f3rych unikali, mogli si\u0119 zbli\u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

Roma Sendyka napisa\u0142a te\u017c o\u00a0takich przestrzeniach, \u017ce to s\u0105 miejsca, \u201ekt\u00f3re nie zosta\u0142y jeszcze wyegzorcyzmowane\u201d. Wprowadzanie ludzi w\u00a0tak\u0105 przestrze\u0144 by\u0142oby swego rodzaju egzorcyzmem?<\/strong><\/span><\/h4>\n


\nALEKSANDRA JANUS:<\/span><\/strong>\u00a0Wa\u017cnym dla mnie punktem odniesienia jest to, co powiedzia\u0142a Barbara Engelking w\u00a0jednym z\u00a0wywiad\u00f3w: \u017ce by\u0107 mo\u017ce powinni\u015bmy przesta\u0107 m\u00f3wi\u0107 o\u00a0pami\u0119ci, a\u00a0zacz\u0105\u0107 m\u00f3wi\u0107 o\u00a0trosce. My\u015bl\u0119, \u017ce ten rodzaj zmiany my\u015blenia\u00a0mo\u017ce uruchomi\u0107 inne praktyki zwi\u0105zane z\u00a0miejscami, o\u00a0kt\u00f3rych rozmawiamy. Mo\u017cemy my\u015ble\u0107 o\u00a0pracy z\u00a0krajobrazem, kt\u00f3ry wymaga troski, zamiast tradycyjnych form pami\u0119ciowych, zazwyczaj monumentalnych. Wprowadzenie zieleni tworzy potrzeb\u0119 innych aktywno\u015bci, wprowadza konieczno\u015b\u0107 innego rodzaju opieki nad tymi miejscami i\u00a0tym, co je porasta. To tak\u017ce stworzenie okazji, \u017ceby kto\u015b tam chodzi\u0142 nie tylko w\u00a0celach konwencjonalnych praktyk pami\u0119ciowych, kt\u00f3re najcz\u0119\u015bciej wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 z\u00a0obchodami i\u00a0uroczysto\u015bciami. Miejsca trudnej pami\u0119ci, niewyegzorcyzmowane, takie, kt\u00f3re otacza ambiwalentna aura afektywna, cz\u0119sto s\u0105 przez lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 omijane, na r\u00f3\u017cne sposoby neutralizowane. Dzia\u0142ania spod znaku troski mog\u0105 by\u0107 sposobem ich oswojenia.<\/span><\/p>\n

<\/i>Krajobraz to nie tylko ziele\u0144 i\u00a0jego przyrodnicze elementy nieo\u017cywione. Rozumiemy go te\u017c jako spos\u00f3b odczuwania danej przestrzeni przez cz\u0142owieka<\/span><\/i><\/i><\/span><\/p>\n

Fundacja Zapomniane stworzy\u0142a dotychczas dwa upami\u0119tnienia w\u00a0tym kluczu. Jak w\u00a0praktyce wygl\u0105da przygotowanie do takiego projektu?<\/strong><\/span><\/h4>\n


\nALEKSANDRA JANUS:<\/span><\/strong>\u00a0Fundacja Zapomniane zajmuje si\u0119 miejscami, w\u00a0kt\u00f3rych s\u0105 zagrzebane szcz\u0105tki ofiar Zag\u0142ady, szcz\u0105tki \u017cydowskie. Judaizm nie dopuszcza ekshumacji, wi\u0119c szcz\u0105tki musz\u0105 pozosta\u0107 tam, gdzie s\u0105, a\u00a0cz\u0119sto s\u0105 w\u00a0lesie, na polu, przy drodze, za czyim\u015b domem. Dla judaizmu bardzo wa\u017cne jest ich zabezpieczenie i\u00a0zapewnienie nienaruszalno\u015bci miejsca poch\u00f3wku \u2013 i\u00a0tu pojawia si\u0119 pytanie, jak upami\u0119tni\u0107 i\u00a0zabezpieczy\u0107 szcz\u0105tki w\u00a0takich lokalizacjach. Na og\u00f3\u0142 takie miejsca s\u0105 nieupami\u0119tnione, nie wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 w\u00a0krajobrazie, wi\u0119c najpierw istotne jest przeprowadzenie bada\u0144, kt\u00f3re z\u00a0najwi\u0119kszym mo\u017cliwym prawdopodobie\u0144stwem wska\u017c\u0105 lokalizacj\u0119 poch\u00f3wku. Dopiero w\u00f3wczas mo\u017cliwe jest upami\u0119tnienie. Praktyka, kt\u00f3r\u0105 mia\u0142am okazj\u0119 obserwowa\u0107 i\u00a0w niej uczestniczy\u0107, to tymczasowe oznakowanie miejsc, przez bardzo ma\u0142\u0105 ingerencj\u0119 w\u00a0krajobraz. Temu s\u0142u\u017c\u0105 drewniane znaczniki w\u00a0formie nawi\u0105zuj\u0105cej do wyst\u0119puj\u0105cych na cmentarzach \u017cydowskich przed wojn\u0105 drewnianych macew. Dopiero to oznaczenie pe\u0142ni funkcj\u0119 katalizatora, drogi do bardziej trwa\u0142ego upami\u0119tnienia. Daje przestrze\u0144\u00a0\u2013 spo\u0142eczno\u015bci, krewnym ofiar, osobom, kt\u00f3re czuj\u0105, \u017ce s\u0105 stron\u0105 w\u00a0tym procesie \u2013 do prowadzenia negocjacji na temat tego, jak to miejsce mo\u017ce zosta\u0107 upami\u0119tnione. Ze wzgl\u0119du na specyfik\u0119 tych miejsc ich usytuowanie w\u00a0lesie, na \u0142\u0105ce, na polu, si\u0119gni\u0119cie do architektury (dla) krajobrazu wydaje si\u0119 w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0105, co oczywi\u015bcie nie wyklucza powstania w\u00a0tych miejscach nagrobk\u00f3w czy pomnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

