{"id":101889,"date":"2023-02-09T17:09:09","date_gmt":"2023-02-09T15:09:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=101889"},"modified":"2023-02-03T12:18:00","modified_gmt":"2023-02-03T10:18:00","slug":"09-09-71","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=101889","title":{"rendered":"NOWE SPOJRZENIE NA HISTORI\u0118 \u017bYD\u00d3W"},"content":{"rendered":"

\u017bydzi w Jerozolimie, ok. 1900 roku \/ Detroit Publishing Co<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>NOWE SPOJRZENIE NA HISTORI\u0118 \u017bYD\u00d3W<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

HENRYK GRYNBERG<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Och, jak ja nie lubi\u0142em \u017cydowskiej historii. W mojej szkole lekcje odbywa\u0142y si\u0119 w jidysz, wi\u0119c z pocz\u0105tku ma\u0142o rozumia\u0142em, a p\u00f3\u017aniej udawa\u0142em, \u017ce nie rozumiem. Po lekturze ksi\u0105\u017cki Simona Schamy wiem, dlaczego. Hitlerowcy nie wymy\u015blili nic opr\u00f3cz kom\u00f3r gazowych.<\/strong><\/span><\/h4>\n
\n

\u201eBiblia hebrajska jest zapisem stanu \u017cydowskiego umys\u0142u\u201d, dzie\u0142em \u201em\u0119drc\u00f3w, skryb\u00f3w i\u00a0prorok\u00f3w \u2013 wszystkich tych, kt\u00f3rzy mi\u0119dzy VII a\u00a0V wiekiem p.n.e. starali si\u0119 zebra\u0107 i\u00a0zredagowa\u0107 wspomnienia, tradycje ustne, folklor i\u00a0pisma\u201d. Tak j\u0105 definiuje Simon Schama w\u00a0\u201eHistorii \u017byd\u00f3w od 1000 r. p.n.e. do 1492 r. n.e.\u201d. Kult Ksi\u0119gi i\u00a0\u201eobowi\u0105zek [jej] czytania mia\u0142 sta\u0107 si\u0119 najbardziej charakterystyczn\u0105 praktyk\u0105\u201d \u017cydowskiej religii. Autor podkre\u015bla, \u017ce ta sakralizacja pisma by\u0142a \u201egenialnym posuni\u0119ciem\u201d, gdy\u017c \u201ezw\u00f3j przeno\u015bnej pami\u0119ci\u201d mo\u017cna by\u0142o wynie\u015b\u0107 z\u00a0ka\u017cdej kl\u0119ski, przez co przetrwa\u0142 \u201epos\u0105gi i\u00a0armie imperi\u00f3w\u201d, sta\u0142 si\u0119 \u201ewsp\u00f3ln\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 elity i\u00a0zwyk\u0142ych ludzi, niezale\u017cn\u0105 od zmian politycznych czy terytorialnych\u201d i\u00a0stworzy\u0142 nar\u00f3d o\u00a0ca\u0142kiem innej definicji. Lud \u017cydowski mo\u017cna by\u0142o rozprasza\u0107 i\u00a0mordowa\u0107, lecz jego Ksi\u0119ga \u2013 dusza\u00a0\u2013 \u201epozostawa\u0142a niezniszczalna\u201d.<\/span><\/p>\n

Niegdy\u015b (w \u201eAltera pars\u201d) dziwi\u0142em si\u0119, \u017ce tyle tam zdo\u0142ano wyrazi\u0107 przy pomocy pocz\u0105tkuj\u0105cej \u201eniezdarnej ludzkiej mowy\u201d. Schama wyja\u015bnia, \u017ce tworzy\u0142o j\u0105 wiele pokole\u0144 i\u00a0\u017ce p\u00f3\u017aniejsi, sprawniejsi autorzy i\u00a0redaktorzy (redagowano j\u0105 od VIII do V wieku p.n.e.) umy\u015blnie w\u0142\u0105czali \u201estaro\u017cytne formy i\u00a0wersy, aby ta formuj\u0105ca [\u017cydowsk\u0105] to\u017csamo\u015b\u0107 Ksi\u0119ga robi\u0142a wra\u017cenie ustnej tradycji przekazywanej od niepami\u0119tnych czas\u00f3w\u201d. Schama dochodzi do wniosku, \u017ce \u017cydowski B\u00f3g \u00a0jest \u201eBogiem