{"id":101761,"date":"2023-02-05T17:09:55","date_gmt":"2023-02-05T15:09:55","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=101761"},"modified":"2023-01-30T11:02:41","modified_gmt":"2023-01-30T09:02:41","slug":"05-09-81","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=101761","title":{"rendered":"TAK PAMI\u0118TA\u0106, \u017bEBY I\u015a\u0106 DO PRZODU"},"content":{"rendered":"

Bella Szwarcman-Czarnota laureatk\u0105 nagrody im. Jana Karskiego i Poli Nire\u0144skiej w 2018 r.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>TAK PAMI\u0118TA\u0106,
\n\u017bEBY I\u015a\u0106 DO PRZODU<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

AGNIESZKA DROTKIEWICZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

ROZMOWA Z BELL\u0104 SZWARCMAN-CZAROT\u0104<\/strong><\/span><\/h4>\n

W \u017cyciorysach \u017byd\u00f3wek, o\u00a0kt\u00f3rych pisa\u0142am, zafascynowa\u0142o mnie to, \u017ce cho\u0107 \u017cy\u0142y w\u00a0r\u00f3\u017cnych epokach i\u00a0mia\u0142y r\u00f3\u017cne \u015bwiatopogl\u0105dy, kierowa\u0142y si\u0119 podobnymi warto\u015bciami<\/strong><\/p>\n

\n

GNIESZKA DROTKIEWICZ: Czy zgodzi\u0142aby si\u0119 Pani z\u00a0tym, \u017ce kultura \u017cydowska jest opowie\u015bci\u0105?<\/strong><\/p>\n


\nBELLA SZWARCMAN-CZARNOTA:<\/span><\/strong>\u00a0Zapewne ka\u017cda kultura jest opowie\u015bci\u0105, ale w\u00a0kulturze \u017cydowskiej jest to wzmocnione przez sztuk\u0119 interpretacji \u2013 ka\u017cde s\u0142owo, ka\u017cda litera, mog\u0105 by\u0107 interpretowane na wiele r\u00f3\u017cnych sposob\u00f3w. Nachman z\u00a0Brac\u0142awia powiedzia\u0142, \u017ce nawet najprostszy cz\u0142owiek, patrz\u0105c na tekst Tory, mo\u017ce zobaczy\u0107, \u017ce ka\u017cda litera migoce inaczej, litery splataj\u0105 si\u0119 w\u00a0nowe s\u0142owa, a\u00a0one ukazuj\u0105 nowe znaczenia. W\u00a0ten spos\u00f3b Tora, a\u00a0tak\u017ce ka\u017cda ksi\u0105\u017cka, mog\u0105 by\u0107 komentowane przez ka\u017cdego od nowa, a\u00a0ten nowy sens i\u00a0nowe znaczenia s\u0105 dost\u0119pne dla innych.<\/span><\/p>\n

Poza tym kultura \u017cydowska to olbrzymi gmach, gdzie mie\u015bci si\u0119 kultura \u017byd\u00f3w aszkenazyjskich, kultura \u017byd\u00f3w sefardyjskich, kultura \u015bwiecka, kt\u00f3ra (wbrew protestom i\u00a0pogl\u0105dom skrajnie lewicowych \u017byd\u00f3w) jest wieloma nitkami powi\u0105zana z\u00a0kultur\u0105 religijn\u0105 i\u00a0tradycj\u0105. Ka\u017cda z\u00a0nich opowiada swoj\u0105 histori\u0119. A\u00a0jednak jest w\u00a0nich co\u015b wsp\u00f3lnego: gdy id\u0119 do synagogi na D\u017cerbie, rozpoznaj\u0119 modlitwy. S\u0105 \u015bpiewane na inne melodie, ale to jest to, co znam.<\/strong><\/span><\/p>\n