NATALIA BUDNIK:<\/strong>\u00a0Kiedy do\u0142\u0105cza\u0142am do projektu, sama mia\u0142am wiele pyta\u0144, jak to robi\u0107. W praktyce, poza poznaniem lokalnej historii, decyzje warunkowane s\u0105 tradycj\u0105 \u017cydowsk\u0105 i\u00a0miejscem<\/span>: ro\u015bliny musz\u0105 mie\u0107 okre\u015blony system korzeniowy, kt\u00f3ry nie b\u0119dzie narusza\u0142 miejsca poch\u00f3wk\u00f3w, trzeba wybra\u0107, sk\u0105d maj\u0105 pochodzi\u0107, czy maj\u0105 by\u0107 posadzone, czy raczej podkre\u015bli\u0107 to, co ju\u017c istnieje\u2026 Decyzje, kt\u00f3re wypracowujemy, s\u0105 p\u0142ynne, zale\u017c\u0105 od uwarunkowa\u0144 przyrodniczych i siedlisk. Cz\u0119sto te tereny s\u0105 chronione, bo znajduj\u0105 si\u0119 w le\u015bnych rezerwatach, wi\u0119c gatunki ro\u015blin musz\u0105 wpisywa\u0107 si\u0119 nie tylko w kulturowe, ale i naturalne uwarunkowania. J\u0119zyk takich upami\u0119tnie\u0144 mo\u017ce by\u0107 czytany na r\u00f3\u017cnych p\u0142aszczyznach. Wa\u017cne jest tak\u017ce wprowadzenie praktyki \u201epo\u201d, zwi\u0105zanej z troszczeniem si\u0119 o miejsce. Dopiero po czasie mo\u017cemy sprawdzi\u0107, czy by\u0142y w stanie si\u0119 zaaklimatyzowa\u0107 i przetrwa\u0107. Ro\u015bliny s\u0105 organizmami \u017cywymi, wi\u0119c troska jest dla nich kluczowa, nie zawsze mo\u017cna liczy\u0107 na nie tak jak na kamie\u0144. Trzeba zatem przeprowadzi\u0107 wcze\u015bniej rozmowy o mo\u017cliwo\u015bci zaanga\u017cowania lokalnych os\u00f3b. Nawet je\u015bli my ko\u0144czymy swoj\u0105 prac\u0119, to projekt trwa.<\/span><\/p>\n

\"FundacjaFundacja Zapomniane, for. Marcin Urbanek<\/em><\/span><\/span><\/a><\/p>\n

KAROLINA GRZYWNOWICZ<\/strong>: Przy zielonych upami\u0119tnieniach, tak jak przy dzia\u0142aniach artystycznych, wa\u017cne jest, aby nie robi\u0107 desantu projektu, w\u00a0od\u0142\u0105czeniu od spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3ra tam \u017cyje. Po pierwsze, tak jak wspomnia\u0142a Natalia, ci ludzie gwarantuj\u0105, \u017ce to, co zostawiamy, nie zostanie zniszczone, bo mog\u0105 si\u0119 o\u00a0to zatroszczy\u0107. Ale te\u017c to oni maj\u0105 najwi\u0119ksze prawo do decydowania o\u00a0przestrzeni, jak ona b\u0119dzie wygl\u0105da\u0107 i\u00a0jak b\u0119dzie u\u017cywana.<\/span><\/p>\n

ALEKSANDRA JANUS:<\/strong>\u00a0Zmiana sposobu my\u015blenia, kt\u00f3ra dokonuje si\u0119 w\u00a0humanistyce, uczy nas innego\u00a0spojrzenia na przyrod\u0119 \u2013 jako\u00a0aktora, \u015bwiadka, uczestnika proces\u00f3w i\u00a0wydarze\u0144<\/span>.\u00a0Je\u015bli\u00a0zaczyna si\u0119 tak o\u00a0niej my\u015ble\u0107, to okazuje si\u0119, \u017ce miejsca, o\u00a0kt\u00f3rych tu rozmawiamy, nie s\u0105 puste. I to zmienia perspektyw\u0119. Tego te\u017c nauczy\u0142am si\u0119 od Karoliny, kiedy spotka\u0142y\u015bmy si\u0119 tu\u017c\u00a0po \u201eChwastach\u201d.<\/span><\/p>\n