s\u0142\u00f3w\u201d. Ja bym podbi\u0142 stawk\u0119, \u017ce ze s\u0142\u00f3w. Zreszt\u0105 Schama sam przyznaje, \u017ce ten \u201eB\u00f3g to ponad wszystko s\u0142owa\u201d, przypominaj\u0105c, \u017ce to Bo\u017cy palec pisa\u0142 na \u015bcianie ostrze\u017cenie dla Baltazara i\u00a0\u017ce \u201enawet Moj\u017cesz tylko spisywa\u0142, co mu podyktowano\u201d. Takie dyktando zdarza si\u0119 pisarzom do dzi\u015b (Mi\u0142oszowi podpowiada\u0142 \u201edemonion\u201d). Z tych powod\u00f3w \u201eobiektem adoracji jest Ksi\u0119ga\u201d. I dlatego angielski orygina\u0142 Schamy ma podtytu\u0142 \u201eFinding the Words\u201d (\u201eZnajdowanie s\u0142\u00f3w\u201d), kt\u00f3ry w\u00a0polskiej edycji nies\u0142usznie pomini\u0119to. Ale staro\u017cytni \u017bydzi byli narodem Pisma nie tylko z\u00a0wielkiej litery. \u201eCzyta\u0107 i\u00a0pisa\u0107 w\u00a0Judzie umieli nie tylko kap\u0142ani, skrybowie i\u00a0arystokraci\u201d, lecz tak\u017ce urz\u0119dnicy, poborcy podatkowi, rzemie\u015blnicy, \u017co\u0142nierze. Schama cytuje prywatn\u0105 korespondencj\u0119 zwyk\u0142ych ludzi. Przytacza \u201espontaniczne graffiti\u201d w\u00a0p\u00f3\u0142kilometrowym tunelu na wod\u0119, przekopanym pod Wzg\u00f3rzem \u015awi\u0105tynnym \u2013 sto osiemdziesi\u0105t s\u0142\u00f3w na cze\u015b\u0107 wojskowych in\u017cynier\u00f3w i\u00a0robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy tego dokonali w\u00a0ko\u0144cu VIII wieku p.n.e.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi umieli by\u0107 u\u017cyteczni (jak J\u00f3zef w\u00a0egipskiej niewoli). \u201eOsiedlali si\u0119 tam, gdzie potrzebowano ich specjalno\u015bci biurokratycznych i\u00a0wojskowych: kawaleria w\u00a0Tebach […]; stra\u017c graniczna w\u00a0Schedii; piechota w\u00a0Leontopolis\u201d. W odkopanych fortach judejskich z\u00a0okresu pierwszej \u015awi\u0105tyni znaleziono \u201etysi\u0105ce sztuk broni, mieczy i\u00a0ostrzy w\u0142\u00f3czni, drzewc\u00f3w i\u00a0strza\u0142\u201d, bo w\u00a0\u00f3wczesnym \u015bwiecie\u00a0 \u201e\u017bydzi znani byli jako w\u0142\u00f3cznie do wynaj\u0119cia\u201d. Tak\u017ce Aleksander Wielki zach\u0119ca\u0142 ich przywilejami, by wst\u0119powali do jego armii. Zatem diaspora zacz\u0119\u0142a si\u0119 na ca\u0142e wieki przed wygnaniem i\u00a0nie by\u0142a \u017cadn\u0105 kar\u0105. \u017bydzi osiedlali si\u0119 na Cyprze, na Rodos, Wyspach Egejskich, wybrze\u017cu Libii i\u00a0niemal wsz\u0119dzie wok\u00f3\u0142 Morza \u015ar\u00f3dziemnego. J\u0119zykiem \u017byd\u00f3w \u00f3wczesnego \u015bwiata by\u0142 przede wszystkim grecki (jak dzi\u015b angielski). Nosili greckie imiona (nie Jakub, lecz Jakubis, nie Jehoszua lecz, Jazon), nawet kr\u00f3l Judei z\u00a0antyhelle\u0144skiej dynastii Machabeuszy \u201ezwa\u0142 si\u0119 Aleksandrem\u201d. Synagogi (greckie s\u0142owo) budowano w\u00a0stylu greckich \u015bwi\u0105ty\u0144 z\u00a0inskrypcjami na cze\u015b\u0107 Ptolomeuszy. Lojalno\u015b\u0107 wobec lokalnej w\u0142adzy by\u0142a \u201eelementem zauwa\u017calnym\u201d w\u00a0ca\u0142ej historii \u017byd\u00f3w \u2013 podkre\u015bla Schama. \u201eBy\u0142a to kultura, w\u00a0kt\u00f3rej \u017bydzi bardzo ch\u0119tnie pisali poezj\u0119, dzie\u0142a filozoficzne, dramaty…\u201d. Jak p\u00f3\u017aniej w\u00a0polskiej, z\u00a0tym \u017ce \u201eliteratura tamtego czasu nie przek\u0142amywa\u0142a tej rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra czyni\u0142a z\u00a0nich \u017byd\u00f3w […], co wi\u0119cej, te greckie formy stawa\u0142y si\u0119 dla nich sposobem na wyra\u017cenie swojej \u017cydowsko\u015bci\u201d.