W swojej ksi\u0105\u017cce \u201eZnalaz\u0142am wczorajszy dzie\u0144\u201d wspomina Pani o\u00a0do\u015b\u0107 okrutnych rytua\u0142ach, takich jak policzkowanie dziewczynki w\u00a0dniu jej pierwszej menstruacji, ale mam wra\u017cenie, \u017ce zasadniczo Pani stosunek do rytua\u0142u jest pozytywny?
\n<\/strong>
\nMam nadziej\u0119, \u017ce zwyczaj policzkowania ju\u017c zanik\u0142. Trzeba jednak mie\u0107 na wzgl\u0119dzie, \u017ce to jest tylko lokalny obyczaj, a\u00a0nie przepisany prawem religijnym rytua\u0142.<\/span>
\nRzeczywi\u015bcie rytua\u0142y s\u0105 dla mnie czym\u015b istotnym, bo porz\u0105dkuj\u0105 \u017cycie i\u00a0pozwalaj\u0105 przez chwil\u0119 pomy\u015ble\u0107 o\u00a0czym\u015b innym ni\u017c codzienno\u015b\u0107. Nie wiem jednak, co bym odczuwa\u0142a, gdybym mieszka\u0142a w\u00a0Izraelu albo w\u00a0jakiej\u015b du\u017cej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 czy rytua\u0142 by\u0142by dla mnie i\u00a0wtedy wa\u017cny. Tu i\u00a0teraz jest on czym\u015b donios\u0142ym, bo chc\u0119 przenie\u015b\u0107 i\u00a0zachowa\u0107 moj\u0105 tradycj\u0119, a\u00a0\u017cyj\u0119 w\u00a0kulturze, kt\u00f3ra jest bardzo homogeniczna. Zachowanie tradycji \u017cydowskiej w\u00a0Polsce jest trudne, wi\u0119c rodzi si\u0119 we mnie pragnienie jej utrzymania. Mam poczucie odr\u0119bno\u015bci, kt\u00f3re piel\u0119gnuj\u0119, ale kt\u00f3re bywa te\u017c bolesnym do\u015bwiadczeniem.<\/span><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce rytua\u0142y mog\u0105 by\u0107 uziemiaj\u0105ce w\u00a0dobrym tego s\u0142owa znaczeniu. Przecie\u017c wsp\u00f3\u0142czesny cz\u0142owiek wielkich miast \u017cyje cz\u0119sto zaprzeczaj\u0105c temu, \u017ce s\u0105 r\u00f3\u017cne pory roku, pory dnia. A\u00a0kiedy kto\u015b obchodzi szabat, nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, jaki jest dzie\u0144 tygodnia.<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>Tak, szabat, jakkolwiek by go rozumie\u0107, jest przerw\u0105 w\u00a0codzienno\u015bci. U\u00a0mnie w\u00a0domu nie jest przestrzegany bardzo rygorystycznie, ale przez ile\u015b godzin \u2013 mo\u017ce nie ca\u0142\u0105 dob\u0119 \u2013 nie jest w\u0142\u0105czany telewizor ani komputer, staramy si\u0119 wtedy umawia\u0107 ze znajomymi, rozmawia\u0107, wypoczywa\u0107. Nie jestem ortodoksyjn\u0105 \u017byd\u00f3wk\u0105, nie chodzi mi o\u00a0trzymanie si\u0119 litery prawa religijnego, tylko o\u00a0symboliczne zaznaczenie przerwy w\u00a0codziennej bieganinie. Widz\u0119 te\u017c, \u017ce moja c\u00f3rka, kt\u00f3ra ma ju\u017c 23 lata, potrzebuje wci\u0105\u017c rytua\u0142u b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa \u2013 przed kolacj\u0105 szabatow\u0105 rodzice k\u0142ad\u0105 dziecku r\u0119ce na g\u0142owie i\u00a0wypowiadaj\u0105 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo. Kiedy c\u00f3rka jest poza Warszaw\u0105, pisze do mnie SMS-a i\u00a0ja jej te\u017c SMS-em posy\u0142am b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

Kiedy Pani pisze o\u00a0jedzeniu, zw\u0142aszcza o\u00a0\u015bwi\u0105tecznych potrawach, mam poczucie, \u017ce jego symbolika jest poezj\u0105 wcielon\u0105 w\u00a0\u017cycie. W\u00a0czasie Chanuki je si\u0119 potrawy sma\u017cone na oliwie na pami\u0105tk\u0119 cudu rozmno\u017cenia oliwy w\u00a0\u015awi\u0105tyni, na Rosz Haszana, czyli Nowy Rok, s\u0142odkie potrawy symbolizuj\u0105ce pomy\u015blno\u015b\u0107, na Pesach, kt\u00f3re upami\u0119tnia wyzwolenie z\u00a0niewoli egipskiej \u2013 mac\u0119.<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>I nie wolno wtedy je\u015b\u0107 \u017cadnych potraw na zakwasie, wi\u0119c przedtem trzeba robi\u0107 porz\u0105dki \u2013 wymie\u015b\u0107 z\u00a0mieszkania wszystkie okruszki chleba. Charoset, kt\u00f3ry podaje si\u0119 w\u00a0czasie uroczystej kolacji pesachowej \u2013 czyli tarte jab\u0142ka z\u00a0orzechami, cynamonem i\u00a0winem \u2013 ma kolorem i\u00a0faktur\u0105 przypomina\u0107 zapraw\u0119 murarsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 faraon kaza\u0142 \u017bydom robi\u0107 w\u00a0niewoli egipskiej.<\/span><\/p>\n