KAROLINA GRZYWNOWICZ<\/strong>: To by\u0142o dla mnie najwi\u0119ksze odkrycie przy \u201eChwastach\u201d. Kiedy dotar\u0142am do wysiedlonych miejscowo\u015bci, wszystko by\u0142o dla mnie r\u00f3wnie zielone i\u00a0r\u00f3wnie nieczytelne. Pojecha\u0142am z\u00a0nastawieniem, \u017ce opowiem o\u00a0tym, co tam si\u0119 wydarzy\u0142o, poprzez artystyczn\u0105 ingerencj\u0119, pocz\u0105tkowo my\u015bla\u0142am o\u00a0instalacji d\u017awi\u0119kowej. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce taki gest jest zupe\u0142nie niepotrzebny. Sta\u0142o si\u0119 to dla mnie jasne w\u00a0momencie, kiedy zrozumia\u0142am, \u017ce te miejsca s\u0105 pe\u0142ne, pulsuj\u0105 od historii. Przez rok zajmowa\u0142am si\u0119 tylko zbieraniem tych informacji.<\/span><\/p>\n

Karolino, jak pojawi\u0142a si\u0119 u\u00a0ciebie idea \u201eChwast\u00f3w\u201d i\u00a0my\u015blenia o\u00a0ro\u015blinach, naturze jako rodzaju archiwum?<\/strong><\/span><\/h4>\n


\nKAROLINA GRZYWNOWICZ<\/span><\/strong>:\u00a0Przez dziesi\u0119\u0107 lat je\u017adzi\u0142am w\u00a0Bieszczady. Do\u015b\u0107 szybko zacz\u0119\u0142am interesowa\u0107 si\u0119 wysiedlonymi po II wojnie \u015bwiatowej miejscowo\u015bciami, zacz\u0119\u0142am pyta\u0107 o\u00a0nie mieszka\u0144c\u00f3w i\u00a0wyczu\u0142am, \u017ce to temat tabu. Du\u017co os\u00f3b radzi\u0142o mi, \u017cebym tam nie chodzi\u0142a, bo co\u015b z\u0142ego mo\u017ce mnie tam spotka\u0107, wi\u0119c tym bardziej czu\u0142am, \u017ce to jest przestrze\u0144, kt\u00f3rej warto si\u0119 przyjrze\u0107. Na miejscu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce naj\u0142atwiej znale\u017a\u0107 wysiedlone miejscowo\u015bci, szukaj\u0105c ro\u015blinnych trop\u00f3w. Najcz\u0119\u015bciej po sadach owocowych, kt\u00f3re kwitn\u0105 na wiosn\u0119, ale to niejedyne \u015blady. Pierwsz\u0105 ro\u015blin\u0105, kt\u00f3ra da\u0142a mi wskaz\u00f3wk\u0119, \u017ce mo\u017ce warto przyjrze\u0107 si\u0119 temu ekosystemowi, by\u0142 barwinek. Znajomy powiedzia\u0142 mi, \u017ce jako zimozielona ro\u015blina, czyli symbol \u017cycia wiecznego, w\u00a0tym regionie barwinek jest sadzony na grobach, wi\u0119c by\u0107 mo\u017ce jeste\u015bmy na cmentarzu. Zacz\u0119li\u015bmy szuka\u0107 w\u00a0g\u0119stej po pas trawie i\u00a0rzeczywi\u015bcie, znale\u017ali\u015bmy \u015blady nagrobk\u00f3w. Po roku nauczy\u0142am si\u0119 czyta\u0107 przestrze\u0144 do tego stopnia, \u017ce by\u0142am w\u00a0stanie odtworzy\u0107 topografi\u0119 danej miejscowo\u015bci. Wiedzia\u0142am, \u017ce je\u017celi lipy albo jesiony rosn\u0105 w\u00a0okr\u0119gu, to w\u00a0\u015brodku by\u0142a cerkiew, a\u00a0konkretne ro\u015bliny wyznaczaj\u0105, kt\u00f3r\u0119dy sz\u0142a miedza, a\u00a0gdzie by\u0142y pola.<\/span><\/span><\/p>\n

<\/i>Przy zielonych upami\u0119tnieniach, tak jak przy dzia\u0142aniach artystycznych, wa\u017cne jest, aby nie robi\u0107 desantu projektu w\u00a0od\u0142\u0105czeniu od spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3ra tam \u017cyje<\/i><\/i><\/span><\/span><\/p>\n