<\/span><\/p>\n

\"SimonSimon Schama, \u201eHistoria \u017byd\u00f3w od 1000 r. p.n.e. do 1492 r. n.e.\u201d. Prze\u0142. Mateusz Fafi\u0144ski, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, 584 strony, w\u00a0ksi\u0119garniach od wrze\u015bnia 2016<\/span><\/span><\/em><\/span><\/a>O<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Okazuje si\u0119, \u017ce stosunki z\u00a0hellenizmem nie zawsze by\u0142y tak z\u0142e, jak uczono w\u00a0mojej \u017cydowskiej szkole, gdzie nawet nie wspominano, \u017ce powstanie Machabeuszy by\u0142o w\u00a0du\u017cej mierze wojn\u0105 domow\u0105 tradycjonalist\u00f3w z\u00a0\u017cydowskimi hellenistami-asymilantami.\u00a0 Schama wskazuje, \u017ce Aleksandria \u201eby\u0142a jednym z\u00a0najwi\u0119kszych \u017cydowskich miast w\u00a0historii: niemal dwie\u015bcie tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, co r\u00f3wna\u0142o si\u0119 jednej trzeciej mieszka\u0144c\u00f3w miasta\u201d. Jak przedwojenna Warszawa i\u00a0dzisiejszy Nowy Jork. I \u201ewydawa\u0142a si\u0119 \u017cywym dowodem, \u017ce obie kultury da si\u0119 pogodzi\u0107\u201d. Tym wi\u0119ksze musia\u0142o by\u0107 zaskoczenie, gdy nagle \u2013 Schama nie wyja\u015bnia, dlaczego \u2013 uznano \u017byd\u00f3w \u201eza obcych w\u00a0kraju, gdzie si\u0119 urodzili\u201d, wygnano z\u00a0dzielnic, gdzie mieszkali, zmuszono \u201edo gnie\u017cd\u017cenia si\u0119 w\u00a0jednej, zat\u0142oczonej\u201d, a\u00a0t\u0142uszcza \u201epl\u0105drowa\u0142a i\u00a0pali\u0142a ich domy, […] niszczy\u0142a synagogi\u201d. Ten schemat b\u0119dzie si\u0119 zreszt\u0105 powtarza\u0142 do polskiego 1968 roku.<\/span><\/p>\n

Analogicznie J\u00f3zef Flawiusz twierdzi\u0142, \u017ce zeloci niepotrzebnie wywo\u0142ali tragiczn\u0105 wojn\u0119 z\u00a0Rzymem. Nie jest on obiektywnym historykiem, bo zamiast walczy\u0107 i\u00a0zgin\u0105\u0107 przeszed\u0142 na stron\u0119 Rzymian, ale \u2013 jak wskazuje Schama \u2013 innych \u017ar\u00f3de\u0142 o\u00a0tamtych wydarzeniach nie ma. W wersji J\u00f3zefa Flawiusza przyw\u00f3dca obro\u0144c\u00f3w Masady przekona\u0142 ich do zbiorowego samob\u00f3jstwa argumentem o\u00a0nie\u015bmiertelno\u015bci duszy wyzwolonej od cia\u0142a. Schama dodaje, \u017ce \u201eten g\u0142os b\u0119dzie s\u0142ycha\u0107 przez ca\u0142\u0105 \u017cydowsk\u0105 histori\u0119 \u2013 od samob\u00f3jstw w\u00a0\u015bredniowiecznej Europie a\u017c do powstania w\u00a0warszawskim getcie\u201d, ale g\u0142os ten brzmi jak chrze\u015bcija\u0144ski, czego staro\u017cytny historyk \u017cydowski nie by\u0142 \u015bwiadom, a\u00a0Schama nie zauwa\u017ca. \u201eW jakim\u015b stopniu oparte na mesjanistycznym