Bardzo mnie poruszy\u0142a ksi\u0105\u017cka \u201eIn Memory\u2019s Kitchen\u201d, o\u00a0kt\u00f3rej Pani pisze \u2013 zbi\u00f3r przepis\u00f3w kuchni \u017cydowskiej zebranych i\u00a0spisanych przez wi\u0119\u017aniarki obozu koncentracyjnego w\u00a0Terezinie.<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>Niezwyk\u0142a historia. Pr\u00f3ba ocalenia atmosfery domu, ale i\u00a0pewnych umiej\u0119tno\u015bci. Jedna z\u00a0kobiet, kt\u00f3re zgin\u0119\u0142y w\u00a0Terezinie, zapakowa\u0142a ten zeszyt z\u00a0przepisami, kt\u00f3ry po \u0107wier\u0107wieczu dotar\u0142 niezniszczony do jej c\u00f3rki na Manhattanie. To niebywa\u0142a opowie\u015b\u0107, kt\u00f3ra w\u00a0istocie m\u00f3wi o\u00a0tym, \u017ce p\u0119d do tworzenia jest w\u00a0cz\u0142owieku niezwykle silny. Pomy\u015blmy o\u00a0literaturze, kt\u00f3ra powstawa\u0142a w\u00a0\u0142agrach, o\u00a0Mandelsztamie, kt\u00f3ry uczy\u0142 si\u0119 swoich wierszy na pami\u0119\u0107. Jest w\u00a0tym akcie przekroczenie sytuacji, w\u00a0kt\u00f3r\u0105 jest si\u0119 wrzuconym, wyj\u015bcie poza ni\u0105. Niedawno przeczyta\u0142am, co napisa\u0142 rabin Ouaknin: jest w\u00a0tradycji \u017cydowskiej nakaz: \u201ePami\u0119taj o\u00a0dniu szabatu!\u201d. Ale s\u0142owo\u00a0zahor<\/em>! \u2013\u00a0pami\u0119taj!<\/em>\u00a0\u2013 jest u\u017cyte w\u00a0takiej formie, kt\u00f3ra zawiera r\u00f3wnie\u017c przysz\u0142o\u015b\u0107. Masz pami\u0119ta\u0107 nie o\u00a0tych szabatach, kt\u00f3re by\u0142y, tylko o\u00a0tych, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 kiedy\u015b \u2013 to jest takie mesjanistyczne zwr\u00f3cenie si\u0119 ku przysz\u0142o\u015bci, bo je\u015bli stale d\u0142ubiemy w\u00a0pami\u0119ci, to ona nas p\u0119ta, nie mo\u017cemy i\u015b\u0107 do przodu. Musimy tak pami\u0119ta\u0107, \u017ceby i\u015b\u0107 do przodu. W\u00a0tych przepisach z\u00a0Terezina te\u017c to jest.<\/span><\/p>\n

Tematem jednego z\u00a0Pani felieton\u00f3w jest\u00a0menczlichkajt<\/em>\u00a0\u2013 czy mo\u017cna go nazwa\u0107 kodeksem \u201ebycia Cz\u0142owiekiem\u201d?<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>To jest kodeks, mo\u017cna go do\u015b\u0107 \u0142atwo wychwyci\u0107. Chodzi przede wszystkim o\u00a0to, by by\u0107 sprawiedliwym, nie wyrokowa\u0107 pochopnie, mie\u0107 serce, zachowa\u0107 umiar. Niekoniecznie trzeba by\u0107 pobo\u017cnym. Znany jest midrasz, wedle kt\u00f3rego sam B\u00f3g powiedzia\u0142: \u201eNie musicie we mnie wierzy\u0107, lecz post\u0119powa\u0107 zgodnie z\u00a0przykazaniami\u201d.<\/span><\/p>\n

Czy ten kodeks odnalaz\u0142a Pani w\u00a0historiach kobiet, kt\u00f3re opisa\u0142a Pani w\u00a0swojej poprzedniej ksi\u0105\u017cce \u2013 \u201eMoc\u0105 przepasa\u0142y swe biodra\u201d?<\/p>\n

<\/strong>Tak, w\u00a0\u017cyciorysach kobiet, o\u00a0kt\u00f3rych pisa\u0142am, interesowa\u0142o mnie mi\u0119dzy innymi to, \u017ce cho\u0107 \u017cy\u0142y w\u00a0r\u00f3\u017cnych epokach, mia\u0142y r\u00f3\u017cne \u015bwiatopogl\u0105dy, kierowa\u0142y si\u0119 podobnymi warto\u015bciami \u2013 w\u0142a\u015bnie ow\u0105\u00a0menczlichkajt\u00a0<\/em>\u2013 w\u00a0podobnych sytuacjach nawet wypowiada\u0142y cz\u0119sto te same s\u0142owa.<\/span><\/p>\n