W wysiedlonych miejscowo\u015bciach zwr\u00f3ci\u0142am uwag\u0119 na to, \u017ce ro\u015bliny zacieraj\u0105 \u015blady, bo g\u0119sto porastaj\u0105 pozosta\u0142o\u015bci po domach, piwniczkach na ziemniaki, fragmentach studni czy nagrobk\u00f3w, ale s\u0105 zarazem jedynym, co pozosta\u0142o po tych spo\u0142eczno\u015bciach, znakiem obecno\u015bci ludzi i trwa\u0142ym zapisem. Najcz\u0119\u015bciej widzimy w ro\u015blinach krucho\u015b\u0107, zmienno\u015b\u0107, a nie dostrzegamy d\u0142ugiego trwania. Pyta\u0142am mojego ojca, kt\u00f3ry jest gleboznawc\u0105, jak d\u0142ugo trwa ta pami\u0119\u0107 zakodowana w ro\u015blinach. Odpowiedzia\u0142, \u017ce cz\u0142owiek przez swoj\u0105 ingerencj\u0119 zmieni\u0142 struktur\u0119 i sk\u0142ad chemiczny gleby w taki spos\u00f3b, \u017ce te ro\u015bliny maj\u0105 materia\u0142 do \u017cycia na najbli\u017csze sze\u015b\u0107set lat. Nikt nie b\u0119dzie pami\u0119ta\u0142 o spo\u0142eczno\u015bciach, kt\u00f3re do\u015bwiadczy\u0142y przemocy w tym miejscu, ale ro\u015bliny b\u0119d\u0105 si\u0119 odradza\u0107, je\u015bli nie zaingerujemy w inny spos\u00f3b.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

.\"\"<\/a>Fundacja Zapomniane, fot. Alicja Szulc<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

A czy to jest wa\u017cne, co si\u0119 gdzie sadzi?<\/span><\/strong><\/h4>\n


\nNATALIA BUDNIK<\/span><\/strong>: Mo\u017cna czyta\u0107 ro\u015blin\u0119 na wielu poziomach: jako symbol, przez jej przynale\u017cno\u015b\u0107 do siedliska albo mo\u017cliwo\u015b\u0107 zaadaptowania si\u0119 w\u00a0okre\u015blonych warunkach. Cz\u0119sto decyduj\u0105 wzgl\u0119dy praktyczne. Na pocz\u0105tku, w\u00a0dw\u00f3ch projektach, w\u00a0kt\u00f3rych bra\u0142am udzia\u0142, wyb\u00f3r w\u00a0du\u017cej mierze wynika\u0142 z\u00a0konsultacji z\u00a0le\u015bnikami. Na pewnym etapie by\u0142a w\u00a0to zaanga\u017cowana Urszula Zaj\u0105czkowska, doradzaj\u0105c, jakie ro\u015bliny mog\u0105 by\u0107 zastosowane w\u00a0suchym borze, z\u00a0uwzgl\u0119dnieniem terenu i\u00a0ro\u015blin p\u0142ytko korzeni\u0105cych si\u0119, kt\u00f3re nie b\u0119d\u0105 narusza\u0142y miejsc poch\u00f3wk\u00f3w, ale b\u0119d\u0105 w\u00a0stanie zabezpieczy\u0107 wierzchni\u0105 warstw\u0119 gleby. Wa\u017cne jest tak\u017ce takie projektowanie, kt\u00f3re uniemo\u017cliwi wchodzenie na to miejsce, wi\u0119c ro\u015bliny musz\u0105 mie\u0107 tak\u017ce funkcj\u0119 chronienia. Pojawiaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne dylematy, na przyk\u0142ad co zrobi\u0107, je\u015bli nie ma wystarczaj\u0105co du\u017co gleby? Czy t\u0119 gleb\u0119 nawozi\u0107, czy mo\u017ce jeste\u015bmy w\u00a0stanie wytwarza\u0107 j\u0105 powoli na miejscu jakim\u015b procesem, wykorzysta\u0107 co\u015b, co znajduje si\u0119 lokalnie? W Pikulach my\u015bla\u0142am o\u00a0ga\u0142\u0119ziach, ale akurat by\u0142 to okres jesienny, wi\u0119c li\u015bcie bukowe, kt\u00f3re si\u0119 tam znajdowa\u0142y,\u00a0pos\u0142u\u017cy\u0142y<\/span>\u00a0jako naturalna okrywa,\u00a0kt\u00f3ra wraz z\u00a0rozk\u0142adem b\u0119dzie w\u00a0stanie wytworzy\u0107 now\u0105 wierzchni\u0105 warstewk\u0119 gleby.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n

