{"id":10184,"date":"2014-12-04T19:03:05","date_gmt":"2014-12-04T17:03:05","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=10184"},"modified":"2014-12-04T17:19:23","modified_gmt":"2014-12-04T15:19:23","slug":"10184","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=10184","title":{"rendered":"Historyk PAN: Wi\u0119cej \u017byd\u00f3w mo\u017cna by\u0142o ocali\u0107 przed zag\u0142ad\u0105"},"content":{"rendered":"

MSN<\/strong><\/h1>\n
Historyk PAN: Wi\u0119cej \u017byd\u00f3w mo\u017cna by\u0142o ocali\u0107 przed zag\u0142ad\u0105<\/a><\/strong><\/h5>\n

Micha\u0142 Jaranowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
\"\"

\u00a9 Prof. Szarota: Dla mnie wiadomo\u015bci Henryka Sch\u00f6nkera s\u0105 absolutnie sensacyjne <\/em><\/span><\/p><\/div>\n

Zanim Trzecia Rzesza uruchomi\u0142a maszyneri\u0119 zag\u0142ady, stara\u0142a si\u0119 wys\u0142a\u0107 \u017byd\u00f3w w \u015bwiat. W O\u015bwi\u0119cimiu dzia\u0142a\u0142o Biuro Emigracji \u017byd\u00f3w. Opowiada o tym prof. dr. Tomasz Szarota z Instytutu Historii PAN.<\/span><\/strong><\/p>\n

Micha\u0142 Jaranowski: Panie Profesorze, obejrzeli\u015bmy przedpremierowy pokaz filmu \u201eDotkni\u0119cie anio\u0142a\u201d, opartego na ksi\u0105\u017cce Henryka Sch\u00f6nkera pod tym samym tytu\u0142em. Jest to pi\u0119kna opowie\u015b\u0107 o ocaleniu w czasie wojny, opowie\u015b\u0107 tym pi\u0119kniejsza, \u017ce anio\u0142 jest polski. Ale Sch\u00f6nker zwraca przede wszystkim uwag\u0119 na to, \u017ce ocalonych mog\u0142o by\u0107 zdecydowanie wi\u0119cej, gdyby Wielka Brytania, USA, ale te\u017c inne kraje, chcia\u0142y przyj\u0105\u0107 \u017byd\u00f3w z Niemiec. Zanim Trzecia Rzesza uruchomi\u0142a maszyneri\u0119 zag\u0142ady, stara\u0142a si\u0119 wys\u0142a\u0107 \u017byd\u00f3w w \u015bwiat. Czy jednak rzeczywi\u015bcie, po wybuchu wojny w O\u015bwi\u0119cimiu zosta\u0142o otwarte Biuro Emigracji \u017byd\u00f3w? To brzmi sensacyjnie.<\/span><\/strong><\/p>\n

prof. dr. Tomasz Szarota: W roku 2005 zareagowa\u0142em tak samo, jak pan dzi\u015b, po obejrzeniu filmu. Ot\u00f3\u017c wtedy, nak\u0142adem Karty, ukaza\u0142o si\u0119 polskie wydanie \u201eDotkni\u0119cia anio\u0142a\u201d, a mnie poproszono o napisanie recenzji. Ku swemu zaskoczeniu czyta\u0142em, \u017ce jesieni\u0105 1939 roku ojciec autora Leon Sch\u00f6nker, przewodnicz\u0105cy Gminy \u017bydowskiej w O\u015bwi\u0119cimiu, wraz z innymi reprezentantami spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej na w\u0142\u0105czonym do Rzeszy \u015al\u0105sku zosta\u0142 przyj\u0119ty przez Adolfa Eichmanna w Berlinie.<\/span><\/p>\n