szale\u0144stwie\u201d by\u0142y r\u00f3wnie\u017c kolejne powstania przeciwko Rzymowi: w\u00a0latach 115\u2013117 w\u00a0diasporze \u2013 \u201eod Cyrenajki, przez Egipt z\u00a0paroksyzmem w\u00a0Aleksandrii, kt\u00f3ry niemal zmi\u00f3t\u0142 t\u0119 wielk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 [\u017cydowsk\u0105] po Antiochi\u0119 i\u00a0Damaszek\u201d, oraz w\u00a0latach 132\u2013135 krajowe pod wodz\u0105 Bar-Kochby i\u00a0przyw\u00f3dztwem duchowym rabiego Akiby. Po tej ostatniej wojnie \u017cydowskiej cesarz rzymski nada\u0142 Judei obra\u017aliw\u0105 nazw\u0119 Syria Palestina (Syria Filisty\u0144ska) i\u00a0w tym\u017ce akcie \u201ekulturowej zag\u0142ady\u201d zakaza\u0142 obrzezania, \u015bwi\u0119towania szabatu i\u00a0studiowania Tory. Zakazy odwo\u0142a\u0142 jego nast\u0119pca, lecz filisty\u0144ska nazwa duchowej ojczyzny \u017byd\u00f3w si\u0119 utrzymuje do dzi\u015b. P\u00f3\u017aniejszy \u017cydowski bunt zbrojny \u2013 w\u00a0351 roku pod dow\u00f3dztwem Izaaka z\u00a0Diocaesarei \u2013 skierowany by\u0142 ju\u017c przeciw w\u0142adzy chrze\u015bcija\u0144skiej i\u00a0z powod\u00f3w ekonomicznych (podatkowych), a\u00a0nie patriotycznych czy religijnych.<\/span><\/p>\n

Faryzejscy m\u0119drcy (ta nazwa nie jest pejoratywna), kt\u00f3rzy od pocz\u0105tku uwa\u017cali, \u017ce Tora jest wa\u017cniejsza od pa\u0144stwa, \u201eskorzystali z\u00a0okazji, jak\u0105 da\u0142o zniszczenie elity \u015bwi\u0105tynnej, by przedefiniowa\u0107 judaizm i\u00a0ustanowi\u0107 siebie samych jako s\u0119dzi\u00f3w i\u00a0prawodawc\u00f3w\u201d. Stworzyli przeno\u015bn\u0105 \u015awi\u0105tyni\u0119 i\u00a0pa\u0144stwo ze s\u0142\u00f3w\u00a0\u2013 \u201eponad imperiami, wojnami i\u00a0pa\u0144stwami\u201d. Wynie\u015bli judaizm z\u00a0kl\u0119ski, opancerzyli Talmudem, przenie\u015bli przez ognie i\u00a0rzezie \u015bredniowiecza. A\u017c do bezprecedensowej kl\u0119ski w\u00a0XX wieku, na kt\u00f3r\u0105 jedyn\u0105 odpowiedzi\u0105 sta\u0142o si\u0119 zn\u00f3w pa\u0144stwo \u2013 z\u00a0tym samym co zawsze fatalnym po\u0142o\u017ceniem geograficznym i\u00a0nieustaj\u0105cym stanem wojny. Oraz nowym dylematem, o\u00a0kt\u00f3rym Schama nie wspomina: Co wa\u017cniejsze, \u017bydzi czy judaizm? \u017bydzi bez judaizmu czy judaizm bez \u017byd\u00f3w? \u00a0<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>Obiektem adoracji jest Ksi\u0119ga. Dlatego angielski orygina\u0142 ksi\u0105\u017cki Schamy ma podtytu\u0142 \u201eFinding the Words\u201d, kt\u00f3ry w\u00a0polskiej edycji nies\u0142usznie pomini\u0119to<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

\u201eK\u0142\u00f3tnia rodzinna\u201d mi\u0119dzy \u017cydami a\u00a0chrze\u015bcijanami (tak samo j\u0105 nazwa\u0142em w\u00a0\u201eAltera pars\u201d) zacz\u0119\u0142a si\u0119 w\u00a0Antiochii od sporu konserwatywnego Piotra z\u00a0post\u0119powym Paw\u0142em. Drugim stadium by\u0142y Ewangelie Mateusza i\u00a0Jana, gdzie \u2013 jak wskazuje Schama \u2013 dos\u0142ownie ods\u0105dzono \u017cyd\u00f3w od czci i\u00a0wiary i\u00a0w\u0142o\u017cono im w\u00a0usta niecne wypowiedzi. A trzecim stadium homilie