Pisze Pani w\u00a0tej ksi\u0105\u017cce, \u017ce w\u00a0czasie porodu B\u00f3g jest blisko rodz\u0105cej kobiety, wi\u0119c ona mo\u017ce wykorzysta\u0107 ten czas, by modli\u0107 si\u0119 za tych, kt\u00f3rzy s\u0105 w\u00a0potrzebie. Za chore, bezp\u0142odne kobiety. Czyli wykorzystuje sw\u00f3j b\u00f3l do czego\u015b innego, przekracza go.<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>W judaizmie m\u00f3wi si\u0119, \u017ce samo cierpienie nie jest warto\u015bci\u0105, wa\u017cne jest to, co mo\u017cna dzi\u0119ki niemu zyska\u0107, ku czemu nas prowadzi, czy mo\u017cemy z\u00a0niego wyci\u0105gn\u0105\u0107 jakie\u015b nauki.<\/span>
\nB\u00f3g bywa postrzegany jako po\u0142o\u017cna \u2013 ta metafora przewija si\u0119 i\u00a0w Biblii, i\u00a0w Talmudzie. Jest midrasz o\u00a0tym, jak kobiety rodzi\u0142y pod drzewami i\u00a0jak B\u00f3g im pomaga\u0142 w\u00a0czasie porodu. To jest ciekawe w\u00a0kontek\u015bcie odwiecznych dyskusji o\u00a0tym, \u017ce B\u00f3g jest m\u0119\u017cczyzn\u0105 i\u00a0\u017ce trzeba zmieni\u0107 ten spos\u00f3b my\u015blenia. Naprawd\u0119 nie znam nikogo, kto by my\u015bla\u0142, \u017ce B\u00f3g to jest dziadek z\u00a0brod\u0105, kt\u00f3ry siedzi na chmurce! B\u00f3g w\u00a0judaizmie jest postrzegany jako obecno\u015b\u0107 kobieca i\u00a0m\u0119ska, nie ma p\u0142ci. To, \u017ce mo\u017cna o\u00a0Nim pomy\u015ble\u0107 jako o\u00a0po\u0142o\u017cnej, o\u00a0czym\u015b \u015bwiadczy. Cz\u0119sto zwracamy si\u0119 do Boga jako do Obecno\u015bci Bo\u017cej, do Szechiny. To jest aspekt Boga, spos\u00f3b my\u015blenia o\u00a0Nim jak o\u00a0kobiecie.<\/span>
\nMnie osobi\u015bcie podejmowane w\u00a0bardzo liberalnym judaizmie pr\u00f3by zast\u0119powania \u201eHe\u201d przez \u201eShe\u201d wydaj\u0105 si\u0119 niepotrzebne, a\u00a0nawet troch\u0119 \u015bmiesz\u0105. Cho\u0107 oczywi\u015bcie innym wolno uzna\u0107 je za uprawnione.<\/span><\/p>\n

A feministyczne sedery?<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>Podobaj\u0105 mi si\u0119 nowo wprowadzone elementy, na przyk\u0142ad\u00a0to, \u017ce na pesachowym stole k\u0142adzie si\u0119 pomara\u0144cz\u0119, co ma symbolizowa\u0107 akceptacj\u0119 homoseksualist\u00f3w i\u00a0innych mniejszo\u015bci w\u00a0spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 na przyk\u0142ad kobiet-rabinek. Na stole ustawia si\u0119 te\u017c kielich Miriam \u2013 nape\u0142niony wod\u0105 \u017ar\u00f3dlan\u0105, na pami\u0105tk\u0119 roli, jak\u0105 Miriam, siostra Moj\u017cesza, i\u00a0inne kobiety odegra\u0142y w\u00a0wyzwoleniu z\u00a0niewoli egipskiej.<\/span><\/p>\n