Celem spotkania by\u0142o w\u0142a\u015bnie om\u00f3wienie mo\u017cliwo\u015bci emigracji \u017byd\u00f3w z tych teren\u00f3w. Sprawa sensacyjna, ale czy prawdziwa? Czy istniej\u0105 dokumenty, uwiarygodniaj\u0105ce rewelacje Sch\u00f6nkera o innych, podobnych akcjach? Pod wra\u017ceniem tej lektury opublikowa\u0142em w \u201eRzeczpospolitej\u201d artyku\u0142 pt. \u201eTu\u017c przed Holocaustem – \u017bydzi u Eichmanna\u201d. Stwierdzi\u0142em, \u017ce dla mnie, jako historyka, do\u015bwiadczonego badacza dziej\u00f3w wojny i okupacji, s\u0105 to absolutnie sensacyjne wiadomo\u015bci. Niemniej, w moim prze\u015bwiadczeniu nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z konfabulacj\u0105. Nie s\u0105 to r\u00f3wnie\u017c fantastyczne opowie\u015bci kogo\u015b, kto wyolbrzymia swoj\u0105 rol\u0119. Wymagaj\u0105 natomiast dowod\u00f3w na to, co synowi przekaza\u0142 ojciec.<\/span><\/p>\n

Rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 zatem poszukiwania\u2026<\/span><\/p>\n

Tak si\u0119 sta\u0142o. Najwi\u0119ksze zas\u0142ugi po\u0142o\u017cy\u0142 niew\u0105tpliwie dr Artur Szyndler z Muzeum O\u015bwi\u0119cimskiego. W tamtejszym archiwum poszukiwa\u0142 \u015blad\u00f3w nieznanego dotychczas w\u0105tku historycznego. Pierwsze, co ustali\u0142, to daty berli\u0144skich rozm\u00f3w Sch\u00f6nkera i jego koleg\u00f3w z Eichmannem. By\u0142o to w dniach 27\u201330 listopada 1939 roku. Dalsze badania ca\u0142kowicie potwierdzi\u0142y relacj\u0119 Sch\u00f6nkera. Najwa\u017cniejszym spo\u015br\u00f3d odnalezionych dokument\u00f3w \u2013 w archiwach ameryka\u0144skich i izraelskich – by\u0142o, prze\u0142o\u017cone na angielski pismo Leona Sch\u00f6nkera, kt\u00f3ry przewodniczy\u0142 delegacji \u017cydowskiej, do wysokiego funkcjonariusza SS Kurta Lischki, poprzednika Eichmanna na stanowisku szefa organu zajmuj\u0105cego si\u0119 kwesti\u0105 \u017cydowsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Pismo szkicuje koncepcj\u0119 emigracji \u017byd\u00f3w ze \u015al\u0105ska i Ma\u0142opolski. W nawi\u0105zaniu do tych plan\u00f3w Leon Sch\u00f6nker wys\u0142a\u0142 list do Gminy \u017bydowskiej w Amsterdamie z pro\u015bb\u0105 o wsparcie finansowe transportu \u017byd\u00f3w do port\u00f3w w Bu\u0142garii i Rumunii, a stamt\u0105d do Palestyny, b\u0119d\u0105cej w owym czasie pod brytyjskim protektoratem. Ten list, wys\u0142any z O\u015bwi\u0119cimia 4 stycznia 1940 roku, zosta\u0142 r\u00f3wnie\u017c odnaleziony. S\u0142owem, nie ma cienia w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce to, o czym m\u00f3wi Henryk Sch\u00f6nker, jest prawd\u0105 i tylko prawd\u0105.<\/span><\/p>\n

Logika \u00f3wczesnej sytuacji podpowiada, \u017ce to nie reprezentanci \u017byd\u00f3w zaproponowali Eichmannowi rozmowy, a on im tego nie odm\u00f3wi\u0142, lecz ze strony w\u0142adz niemieckich wysz\u0142a owa inicjatywa.<\/span><\/p>\n