Jana Chryzostoma \u201ePrzeciwko \u017bydom\u201d wyg\u0142aszane w\u00a0Antiochii w\u00a0386 roku. Synagogi s\u0105 ju\u017c \u201esiedzib\u0105 demon\u00f3w\u201d, gdzie ofiarowuje si\u0119 \u201enie owce i\u00a0ciel\u0119ta, lecz dusze ludzkie\u201d oraz \u017cywe dzieci. \u017bydzi s\u0105 ludem Szatana i\u00a0nosicielami z\u0142a. Jedni z\u00a0najpracowitszych w\u015br\u00f3d lud\u00f3w ziemi s\u0105 \u201eniezdolni do prawdziwej pracy\u201d. Dos\u0142ownie jak w\u00a0propagandzie Hitlera. Staro\u017cytny krasom\u00f3wca (Chryzostom znaczy z\u0142otousty) nawo\u0142uje do walki z\u00a0wrogami Chrystusa, jak nowo\u017cytny do walki z\u00a0wrogami ludzko\u015bci, co w\u00a0tym wypadku na jedno wychodzi. Zakaz ma\u0142\u017ce\u0144stw z\u00a0\u017bydami te\u017c by\u0142 pomys\u0142em tamtego prototypa. Totalistyczne has\u0142o Hieronima z\u00a0Trydonu \u201eten, kto nie jest z\u00a0Chrystusa, jest antychrystem\u201d znalaz\u0142o odzew w\u00a0XX-wiecznym \u201ekto nie z\u00a0nami, ten przeciwko nam\u201d. Wymys\u0142y owych religijnych agitprop\u00f3w zakorzeni\u0142y si\u0119 w\u00a0\u201echrze\u015bcija\u0144skiej kulturze ludowej\u201d. W 414 roku w\u00a0mie\u015bcie ko\u0142o Antiochii \u201ekto\u015b rozpu\u015bci\u0142 plotk\u0119, \u017ce \u017bydzi w\u00a0czasie Purim porwali dziecko w\u00a0celu nikczemnego mordu\u201d. P\u00f3\u017aniej kultura ludowa poprawi\u0142a tylko Purim na Pasch\u0119.<\/span><\/p>\n

\u017byd\u00f3w nie trzeba by\u0142o namawia\u0107, \u017ceby poparli Pers\u00f3w w\u00a0wojnie przeciw Bizancjum. Dwadzie\u015bcia tysi\u0119cy \u017cydowskiego wojska odbi\u0142o Antiochi\u0119, \u201edum\u0119 i\u00a0serce chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d. Do\u0142\u0105czyli do nich \u017cydowscy ochotnicy z\u00a0Seforis, Nazaretu i\u00a0Tyberiady i\u00a0\u201epo trzytygodniowym obl\u0119\u017ceniu odzyskali swoje miasto [Jerozolim\u0119], ustanawiaj\u0105c tam autonomiczne miasto-pa\u0144stwo w\u00a0granicach imperium perskiego\u201d. Po czternastu latach rado\u015bci Persowie si\u0119 cofn\u0119li, zostawiaj\u0105c \u017byd\u00f3w sam na sam z\u00a0bizantyjskim wojskiem, kt\u00f3re wr\u00f3ci\u0142o i\u00a0da\u0142o im nauczk\u0119, \u201e\u017ce nie b\u0119dzie innego Mesjasza ni\u017c Jezus\u201d i\u00a0\u017ce musz\u0105 zaakceptowa\u0107 jego panowanie w\u00a0Jerozolimie na zawsze. Ale i\u00a0chrze\u015bcijanie si\u0119 przeliczyli, bo zaledwie dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej Jerozolim\u0119 podbi\u0142 kalif Omar i\u00a0pozwoli\u0142 tam zamieszka\u0107 siedemdziesi\u0119ciu \u017cydowskim rodzinom z\u00a0Galilei, a\u00a0nawet postawi\u0107 synagog\u0119 w\u00a0pobli\u017cu miejsca, gdzie niegdy\u015b sta\u0142a \u015awi\u0105tynia.<\/span><\/p>\n