Zwr\u00f3ci\u0142o moj\u0105 uwag\u0119 to, \u017ce idealnym kandydatem na m\u0119\u017ca by\u0142 uczony w\u00a0Pi\u015bmie \u2013 m\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry nie zarabia\u0142, lecz studiowa\u0142 ksi\u0119gi. To kobiety cz\u0119sto musia\u0142y zarabia\u0107 na utrzymanie domu.<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>Tak bywa i\u00a0dzisiaj w\u00a0rodzinach ultraortodoksyjnych \u017byd\u00f3w. Z\u00a0drugiej strony jednak kobieta \u017cydowska mia\u0142a wi\u0119cej praw ni\u017c kobiety w\u00a0innych spo\u0142eczno\u015bciach. Na przyk\u0142ad Glikl z\u00a0Hameln, autorka unikalnych pami\u0119tnik\u00f3w \u017cyj\u0105ca na prze\u0142omie XVII i\u00a0XVIII wieku, mog\u0142a podr\u00f3\u017cowa\u0107 sama, prowadzi\u0107 aktywne \u017cycie zawodowe na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119. Takich kobiet by\u0142o sporo. Mog\u0142y pracowa\u0107. To by\u0142o dobre i\u00a0z\u0142e. Dobre, bo mo\u017cna si\u0119 realizowa\u0107 na r\u00f3\u017cne sposoby, ale i\u00a0trudne \u2013 trzeba zaj\u0105\u0107 si\u0119 gromadk\u0105 dzieci, gotowa\u0107, sprz\u0105ta\u0107, zarabia\u0107.<\/span><\/p>\n

Czy rzeczywi\u015bcie jest tak, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 fizyczna w\u00a0tradycji \u017cydowskiej jest bardzo wa\u017cna, dope\u0142nia, ucz\u0142owiecza?<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>Jest bardzo istotna, ale tylko w\u00a0okre\u015blonym kontek\u015bcie. Przede wszystkim ka\u017cdy ortodoksyjny rabin powie, \u017ce nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o\u00a0mi\u0142o\u015bci fizycznej, lecz o\u00a0wsp\u00f3\u0142\u017cyciu ma\u0142\u017ce\u0144skim. Judaizm ortodoksyjny nie wypowiada si\u0119 na temat mi\u0142o\u015bci fizycznej w\u00a0og\u00f3le, ale w\u00a0zwi\u0105zku zawartym wedle prawa religijnego. I\u00a0o tej mi\u0142o\u015bci m\u00f3wi \u015bmia\u0142o i\u00a0podkre\u015bla jej donios\u0142o\u015b\u0107.<\/span>
\nWsp\u00f3\u0142\u017cycie ma\u0142\u017conk\u00f3w jest wa\u017cne, zbli\u017ca ich tak\u017ce w\u00a0sensie duchowym. W\u00a0traktatach kabalistycznych m\u00f3wi si\u0119, \u017ce m\u0119\u017cczyzna i\u00a0kobieta, dopiero gdy s\u0105 z\u0142\u0105czeni, stanowi\u0105 pe\u0142ni\u0119: duchow\u0105 i\u00a0fizyczn\u0105. Ale to z\u0142\u0105czenie ma si\u0119 odbywa\u0107 w\u00a0wyznaczonych dniach cyklu, w\u00a0okre\u015blonych przez prawo religijne ramach, a\u00a0nie wedle pragnienia ma\u0142\u017conk\u00f3w. Z\u00a0drugiej strony wa\u017cne jest, \u017ce na gruncie judaizmu udane po\u017cycie seksualne jest prawem kobiety, a\u00a0nie m\u0119\u017cczyzny. Kobieta mo\u017ce si\u0119 te\u017c rozwie\u015b\u0107, je\u015bli m\u0105\u017c jest dla niej odra\u017caj\u0105cy fizycznie albo \u017ale j\u0105 traktuje w\u00a0sensie seksualnym.<\/span>
\nSzabat \u2013 a\u00a0\u015bci\u015blej\u00a0 noc z\u00a0pi\u0105tku na sobot\u0119 \u2013 to najw\u0142a\u015bciwszy czas na zjednoczenie si\u0119 ma\u0142\u017conk\u00f3w. Bardziej metaforycznie: na czas szabatu otrzymuje si\u0119 now\u0105 dusz\u0119 \u2013 dusz\u0119, kt\u00f3ra umie si\u0119 radowa\u0107 wypoczynkiem szabatowym, i\u00a0w\u0142a\u015bnie ta dusza sk\u0142ania do tego, \u017ceby po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 tak, aby nast\u0105pi\u0142a odnowa mi\u0142o\u015bci ma\u0142\u017ce\u0144skiej.<\/span><\/p>\n

W \u201eMoc\u0105 przepasa\u0142y swe biodra\u201d, w\u015br\u00f3d portret\u00f3w kobiet \u017cydowskich, przedstawia Pani mi\u0119dzy innymi histori\u0119 pisarki Anzi Yezierskiej, a\u00a0poprzez ni\u0105 histori\u0119 emigracji \u017cydowskiej w\u00a0Ameryce. Zwr\u00f3ci\u0142o moj\u0105 uwag\u0119 co\u015b, o\u00a0czym pisa\u0142 te\u017c Tony Kushner w\u00a0\u201eAnio\u0142ach w\u00a0Ameryce\u201d \u2013 ta niezwyk\u0142a si\u0142a emigrant\u00f3w, kt\u00f3ra wynika\u0142a z\u00a0marze\u0144 o\u00a0lepszym \u015bwiecie snutych przez pokolenia, czy mo\u017ce z\u00a0czego\u015b innego.<\/strong><\/p>\n