W istocie propozycja, jak\u0105 Leon Sch\u00f6nker otrzyma\u0142 w listopadzie 1939 roku, pochodzi\u0142a od niemieckich w\u0142adz okupacyjnych \u015al\u0105ska. I nie by\u0142o to ani pierwsze, ani ostatnie dzia\u0142anie, zmierzaj\u0105ce do tego samego celu: \u017bydzi maj\u0105 opu\u015bci\u0107 terytoria pod w\u0142adaniem Trzeciej Rzeszy. Sygna\u0142em jest Kristallnacht \u2013 Noc Kryszta\u0142owa \u2013 w listopadzie 1938 roku. Wtedy jeszcze nie sz\u0142o o wymordowanie \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cych w Niemczech, lecz wywo\u0142anie strachu, paniki, kt\u00f3ra sprawi\u0142aby, \u017ce \u017bydzi sami opuszcz\u0105 Niemcy. Potem nast\u0119puje wyp\u0119dzenie cz\u0119\u015bci \u017byd\u00f3w z Niemiec – przez Zb\u0105szyn – do Polski, a we wrze\u015bniu 1939 roku \u017byd\u00f3w z lewego na prawy brzeg Bugu, zgodnie z prze\u015bwiadczeniem, \u017ce przysz\u0142a granica mi\u0119dzy Rzesz\u0105 i Sowietami b\u0119dzie przebiega\u0107 w\u0142a\u015bnie na Bugu.<\/span><\/p>\n

Czy o tym m\u00f3wi\u0142o nieznane porozumienie tych sojusznik\u00f3w?<\/span><\/p>\n

Nie. Nieznane do niedawna by\u0142o natomiast pismo Eichmanna do pe\u0142nomocnika w\u0142adz sowieckich do spraw przesiedle\u0144 Jewgenija Czekmieniewa. Losy tego dokumentu do dzi\u015b nie zosta\u0142y ustalone, lecz znana jest jego tre\u015b\u0107. Ot\u00f3\u017c 9 lutego 1940 roku Czekmieniew skierowa\u0142 list do Wjaczes\u0142awa Mo\u0142otowa, stalinowskiego ministra spraw zagranicznych, w kt\u00f3rym komunikuje, \u017ce otrzyma\u0142 pismo od Eichmanna. Niemcy wyst\u0119puj\u0105 z propozycj\u0105, by Zwi\u0105zek Sowiecki przyj\u0105\u0142 \u017byd\u00f3w z Trzeciej Rzeszy. Pismo uzupe\u0142niaj\u0105 za\u0142\u0105czniki, kt\u00f3re sugeruj\u0105 terminy i transporty, a przede wszystkim regiony przesiedle\u0144, mianowicie \u017bydowski Obw\u00f3d Autonomiczny Birobird\u017can na Dalekim Wschodzie oraz zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 Ukrainy.<\/span><\/p>\n

Czekmieniew dodaje od siebie, \u017ce o realizacji takich projekt\u00f3w nie ma mowy, bo przecie\u017c uzgodnienia z Niemcami m\u00f3wi\u0142y o ewentualnym przyj\u0119ciu Rosjan, Bia\u0142orusin\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w, w \u017cadnym wypadku \u017byd\u00f3w. Te materia\u0142y odnalaz\u0142 w sowieckich archiwach rosyjski historyk Kostyrczenko i opublikowa\u0142 je w 2001 roku w ksi\u0105\u017cce \u201eTajna polityka Stalina, w\u0142adza i antysemityzm\u201d. Uprzedz\u0119 pana pytanie i powiem od razu, \u017ce dalszej korespondencji mi\u0119dzy sojusznikami w tej sprawie nie by\u0142o. Dodam, \u017ce kontynuatorem bada\u0144 Kostyrczenki jest inny historyk rosyjski Pawe\u0142 Poljan.<\/span><\/p>\n

Jest to wi\u0119c nast\u0119pne potwierdzenie konstatacji Leona Sch\u00f6nkera, \u017ce Niemcy podejmowali starania, by gdziekolwiek wys\u0142a\u0107 \u017byd\u00f3w lecz, mimo \u015bmiertelnego dla nich zagro\u017cenia, nigdzie nie chciano ich przyj\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

Skierowana do Sowiet\u00f3w pro\u015bba dokumentuje dalsze pr\u00f3by realizacji hitlerowskiej koncepcji Entfernung, wydalenia. To nie by\u0142a jeszcze idea Ausrottung, likwidacji, Niemcy mia\u0142y by\u0107 judenfrei, judenrein, wolne od \u017byd\u00f3w. W tym kierunku zmierza\u0142y dalsze dyskusje. Relacj\u0119 Sch\u00f6nkera uwiarygadnia odnaleziony niedawno dokument, z kt\u00f3rego dowiadujemy si\u0119, \u017ce w marcu 1940 roku Eichmann wezwa\u0142 do siebie przedstawicieli gmin \u017cydowskich z Pragi, Wiednia i Berlina. Mieli podj\u0105\u0107 starania na rzecz emigracji \u017byd\u00f3w z tych miast.<\/span><\/p>\n