Schama opowiada o\u00a0ma\u0142o dzi\u015b pami\u0119tanej wczesnej koegzystencji \u017byd\u00f3w z\u00a0Arabami. Wzd\u0142u\u017c trasy karawan od Jemenu do Hid\u017caru ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 \u201e\u0142a\u0144cuch \u017cydowskich osad i\u00a0miast\u201d. By\u0142a to\u00a0Arabia Judaica<\/em>, kraina \u201ezjudaizowanych Arab\u00f3w i\u00a0arabskich \u017byd\u00f3w\u201d. \u017bydowskie klany i\u00a0plemiona posiada\u0142y forty, gaje daktylowe, dominowa\u0142y w\u00a0wielu miastach targowych. \u017bydzi byli jubilerami, z\u0142otnikami, handlowali jedwabiem, specjalizowali si\u0119 w\u00a0wytwarzaniu broni. Bywali nomadami, \u201e\u017cydowskimi Beduinami\u201d. W niekt\u00f3rych rejonach kolebki islamu stanowili \u201eco najmniej sze\u015b\u0107dziesi\u0105t procent mieszka\u0144c\u00f3w\u201d, co by\u0142o du\u017c\u0105 niespodziank\u0105 dla przybywaj\u0105cych w\u00a0IV wieku chrze\u015bcija\u0144skich misjonarzy. Owszem, pod koniec tego stulecia nawr\u00f3cono kr\u00f3lestwo Himjar (dzisiejszy Jemen) \u2013 ale na judaizm. W ca\u0142ym rejonie arabskiej kultury, od Synaju do Oceanu Indyjskiego, \u017bydzi nosili arabskie ubrania i\u00a0imiona, organizowali si\u0119 w\u00a0klany jak Arabowie i\u00a0\u201ewielu z\u00a0nich by\u0142o etnicznymi Arabami\u201d. Schama przytacza badania DNA u\u00a0jeme\u0144skich \u017byd\u00f3w w\u00a0dzisiejszym Izraelu, kt\u00f3re potwierdzaj\u0105 ich pochodzenie z\u00a0\u201epo\u0142udniowo-zachodnich grup arabskich i\u00a0bedui\u0144skich\u201d. Ekspansj\u0119 judaizmu w\u00a0g\u0142\u0105b P\u00f3\u0142wyspu Arabskiego powstrzyma\u0142 najazd chrze\u015bcija\u0144skiej Etiopii na Himjar w\u00a0525 roku. Gdyby nie to, nie by\u0142oby ani miejsca, ani potrzeby dla islamu. I nie by\u0142oby dzi\u015b \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy Arabami a\u00a0\u017bydami. Z korzy\u015bci\u0105 dla jednych i\u00a0drugich, a\u00a0mo\u017ce i\u00a0wszystkich innych. To moje wnioski, a\u00a0nie autora.<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>Ekspansj\u0119 judaizmu powstrzyma\u0142 najazd Etiopii na Himjar. Gdyby nie to,\u00a0 nie by\u0142oby dzi\u015b \u017cadnej r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy Arabami a\u00a0\u017bydami. Z korzy\u015bci\u0105 dla jednych i\u00a0drugich, a\u00a0mo\u017ce i\u00a0wszystkich innych. To moje wnioski, a\u00a0nie autora<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Schama pisze, \u017ce islam, kt\u00f3ry powsta\u0142 \u201ew \u017cydowskiej miejskiej kolebce\u201d, by\u0142 \u201ede facto arabskim judaizmem\u201d. Mahomet \u201esp\u0119dzi\u0142 w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w ca\u0142e \u017cycie\u201d i\u00a0jego doktryny s\u0105 \u201ew gruncie rzeczy \u017cydowskie\u201d. Zmieni\u0142 niekt\u00f3re szczeg\u00f3\u0142y: nie Izaak, lecz Iszmael mia\u0142 by\u0107 z\u0142o\u017cony przez Abrahama na ofiar\u0119. Og\u0142osi\u0142, \u017ce jest nowym prorokiem, a\u00a0islam \u201eprawdziwym wype\u0142nieniem \u017cydowskiej Biblii\u201d. I bardzo si\u0119 rozczarowa\u0142, gdy \u017bydzi mu odpowiedzieli \u2013 troch\u0119 za sprytnie \u2013 \u017ce lista prorok\u00f3w jest ju\u017c zamkni\u0119ta. Wystarczy\u0142oby postawi\u0107 mu warunek, \u017ceby si\u0119 nauczy\u0142 czyta\u0107 i\u00a0uwa\u017cnie przeczyta\u0142 Pi\u0119cioksi\u0105g, a\u00a0mieliby\u015bmy wsp\u00f3ln\u0105 wiar\u0119 \u017cydowsko-arabsk\u0105 z\u00a0jeszcze jednym prorokiem i\u00a0podw\u00f3jnym