\n<\/strong>Anzia Yezierska w\u00a0 ko\u0144cu zrozumia\u0142a, \u017ce to tradycja i\u00a0dom, z\u00a0kt\u00f3rego tak bardzo chcia\u0142a si\u0119 wyrwa\u0107, dawa\u0142y jej si\u0142\u0119. W\u00a0Ameryce nigdy nie poczu\u0142a si\u0119 dobrze, w\u00a0kulturze ameryka\u0144skiej, do kt\u00f3rej tak aspirowa\u0142a, zawsze czu\u0142a si\u0119 troch\u0119 gorsza.<\/span><\/p>\n

Cytuje Pani fragment jej ksi\u0105\u017cki: \u201eDlaczego dzieci si\u0119 mnie wstydz\u0105, sk\u0105d wzi\u0119\u0142y si\u0142\u0119, \u017ceby si\u0119 przebi\u0107 w\u00a0tym \u015bwiecie? Z\u00a0powietrza? (\u2026) Dlaczego dzieci urodzone z\u00a0ameryka\u0144skich matek nie napisz\u0105 takiej sztuki jak m\u00f3j Benny?\u201d.
\n<\/strong>
\nTa si\u0142a bierze si\u0119 z\u00a0konieczno\u015bci adaptacji, z\u00a0bogactwa kultur na\u0142o\u017conych na siebie, kt\u00f3re razem tworz\u0105 now\u0105 jako\u015b\u0107. Teraz zajmuj\u0119 si\u0119 t\u0142umaczeniem wierszy \u017cydowskich poetek z\u00a0jidysz na polski. Jest rzecz\u0105 ciekaw\u0105, \u017ce one wszystkie znaj\u0105 po kilka j\u0119zyk\u00f3w, przemierzy\u0142y po kilka kraj\u00f3w, a\u00a0zarazem maj\u0105 mocny \u017cydowski\u00a0background<\/em>, kt\u00f3ry \u2013 wraz ze splotem kultur, przez kt\u00f3re one przesz\u0142y, co\u015b zabieraj\u0105c, co\u015b odrzucaj\u0105c \u2013 jest ich niepowtarzalnym wyposa\u017ceniem.<\/span><\/p>\n

W eseju Ewy Kuryluk czyta\u0142am anegdot\u0119 o\u00a0tym, jak jeden \u017cydowski emigrant m\u00f3wi do drugiego, \u017ce jedzie do Urugwaju. \u201eTak daleko?\u201d \u2013 pyta drugi. \u201eDaleko sk\u0105d?\u201d \u2013 odpowiada pierwszy.
\n<\/strong>
\nDaleko od korzeni. Wielu moich znajomych z\u00a0emigracji \u201968 m\u00f3wi, \u017ce gdy raz wyrwie si\u0119 korzenie, to ju\u017c si\u0119 ich nie zapu\u015bci. W\u00a0innych kulturach jest si\u0119 troch\u0119 go\u015bciem. Trzeba wobec tego mie\u0107 co\u015b, co si\u0119 ze sob\u0105 zabiera \u2013 mo\u017ce rzeczywi\u015bcie \u017bydzi s\u0105 do tego nawykli?<\/span>
\nJest taki fenomen jak Ksi\u0119gi Pami\u0119ci \u2013 o\u00a0prawie ka\u017cdej miejscowo\u015bci w\u00a0Polsce zapisano ksi\u0119gi w\u00a0jidysz, hebrajskim, angielskim. Opublikowali je ludzie, kt\u00f3rzy mieli tutaj przodk\u00f3w, albo sami jeszcze pami\u0119taj\u0105 lata przed Zag\u0142ad\u0105. S\u0105 to wspomnienia o\u00a0\u017cyciu \u017byd\u00f3w w\u00a0tych miasteczkach, odtworzone z\u00a0nies\u0142ychan\u0105 precyzj\u0105, z\u00a0poczuciem, \u017ce tu by\u0142a ma\u0142a ojczyzna. Tu nie chodzi wcale o\u00a0ukazanie sielskiego obrazka bratania si\u0119 dw\u00f3ch nacji \u017cyj\u0105cych obok siebie. Ksi\u0119gi pokazuj\u0105, \u017ce \u017bydzi mieli tu sw\u00f3j \u015bwiat, swoje miejsce. A\u00a0w nim ca\u0142e mn\u00f3stwo instytucji \u017cydowskich \u2013 bibliotek, teatr\u00f3w amatorskich, ch\u00f3r\u00f3w, partii politycznych, wiernych tego czy tamtego cadyka. Autorzy tych ksi\u0105g utrwalaj\u0105 to, co w\u00a0nich siedzia\u0142o, tak jak w\u00a0Anzi Yezierskiej tkwi\u0142 P\u0142ock czy M\u0142awa.<\/span><\/p>\n