ALEKSANDRA JANUS<\/strong>: Te dwa miejsca, kt\u00f3re upami\u0119tnia\u0142a Fundacja Zapomniane, s\u0105 bardzo r\u00f3\u017cne. Jedno to masowe grzebalisko w\u00a0lesie nieopodal miejscowo\u015bci Szumowo, gdzie spoczywa oko\u0142o tysi\u0105ca pi\u0119ciuset ofiar, wi\u0119c mamy do czynienia z\u00a0masowym poch\u00f3wkiem. Za\u015b drugie to le\u015bna ziemianka w\u00a0miejscowo\u015bci Pikule na Lubelszczy\u017anie, kt\u00f3ra pocz\u0105tkowo by\u0142a schronieniem ukrywaj\u0105cych si\u0119 tam \u017byd\u00f3w, a\u00a0finalnie sta\u0142a si\u0119 ich miejscem poch\u00f3wku. Takich miejsc, nieupami\u0119tnionych, jest znacznie wi\u0119cej w\u00a0polskich lasach, zw\u0142aszcza w\u00a0Polsce po\u0142udniowej i\u00a0wschodniej. I w\u0142a\u015bnie, chocia\u017cby ze wzgl\u0119du na t\u0119 skal\u0119, trudno mi sobie wyobrazi\u0107, \u017ce w\u00a0ka\u017cdym z\u00a0tych miejsc wylejemy beton w\u00a0\u015brodku lasu. Ten kontekst zaprasza, \u017ceby pomy\u015ble\u0107, co w\u00a0tym miejscu zrobi\u0107: oddaj\u0105c sprawiedliwo\u015b\u0107 zmar\u0142ym, uwidoczniaj\u0105c to miejsce, a\u00a0z drugiej strony, wpisuj\u0105c je w\u00a0otoczenie. Cz\u0119sto w\u00a0procesie przygotowania takich upami\u0119tnie\u0144 uczestnicz\u0105 zar\u00f3wno przedstawiciele spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej i\u00a0w\u0142adz lokalnych, jak i\u00a0nadle\u015bnictwo. I do my\u015blenia o\u00a0zielonym upami\u0119tnieniu oni wnosz\u0105 perspektyw\u0119 praktyczn\u0105: co ro\u015bnie, co mo\u017ce rosn\u0105\u0107, co si\u0119 da zrobi\u0107. To mo\u017ce by\u0107 bardzo inspiruj\u0105ce, kiedy si\u0119 na tak\u0105 perspektyw\u0119 otwieramy. W przygotowanie upami\u0119tnienia w\u00a0Szumowie, tak jak wspomnia\u0142a Natalia, w\u00a0roli konsultantki na wczesnym etapie projektu zaanga\u017cowana by\u0142a te\u017c Urszula Zaj\u0105czkowska, botaniczka i\u00a0poetka, wi\u0119c to dzia\u0142anie zgromadzi\u0142o bardzo interdyscyplinarny zesp\u00f3\u0142 os\u00f3b o\u00a0zr\u00f3\u017cnicowanych kompetencjach z\u00a0zakresu architektury krajobrazu, architektury, konserwacji i\u00a0pracy w\u00a0kamieniu, prawa \u017cydowskiego i\u00a0wielu innych.<\/span><\/p>\n

KAROLINA GRZYWNOWICZ:\u00a0<\/strong>Ciekawa tu wydaje mi si\u0119 kwestia \u201eodpowiednio\u015bci\u201d. Jak wspomnia\u0142a Ola, niekt\u00f3re ro\u015bliny s\u0105 bardziej, a\u00a0niekt\u00f3re mniej odpowiednie. I tu dochodzi nasza ludzka ocena ro\u015blin, klasy i\u00a0kategorie, kt\u00f3re nak\u0142adamy. Pojawiaj\u0105 si\u0119 pytania, czy nasze dzia\u0142anie nie b\u0119dzie odczytane jako profanacja, poniewa\u017c wprowadzimy gatunki, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 uwa\u017cane za niepowa\u017cne, niegodne. Spotka\u0142y\u015bmy si\u0119 z\u00a0Ol\u0105 z\u00a0tym problemem podczas mojej rezydencji \u201eBiopolis\u201d w\u00a0Ogrodzie Botanicznym w\u00a0Krakowie. Wiadomo by\u0142o, kt\u00f3re ro\u015bliny s\u0105 dum\u0105 ogrodu, by\u0142y to egzotyczne lub bardziej spektakularne gatunki. Z drugiej strony ros\u0142y tam te\u017c porzeczki, traktowane jako wstydliwe dziedzictwo ukrywane po k\u0105tach ogrodu.<\/span><\/p>\n

ALEKSANDRA JANUS<\/strong>:\u00a0Opowie\u015b\u0107 Karoliny o\u00a0ogrodzie botanicznym przypomnia\u0142a mi, \u017ce dyskusja mog\u0142aby si\u0119 odbywa\u0107 r\u00f3wnie\u017c na poziomie estetycznym: przekona\u0144 o\u00a0tym, co jest godne, co niegodne.<\/span>\u00a0Tradycja judaizmu dostarcza nam wielu inspiracji, na przyk\u0142ad wed\u0142ug prawa \u017cydowskiego wszystko, co ro\u015bnie na grobie, nale\u017cy do zmar\u0142ych. Wprowadzanie ro\u015blin czy dbanie o\u00a0ro\u015bliny, kt\u00f3re rosn\u0105 na grobach i\u00a0w ich pobli\u017cu, mo\u017ce czerpa\u0107 z\u00a0takich inspiracji.<\/span><\/p>\n

<\/i>Znajomy powiedzia\u0142 mi, \u017ce jako zimozielona ro\u015blina, czyli symbol \u017cycia wiecznego, w\u00a0tym regionie barwinek jest sadzony na grobach, wi\u0119c by\u0107 mo\u017ce jeste\u015bmy na cmentarzu<\/i><\/i><\/span><\/span><\/p>\n

Kto wi\u0119c ostatecznie decyduje o\u00a0tym, co jest odpowiednie?<\/strong><\/span><\/h4>\n