potencja\u0142em. \u017bydzi wymy\u015bliliby bro\u0144 skuteczniejsz\u0105 od szabel i\u00a0nikt by nam nie zaszura\u0142 \u2013 ani w\u00a0Bizancjum, ani w\u00a0Rzymie, ani w\u00a0Toledo. Nasza wsp\u00f3lna semicka rasa nie razi\u0142aby nawet Hitlera (kt\u00f3ry szczerze podziwia\u0142 Arab\u00f3w). A tak to dosz\u0142o do nowej \u201ek\u0142\u00f3tni w\u00a0rodzinie\u201d z\u00a0udzia\u0142em nami\u0119tnych \u017cydowskich poet\u00f3w i\u00a0\u015bpiewaczek \u2013 zw\u0142aszcza w\u00a0Medynie. Miasto spacyfikowano. M\u0119\u017cczyzn opozycyjnego klanu \u017cydowskiego stracono, dzieci nawr\u00f3cono na islam, kobiety sprzedano lub wydano za muzu\u0142man\u00f3w, w\u00a0tym jedn\u0105 za Mahometa. Ten epizod jest jednak pogmatwany w\u00a0bliskowschodni spos\u00f3b, bo tak zwana \u201eKonstytucja z\u00a0Medyny\u201d zawiera punkty dotycz\u0105ce \u201e\u017cydowskich klan\u00f3w, kt\u00f3re pozosta\u0142y w\u00a0Medynie po masakrze i\u00a0wygnaniu g\u0142\u00f3wnych trzech plemion\u201d. Jest tam r\u00f3wnie\u017c mowa o\u00a0sojuszu wojskowym z\u00a0\u017cydami, kt\u00f3rzy mieli pokry\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 wydatk\u00f3w wojennych, a\u00a0nawet o\u00a0plemieniu z\u0142o\u017conym \u201ezar\u00f3wno z\u00a0muzu\u0142man\u00f3w, jak i\u00a0\u017cyd\u00f3w\u201d. Po zdobyciu Chajbaru, gdzie schroni\u0142o si\u0119 wielu \u017cydowskich uchod\u017ac\u00f3w i\u00a0wygna\u0144c\u00f3w z\u00a0Medyny, Mahomet poj\u0105\u0142 jeszcze jedn\u0105 brank\u0119 \u017cydowsk\u0105 za \u017con\u0119, nie brak wi\u0119c w\u00a0jego dynastii \u017cydowskiej krwi. By\u0142 pragmatykiem: zostawia\u0142 podbite plemiona i\u00a0klany w\u00a0spokoju za cz\u0119\u015b\u0107 ich dochod\u00f3w lub zbior\u00f3w. Dopiero kalif Omar, \u201earchitekt religijno-wojskowego imperium islamu\u201d, og\u0142osi\u0142 (w 642 roku), \u017ce w\u00a0Arabii w\u0142a\u015bciwej mo\u017ce istnie\u0107 tylko jedna wiara (i tak jest tam do dzi\u015b). Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w przyj\u0119\u0142a islam (dodatkowa dawka \u017cydowskiego DNA), lecz w\u00a0by\u0142ym Himjarze, a\u00a0obecnie Jemenie \u017bydzi przetrwali a\u017c do po\u0142owy XX wieku, gdy zabrano ich po kryjomu, \u201ena lataj\u0105cych dywanach\u201d do Izraela. Widzia\u0142em ich pewnej nocy ta\u0144cz\u0105cych na galilejskich wzg\u00f3rzach (pisz\u0119 o\u00a0tym w\u00a0\u201ePami\u0119tniku\u201d). S\u0105 wiernymi \u017co\u0142nierzami Izraela i\u00a0gor\u0105co polecam ich jeme\u0144skie restauracje w\u00a0Tel Awiwie.<\/span><\/p>\n

Wygnanie \u017byd\u00f3w z\u00a0Arabii by\u0142o wyj\u0105tkiem, a\u00a0nie regu\u0142\u0105. Gdzie indziej mogli pozosta\u0107 i\u00a0nie musieli \u2013 jak pod w\u0142adz\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 \u2013 mieszka\u0107 w\u00a0wyznaczonych dzielnicach. Uprawiali dowolne zawody, s\u0142u\u017cyli w\u00a0administracji publicznej i\u00a0pa\u0144stwowej. \u201e\u017bydzi rozgniewali, lecz nie zabili proroka\u201d, nie uwa\u017cano ich za\u00a0 zab\u00f3jc\u00f3w Boga i\u00a0\u201enie dehumanizowano jako demon\u00f3w i\u00a0kompan\u00f3w