Wspomnia\u0142am \u201eAnio\u0142y w\u00a0Ameryce\u201d. Zastanawiam si\u0119, czy Ethel Rosenberg mog\u0142aby by\u0107 jedn\u0105 z\u00a0Pani bohaterek, w\u00a0poczcie dzielnych kobiet \u017cydowskich?
\n<\/strong>
\nTroch\u0119 tak, a\u00a0troch\u0119 nie. Jest ksi\u0105\u017cka Doctorowa o\u00a0ma\u0142\u017ce\u0144stwie Rosenberg\u00f3w \u2013 \u201eKsi\u0119ga Daniela\u201d. Gdy j\u0105 przeczyta\u0142am, pomy\u015bla\u0142am, \u017ce Ethel mie\u015bci si\u0119 w\u00a0linii rewolucjonistek (jak Fanny Kap\u0142an, kt\u00f3ra strzela\u0142a do Lenina), w\u00a0linii \u017cydowskich kobiet o\u00a0lewicowych pogl\u0105dach, walcz\u0105cych o\u00a0s\u0142uszn\u0105 Spraw\u0119. Niestety, kierowane ideologi\u0105, sz\u0142y czasem za daleko. \u015alepa s\u0142u\u017cba w\u00a0imi\u0119 idea\u0142\u00f3w, cho\u0107by najszlachetniejszych, to co\u015b, z\u00a0czym nie mog\u0119 si\u0119 pogodzi\u0107. Dla mnie najbardziej przera\u017caj\u0105ce w\u00a0historii ma\u0142\u017ce\u0144stwa Rosenberg\u00f3w by\u0142o to, \u017ce oni \u2013 wiedz\u0105c, na jakie ryzyko si\u0119 wystawiaj\u0105 \u2013 nie my\u015bleli o\u00a0tym, co stanie si\u0119 z\u00a0dzie\u0107mi, gdy je osieroc\u0105. Pami\u0119tam, jak ich stracono na krze\u015ble elektrycznym, to by\u0142a wielka trauma mojego dzieci\u0144stwa \u2013 synowie Rosenberg\u00f3w musieli by\u0107 niewiele starsi ode mnie.<\/span><\/p>\n

Od zdania o\u00a0tym \u201elecie, kiedy stracono Rosenberg\u00f3w\u201d zaczyna si\u0119 \u201eSzklany klosz\u201d Sylwii Plath.
\n<\/strong>
\nCzyta\u0142am t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0105 w\u00a0k\u00f3\u0142ko, razem z\u00a0jej listami do matki i\u00a0dziennikiem, bo nie mog\u0142am znale\u017a\u0107 tego p\u0119kni\u0119cia \u2013 jak to si\u0119 dzieje, \u017ce \u015bwietnie funkcjonuj\u0105ca, utalentowana, pi\u0119kna dziewczyna z\u00a0dnia na dzie\u0144 osuwa si\u0119 w\u00a0szale\u0144stwo. Wszystko sz\u0142o wspaniale i\u00a0z dnia na dzie\u0144 p\u0119kni\u0119cie \u2013 samob\u00f3jstwo. Co si\u0119 sta\u0142o? Podobnie prze\u015bladowa\u0142a mnie historia Edith Stein: u\u00a0niej z\u00a0kolei nie mog\u0142am znale\u017a\u0107 tego p\u0119kni\u0119cia, gdy z\u00a0niewierz\u0105cej \u017byd\u00f3wki sta\u0142a si\u0119 katoliczk\u0105. Jak to si\u0119 odbywa? Jak przebiega proces decyzyjny prowadz\u0105cy do tak radykalnych zmian?<\/span><\/p>\n