\nNATALIA BUDNIK<\/strong>: Proces dyskusji z\u00a0wszystkimi zaanga\u017cowanymi jest kluczowy. W Pikulach zosta\u0142y nasadzone paprocie, zasugerowane przez nadle\u015bnictwo, kt\u00f3rymi zaopiekuje si\u0119 lokalna spo\u0142eczno\u015b\u0107. Wydaje mi si\u0119, \u017ce ro\u015bliny s\u0105 zacz\u0105tkiem dialogu, bo wielu osobom \u0142atwiej m\u00f3wi\u0107 o\u00a0nich ni\u017c o\u00a0tym, co faktycznie jest przedmiotem upami\u0119tnienia. Wa\u017cne w\u00a0procesie jest samo do\u015bwiadczenie sadzenia w\u00a0lesie. Sp\u0119dzi\u0142am tam dwa dni\u00a0w\u0142a\u015bciwie sama, du\u017co si\u0119 wtedy my\u015bli. Przysz\u0142o mi do g\u0142owy, \u017ce mog\u0142am zaanga\u017cowa\u0107\u00a0w to dzia\u0142anie lokaln\u0105 m\u0142odzie\u017c. Zastanawia\u0142am si\u0119, na ile rozmowy przy sadzeniu mog\u0105 by\u0107 sterowane tak, aby wypracowa\u0107 praktyki, kt\u00f3re nie przekrocz\u0105 lokalnych sacrum albo profanum<\/span>. Sama negocjowa\u0142am dopiero, co mog\u0119, a czego nie mog\u0119. Wypracowanie praktyk dbania o miejsca z czu\u0142o\u015bci\u0105 wymaga czasu. Nie wydarza si\u0119 przy jednym lub dw\u00f3ch projektach. Na razie sprawdzamy, co jest mo\u017cliwe.\u00a0<\/span><\/p>\n

\"\"
\n.
\n\"\"<\/a>
\n,
\n\"\"<\/a>Przygotowywania do \u201eChwast\u00f3w\u201d, fot. Micha\u0142 Ramus<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

KAROLINA GRZYWNOWICZ<\/strong>: Raz podczas \u201eChwast\u00f3w\u201d us\u0142ysza\u0142am, \u017ce miejscowi chodzili do jednej wysiedlonej miejscowo\u015bci na czere\u015bnie, bo by\u0142y smaczniejsze ni\u017c gdziekolwiek indziej. Istniej\u0105 pewne praktyki permakulturowe, kt\u00f3re maj\u0105 zach\u0119ca\u0107 do wsp\u00f3\u0142uczestnictwa. Na przyk\u0142ad w\u00a0Berlinie w\u00a0Prinzessinnengarten jest ogr\u00f3d spo\u0142eczny, ale nie chodzi w\u00a0nim o\u00a0to, \u017ceby korzystali tylko ci, kt\u00f3rzy maj\u0105 grz\u0105dki.\u00a0Wzd\u0142u\u017c ogrodzenia posadzono maliny i\u00a0porzeczki, co mia\u0142o zaprasza\u0107 przechodni\u00f3w do zrywania owoc\u00f3w i\u00a0do wej\u015bcia do \u015brodka.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

NATALIA BUDNIK<\/strong>: To mi przypomnia\u0142o, \u017ce kiedy pierwszy raz by\u0142am w\u00a0Szumowie sama, znalaz\u0142am ca\u0142e pole poziomek, nieruszonych. Akurat w\u00a0tym miejscu nikt nie musia\u0142 nic m\u00f3wi\u0107, po prostu by\u0142o wiadomo, \u017ce tu poziomek si\u0119 nie zrywa.\u00a0<\/span><\/p>\n

ALEKSANDRA JANUS<\/strong>: Karolina uruchomi\u0142a temat odpowiednio\u015bci,\u00a0dyskusji o\u00a0tym, co jest godne i\u00a0jak si\u0119 zachowa\u0107, kiedy widzi si\u0119 w\u00a0takim miejscu poziomki<\/span>. Takim terenem-laboratorium, kt\u00f3re mo\u017cemy obserwowa\u0107, jest przestrze\u0144 obozu KL-Plaszow w\u00a0Krakowie. Znajduje si\u0119 tam pomnik, ale poza nim dwa cmentarze \u017cydowskie, miejsca strace\u0144, egzekucji, groby masowe, i\u00a0to zlewa si\u0119 w\u00a0jedn\u0105 wielk\u0105 zielon\u0105 przestrze\u0144. S\u0105 osoby, kt\u00f3re czytaj\u0105 ten teren przede wszystkim w\u00a0kluczu zaniedbania i\u00a0uwa\u017caj\u0105, \u017ce nale\u017cy podda\u0107 go praktykom, kt\u00f3re go zmieni\u0105 i\u00a0b\u0119d\u0105\u00a0zapobiega\u0107 zdziczeniu.<\/span>\u00a0Ale mo\u017cna te\u017c widzie\u0107 t\u0119 przestrze\u0144 w\u00a0ca\u0142ej z\u0142o\u017cono\u015bci: ma warto\u015b\u0107 zar\u00f3wno ze wzgl\u0119du na pami\u0119\u0107 i\u00a0histori\u0119, jak i\u00a0jako teren zielony w\u00a0\u015brodku g\u0119sto zabudowanego Krakowa. Nale\u017cy tak\u017ce pracowa\u0107 z\u00a0nim, aby nada\u0107 tej przestrzeni czytelno\u015b\u0107: oznaczy\u0107 granice przedwojennych cmentarzy (niedawno by\u0142o to tematem partycypacyjnego dzia\u0142ania artystycznego), zaznaczy\u0107 miejsca o\u00a0warto\u015bci historycznej, miejsca masowych grob\u00f3w, miejsca egzekucji. Funkcjonowanie tej przestrzeni jako miejsca pami\u0119ci i\u00a0terenu zielonego nie musi si\u0119 wyklucza\u0107.\u00a0<\/span><\/p>\n