Niestety, ich wysi\u0142ki spe\u0142z\u0142y na niczym. Jeden z niemieckich pomys\u0142\u00f3w sugerowa\u0142 koncentracj\u0119 \u017byd\u00f3w w Generalnym Gubernatorstwie, w regionie podkarpackiego miasta Nisko. Ale kategorycznie sprzeciwi\u0142 si\u0119 temu Hans Frank, generalny gubernator i pomys\u0142 upad\u0142. Wtedy w \u017cycie wesz\u0142a koncepcja gett \u017cydowskich, rozwi\u0105zanie przej\u015bciowe. Wybucha wojna ze Zwi\u0105zkiem Sowieckim i przekonani o zwyci\u0119stwie Niemcy my\u015bl\u0105, \u017ce Syberia b\u0119dzie tym miejscem, dok\u0105d wreszcie wy\u015bl\u0105 \u017byd\u00f3w, oni za\u015b wymr\u0105 w tajdze syberyjskiej. Plany zdobyczy terytorialnych okazuj\u0105 si\u0119 wkr\u00f3tce mrzonk\u0105. W styczniu 1942 roku odby\u0142a si\u0119 w Wannsee konferencja czo\u0142owych przedstawicieli niemieckich s\u0142u\u017cb pa\u0144stwowych, kt\u00f3rzy – pod has\u0142em \u201epraktycznego rozwi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej\u201d przyj\u0119li plany ludob\u00f3jstwa \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

A\u017c trudno uwierzy\u0107, \u017ce \u201eDotkni\u0119cie anio\u0142a”, ksi\u0105\u017cka i film, wspomnienia, w kt\u00f3rych dominuj\u0105 w\u0105tki osobiste, sta\u0142y si\u0119 sensacj\u0105 historyczn\u0105\u2026.<\/span><\/p>\n

Ale tak jest. A przyczyna? W gruncie rzeczy sprawa nie by\u0142a omawiana w literaturze przedmiotu. Je\u015bli przestudiuje pan najwi\u0119ksze, powszechnie uznane za najwa\u017cniejsze dzie\u0142a na temat dziej\u00f3w Holocaustu, prace Paula Hillberga i Martina Gilberta, to na ten temat znajdzie pan niewiele. Owszem, o projektach z lat trzydziestych wys\u0142ania \u017byd\u00f3w na Madagaskar m\u00f3wi si\u0119 sporo. Ale to, o czym pisze Sch\u00f6nker w literaturze w og\u00f3le nie istnia\u0142o. Ojciec autora ksi\u0105\u017cki i bohatera filmu Leon Sch\u00f6nker spisa\u0142 swe wspomnienia na pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych. Po jego \u015bmierci spoczywa\u0142y w zapomnieniu a\u017c do roku 1977, kiedy to Ziomkostwo \u017byd\u00f3w O\u015bwi\u0119cimskich w Izraelu zamie\u015bci\u0142o je w swej Ksi\u0119dze Pami\u0119ci. Historycy nie zwr\u00f3cili na ni\u0105 uwagi – do momentu, gdy syn powr\u00f3ci\u0142 do tych zapis\u00f3w i rozm\u00f3w z ojcem w niezwykle ekspresyjnym \u201eDotkni\u0119ciu anio\u0142a\u201d. Napisanym w ca\u0142o\u015bci po polsku.<\/span><\/p>\n

Naciskani przez Eichmanna, a nade wszystko \u015bwiadomi \u015bmiertelnego zagro\u017cenia przedstawiciele spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej zwracali si\u0119 z pewno\u015bci\u0105 do partner\u00f3w, do rz\u0105d\u00f3w o przyj\u0119cie bodaj cz\u0119\u015bci tej spo\u0142eczno\u015bci. Jaka by\u0142a reakcja? Czy w og\u00f3le by\u0142a?<\/span><\/p>\n