My\u015bla\u0142a Pani o\u00a0drugim tomie portret\u00f3w kobiet \u017cydowskich? O\u00a0nowych bohaterkach?
\n<\/strong>
\nChcia\u0142abym napisa\u0107 o kobietach mniej znanych, cz\u0119sto bezimiennych: o \u017conie Lota, \u017conie Hioba. Stale wracam do Rut i Noemi. A tak\u017ce do Sary, kt\u00f3ra urodzi\u0142a dziecko, kiedy by\u0142a ju\u017c stara \u2013 B\u00f3g uzna\u0142, \u017ce ma przed sob\u0105 jeszcze drog\u0119, \u017ce drzemie w niej jaki\u015b potencja\u0142. A wi\u0119c chc\u0119 napisa\u0107 o tym, \u017ce mo\u017cna si\u0119 rozwija\u0107, nawet gdy si\u0119 jest star\u0105 kobiet\u0105.
\n<\/span><\/p>\n

\n
Tekst dost\u0119pny na licencji Creative Commons\u00a0BY-NC-ND 3.0 PL<\/a>.<\/em><\/span><\/div>\n
\n

Bella Szwarcman-Czarnota<\/strong> – Filozofka, pisarka, publicystka, t\u0142umaczka. Wieloletnia redaktorka Pa\u0144stwowego Wydawnictwa Naukowego w\u00a0redakcji filozofii, sekretarz redakcji \u201eBiuletynu \u017bIH\u201d, obecnie \u2013 i\u00a0od pocz\u0105tku istnienia pisma \u2013 redaktorka i\u00a0felietonistka miesi\u0119cznika \u201eMidrasz\u201d. T\u0142umaczy z\u00a0j\u0119zyka francuskiego, rosyjskiego i\u00a0jidysz. Autorka ksi\u0105\u017cek \u201eMoc\u0105 przepasa\u0142y swe biodra. Portrety kobiet \u017cydowskich\u201d (2006) oraz \u201eZnalaz\u0142am wczorajszy dzie\u0144. Moja osobista tradycja \u017cydowska\u201d (2009), wsp\u00f3\u0142autorka materia\u0142\u00f3w pomocniczych dla nauczycieli programu \u201ePrzywr\u00f3\u0107my Pami\u0119\u0107\u201d realizowanego przez Fundacj\u0119 Ochrony Dziedzictwa \u017bydowskiego<\/em><\/span><\/p>\n

\n
AGNIESZKA DROTKIEWICZ<\/strong> – Uko\u0144czy\u0142a stosunki mi\u0119dzykulturowe oraz kulturoznawstwo na Uniwersytecie Warszawskim. Autorka powie\u015bci \u201eParis London Dachau\u201d, \u201eDla mnie to samo\u201d, \u201eTeraz\u201d i \u201eNieszpory\u201d, a tak\u017ce dramatu \u201eDaleko od Wichrowych Wzg\u00f3rz\u201d. Opublikowa\u0142a te\u017c cztery zbiory rozm\u00f3w \u2013 dwa wsp\u00f3lnie z Ann\u0105 Dziewit (\u201eG\u0142o\u015bniej! Rozmowy z pisarkami\u201d oraz \u201eTeoria trutnia i inne\u201d), a sama \u2013 zbi\u00f3r rozm\u00f3w \u201eJeszcze dzisiaj nie usiad\u0142am\u201d i \u201ePiano rysuje sufit\u201d. Przeprowadzi\u0142a wywiad-rzek\u0119 z Dorot\u0105 Mas\u0142owsk\u0105 pod tytu\u0142em \u201eDusza \u015bwiatowa\u201d. Prowadzi cykl \u201eLesen znaczy czyta\u0107\u201d razem z Instytutem Goethego w Barze Prasowym. https:\/\/www.facebook.com\/agnieszkadrotkiewcz<\/a><\/strong><\/span><\/em><\/span><\/div>\n
\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bella Szwarcman-Czarnota laureatk\u0105 nagrody im. Jana Karskiego i Poli Nire\u0144skiej w 2018 r. TAK PAMI\u0118TA\u0106, \u017bEBY I\u015a\u0106 DO PRZODU AGNIESZKA DROTKIEWICZ ROZMOWA Z BELL\u0104 SZWARCMAN-CZAROT\u0104 W \u017cyciorysach \u017byd\u00f3wek, o\u00a0kt\u00f3rych pisa\u0142am, zafascynowa\u0142o mnie to, \u017ce cho\u0107 \u017cy\u0142y w\u00a0r\u00f3\u017cnych epokach i\u00a0mia\u0142y r\u00f3\u017cne \u015bwiatopogl\u0105dy, kierowa\u0142y si\u0119 podobnymi warto\u015bciami GNIESZKA DROTKIEWICZ: Czy zgodzi\u0142aby si\u0119 Pani z\u00a0tym, \u017ce kultura \u017cydowska […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101761"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=101761"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101761\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":101767,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101761\/revisions\/101767"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=101761"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=101761"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=101761"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}