Zesz\u0142ego lata pojecha\u0142am zobaczy\u0107 teren Plaszowa. Poza mn\u0105 by\u0142o\u00a0tam dwoje turyst\u00f3w ameryka\u0144skich i\u00a0pan spaceruj\u0105cy z\u00a0psem. Czy wieloraki spos\u00f3b u\u017cywania takich miejsc p\u00f3\u017aniej \u2013 \u017ce mo\u017cna jecha\u0107 z\u00a0konkretn\u0105 intencj\u0105, ale jednocze\u015bnie, mieszkaj\u0105c w\u00a0pobli\u017cu, spacerowa\u0107 po nich z\u00a0psem \u2013 jest zgodny z\u00a0ide\u0105 zielonego upami\u0119tniania?<\/span>
\n<\/strong><\/h4>\n

KAROLINA GRZYWNOWICZ<\/strong>: To jest ciekawe w\u0142a\u015bnie\u00a0w przypadku Plaszowa, przestrzeni w\u00a0mie\u015bcie, nie w\u00a0odosobnieniu, bardzo \u017cywej, ze spo\u0142eczno\u015bci\u0105 mieszkaj\u0105c\u0105 tu\u017c obok i\u00a0r\u00f3\u017cnie u\u017cywaj\u0105c\u0105 tej przestrzeni. By\u0142a kiedy\u015b dyskusja o\u00a0pani, kt\u00f3ra zbiera\u0142a tam kwiaty na bukiety, a\u00a0p\u00f3\u017aniej sprzedawa\u0142a te bukiety, dorabiaj\u0105c do emerytury. S\u0105 tam te\u017c ludzie wyprowadzaj\u0105cy swoje psy.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n

<\/i>S\u0105 osoby, kt\u00f3re czytaj\u0105 teren Plaszowa w\u00a0kluczu zaniedbania, ale mo\u017cna te\u017c widzie\u0107 t\u0119 przestrze\u0144 w\u00a0ca\u0142ej z\u0142o\u017cono\u015bci<\/i><\/i><\/span><\/span><\/p>\n

ALEKSANDRA JANUS<\/strong>: Plaszow jest specyficzny, bo to ogromna powierzchnia, nie wiadomo, gdzie zaczyna, a\u00a0gdzie ko\u0144czy si\u0119 cmentarz, wi\u0119c trudno oczekiwa\u0107, \u017ceby kto\u015b m\u00f3g\u0142 si\u0119 w\u00a0tej przestrzeni rozezna\u0107, gdzie mo\u017cna wyj\u015b\u0107 z\u00a0psem, a\u00a0gdzie nie mo\u017cna.\u00a0Je\u015bli chodzi o\u00a0prawa przyj\u0119te w\u00a0judaizmie, to miejsca poch\u00f3wku nie powinny by\u0107 przestrzeniami do spacerowania z\u00a0psami.<\/span>\u00a0Zreszt\u0105, w\u00a0Polsce nie spotyka si\u0119 ps\u00f3w na katolickich cmentarzach. Dlatego oznaczenie terenu cmentarza i\u00a0danie wyra\u017anej wskaz\u00f3wki, \u017ce te miejsca wymagaj\u0105 innych kod\u00f3w zachowa\u0144, by\u0142oby kluczowe. Podobnie jak zaznaczenia\u00a0wymaga\u0142yby<\/span>\u00a0te cz\u0119\u015bci terenu, kt\u00f3re\u00a0musz\u0105 by\u0107<\/span>\u00a0zachowane w\u00a0odpowiedni spos\u00f3b nie ze wzgl\u0119du na poch\u00f3wki, ale histori\u0119, kt\u00f3ra si\u0119 tam dokona\u0142a. My\u015bl\u0119, \u017ce ta przestrze\u0144 zas\u0142uguje, by wyr\u00f3\u017cni\u0107 w\u00a0niej pewne strefy. Mam poczucie, \u017ce na tym rozleg\u0142ym terenie mo\u017cna pomie\u015bci\u0107 r\u00f3\u017cne potrzeby. W miejscach poza miastem jest troch\u0119 inaczej. W takich miejscach, o\u00a0kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0142a Natalia, wspominaj\u0105c o\u00a0Szumowie i\u00a0Pikulach, jest o\u00a0tyle pro\u015bciej, \u017ce to punkty w\u00a0\u015brodku lasu, wi\u0119c jest poza nimi ca\u0142y las na robienie innych rzeczy.\u00a0<\/span><\/p>\n