M\u00f3wi\u0105c jak najbardziej szczerze, jako historyk nie jestem w stanie udzieli\u0107 odpowiedzi na pana pytanie. S\u0105dz\u0119, \u017ce dotychczas nikt tego nie zbada\u0142. Mamy natomiast pewn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0119 w postaci relacji Leona Sch\u00f6nkera. Ot\u00f3\u017c, b\u0119d\u0105c jesieni\u0105 1939 roku w Berlinie, rozmawia\u0142 o szansach emigracji z Leo Beckiem, bodaj najwa\u017cniejszym przyw\u00f3dc\u0105 \u017byd\u00f3w w Niemczech. Na podstawie wcze\u015bniejszych stara\u0144, wniosk\u00f3w z korespondencji i rozm\u00f3w, Beck nie kry\u0142 powa\u017cnych obaw, \u017ce plany emigracji mog\u0105 spali\u0107 na panewce, bo nikt nie chce przyj\u0105\u0107 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Anglicy wydali wprawdzie zgod\u0119 na parutysi\u0119czne, w gruncie rzeczy symboliczne limity przyjazd\u00f3w do Palestyny, zwa\u017cywszy liczb\u0119 zagro\u017conych. Wszystkich nie uda\u0142oby si\u0119 uratowa\u0107, ale z pewno\u015bci\u0105 zdecydowanie wi\u0119cej, ni\u017c dopuszcza\u0142y te limity. Wymowne jest te\u017c zachowanie Szwajcarii w tamtych latach. Dramat \u017byd\u00f3w, \u015bciganych przez policj\u0119 szwajcarsk\u0105 na granicy z Niemcami i w kraju, a nast\u0119pnie odsy\u0142anych na pewn\u0105 \u015bmier\u0107, znamy dzi\u0119ki g\u0142o\u015bnej ksi\u0105\u017cce i filmowi Markusa Imhoofa \u201e\u0141\u00f3d\u017a jest pe\u0142na\u201d. No i wiemy te\u017c, \u017ce wiadomo\u015bci, jakie przywi\u00f3z\u0142 do Waszyngtonu kurier z Warszawy Jan Karski, nie spowodowa\u0142y w\u0142a\u015bciwie \u017cadnych dzia\u0142a\u0144. Wracaj\u0105c jednak do relacji Sch\u00f6nkera o nieudanej pr\u00f3bie emigracji \u017byd\u00f3w ze \u015al\u0105ska do Palestyny: my wiemy dzi\u015b, jakie by\u0142y konsekwencje odmowy Anglik\u00f3w. Ale oni jesieni\u0105 1938 roku Holocaustu nie mogli przewidzie\u0107! Zreszt\u0105 Karskiemu w 1943 roku te\u017c nie chciano wierzy\u0107\u2026<\/span><\/p>\n

Dzi\u0119kuje za rozmow\u0119.
\nRozmawia\u0142 Micha\u0142 Jaranowski<\/span>
\nAutor: Micha\u0142 Jaranowski<\/span>
\nRedakcja: Ma\u0142gorzata Matzke<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

MSN Historyk PAN: Wi\u0119cej \u017byd\u00f3w mo\u017cna by\u0142o ocali\u0107 przed zag\u0142ad\u0105 Micha\u0142 Jaranowski Zanim Trzecia Rzesza uruchomi\u0142a maszyneri\u0119 zag\u0142ady, stara\u0142a si\u0119 wys\u0142a\u0107 \u017byd\u00f3w w \u015bwiat. W O\u015bwi\u0119cimiu dzia\u0142a\u0142o Biuro Emigracji \u017byd\u00f3w. Opowiada o tym prof. dr. Tomasz Szarota z Instytutu Historii PAN. Micha\u0142 Jaranowski: Panie Profesorze, obejrzeli\u015bmy przedpremierowy pokaz filmu \u201eDotkni\u0119cie anio\u0142a\u201d, opartego na ksi\u0105\u017cce Henryka […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10184"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10184"}],"version-history":[{"count":18,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10184\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10203,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10184\/revisions\/10203"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10184"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10184"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10184"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}