Zastanawiam si\u0119, czy taka forma zielonego upami\u0119tniania mog\u0142aby by\u0107 pewn\u0105 propozycj\u0105, jednym z\u00a0pomys\u0142\u00f3w dla os\u00f3b, kt\u00f3re przygotowuj\u0105 projekty odbudowania Ukrainy po wojnie, gdzie miejsc poch\u00f3wk\u00f3w albo domniemanych poch\u00f3wk\u00f3w b\u0119dzie bardzo du\u017co, spora cz\u0119\u015b\u0107 przestrzeni miejskiej to w\u00a0tym momencie w\u0142a\u015bciwie cmentarze. Pewnie niekt\u00f3re b\u0119d\u0105\u00a0wymaga\u0142y zabezpieczenia.<\/strong><\/span><\/h4>\n


\nALEKSANDRA JANUS<\/span><\/strong>: Ostro\u017cnie si\u0119 zabieram za to pytanie, bo czuj\u0119, \u017ce nie jestem w\u00a0pozycji, \u017ceby m\u00f3wi\u0107 komu\u015b, co powinien zrobi\u0107 ze swoimi zmar\u0142ymi w\u00a0swoim kraju, w\u00a0momencie tocz\u0105cej si\u0119 wojny. Najwa\u017cniejsze jest to, co b\u0119d\u0105 czuli jako zbiorowo\u015b\u0107, jak b\u0119d\u0105 chcieli pami\u0119ta\u0107 o\u00a0tym, co si\u0119 wydarzy\u0142o. Znam osoby, kt\u00f3re ju\u017c teraz zajmuj\u0105 si\u0119 my\u015bleniem o\u00a0odbudowie Ukrainy w\u00a0perspektywie urbanistycznej, tworz\u0105 plany, \u017ceby by\u0107 gotowi na moment, kiedy to b\u0119dzie mo\u017cliwe. Ale bardzo wa\u017cny jest proces negocjacji, kt\u00f3ry musi si\u0119 toczy\u0107, zanim co\u015b si\u0119 upami\u0119tni w\u00a0spos\u00f3b, kt\u00f3ry jest widzialnym znakiem w\u00a0przestrzeni. I chyba najwa\u017cniejsze, \u017ceby ten proces m\u00f3g\u0142 si\u0119 toczy\u0107, mog\u0142y wybrzmie\u0107 r\u00f3\u017cne perspektywy i\u00a0g\u0142osy.\u00a0Dla ka\u017cdej rozmowy o\u00a0upami\u0119tnianiu niezwykle wa\u017cnym\u00a0kontekstem jest polityka historyczna, a\u00a0w dalszej kolejno\u015bci r\u00f3\u017cne inspiracje p\u0142yn\u0105ce ze wsp\u00f3\u0142czesnych estetyk, ze sztuki oraz tego, czego oczekuj\u0105 spo\u0142eczno\u015bci.\u00a0Kiedy patrz\u0119\u00a0na\u00a0skal\u0119, z\u00a0jak\u0105 mamy do czynienia w\u00a0Ukrainie, wydaje mi si\u0119, \u017ce podej\u015bcie, o\u00a0kt\u00f3rym tu rozmawiamy, mo\u017ce by\u0107 jedn\u0105 z\u00a0mo\u017cliwych dr\u00f3g, ale by\u0107 mo\u017ce osoby, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 o\u00a0tym my\u015ble\u0107 na miejscu, b\u0119d\u0105 mie\u0107 zupe\u0142nie inne zdanie i\u00a0potrzeby.<\/span><\/span><\/p>\n

\n

ANNA PAJ\u0118CKA<\/strong> – ur. 1992, redaktorka dzia\u0142u teatr, sekretarzyni redakcji w \u201eDwutygodnik.com\u201d. Studiowa\u0142a w Instytucie Kultury Polskiej na Uniwersytecie Warszawskim. Publikuje w \u201eWysokich Obcasach\u201d, \u201eSzumie\u201d, \u201eDialogu\u201d, \u201eMiej Miejsce\u201d i \u201eCzasie Kultury\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Fundacja Zapomniane, for. Marcin Urbanek KRAJOBRAZ PAMI\u0118CI ANNA PAJ\u0118CKA ROZMOWA Z NATALI\u0104 BUDNIK, KAROLIN\u0104 GRZYWNOWICZ I ALEKSANDR\u0104 JANUS Zmiana sposobu my\u015blenia, kt\u00f3ra dokonuje si\u0119 w humanistyce, uczy nas innego spojrzenia na przyrod\u0119: jako aktora, \u015bwiadka, uczestnika proces\u00f3w i wydarze\u0144 \u2013 o zielonym upami\u0119tnianiu. ANNA PAJ\u0118CKA: Czy istniej\u0105 ju\u017c miejsca realizuj\u0105ce ide\u0119 zielonego upami\u0119tniania, na przyk\u0142adzie […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101634"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=101634"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101634\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":101651,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101634\/revisions\/101651"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=101634"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=101634"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=101634"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}