diab\u0142a\u201d. Jak inni niewierni, p\u0142acili podatek za tolerancj\u0119 i\u00a0jak innym niewiernym nie wolno im by\u0142o je\u017adzi\u0107 konno i\u00a0nosi\u0107 broni. Poniewa\u017c byli podobni do Arab\u00f3w, kazano im nosi\u0107 odmienne ubrania, a\u00a0w Bagdadzie, dla u\u0142atwienia, wymy\u015blono dla nich \u017c\u00f3\u0142t\u0105 odznak\u0119, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej przyj\u0119\u0142a si\u0119 w\u00a0 chrze\u015bcija\u0144skiej Europie \u2013 ze szczeg\u00f3lnym zastosowaniem\u00a0 w\u00a0po\u0142owie XX wieku. \u017byd nie mia\u0142 prawa po\u015blubi\u0107 muzu\u0142manki, lecz ma\u0142\u017ce\u0144stwo muzu\u0142manina z\u00a0\u017byd\u00f3wk\u0105 by\u0142o ca\u0142kiem legalne i\u00a0tak jest do dzi\u015b. Przepisy dotycz\u0105ce stroju nie by\u0142y \u015bci\u015ble egzekwowane. W Egipcie i\u00a0muzu\u0142ma\u0144skiej Hiszpanii \u017bydzi ubierali si\u0119 po arabsku. Pisali po hebrajsku, aramejsku i\u00a0arabsku \u2013 cz\u0119sto hebrajskimi literami, kt\u00f3re s\u0105 du\u017co \u0142atwiejsze od arabskich. Majmonides pisa\u0142 cz\u0119\u015bciej po arabsku ni\u017c po hebrajsku. Muzu\u0142ma\u0144scy w\u0142adcy na P\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim bywali kapry\u015bni i\u00a0zdarza\u0142y si\u0119 najazdy radykalnych islamist\u00f3w z\u00a0Maroka, kt\u00f3rzy prze\u015bladowali \u017byd\u00f3w, lecz na og\u00f3\u0142, \u201e\u017cydzi i\u00a0muzu\u0142manie \u017cyli ze sob\u0105, a\u00a0nie tylko obok siebie\u201d. \u201eCz\u0119sto dzielili warsztaty z\u00a0muzu\u0142manami lub byli partnerami handlowymi\u201d. Po\u015bredniczyli w\u00a0negocjacjach mi\u0119dzy w\u0142adcami muzu\u0142ma\u0144skimi a\u00a0chrze\u015bcija\u0144skimi, dla kt\u00f3rych bezpo\u015bredni kontakt \u201eby\u0142 nie do pomy\u015blenia\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>Wygnanie \u017byd\u00f3w z\u00a0Arabii by\u0142o wyj\u0105tkiem, a\u00a0nie regu\u0142\u0105. Gdzie indziej mogli pozosta\u0107 i\u00a0nie musieli \u2013 jak pod w\u0142adz\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 \u2013 mieszka\u0107 w\u00a0wyznaczonych dzielnicach. Uprawiali dowolne zawody, s\u0142u\u017cyli w\u00a0administracji<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

\u017bydowski dyplomata muzu\u0142ma\u0144skiej Andaluzji dowiedzia\u0142 si\u0119 od \u017byda z\u00a0Konstantynopola o\u00a0\u017cydowskim kr\u00f3lestwie od Morza Kaspijskiego do Czarnego (w\u0142\u0105cznie z\u00a0Krymem) i\u00a0wys\u0142a\u0142 list do jego w\u0142adcy. W\u0142adca, kt\u00f3ry mia\u0142 na imi\u0119 Josef, wyja\u015bni\u0142 mu \u2013 po hebrajsku, przypuszczalnie r\u0119k\u0105 skryby \u2013 \u017ce jego przodek Bulan przyj\u0105\u0142 judaizm po wys\u0142uchaniu przedstawicieli wszystkich trzech religii monoteistycznych. Ale mia\u0142 do tego dodatkowe powody. Ot\u00f3\u017c Bizancjum po zwyci\u0119stwie nad\u00a0 Persami zmusza\u0142o \u017byd\u00f3w do konwersji i\u00a0wielu ucieka\u0142o do poga\u0144skiej Chazarii, gdzie si\u0119 asymilowali, zachowuj\u0105c jednak pami\u0119\u0107 o\u00a0swym pochodzeniu i\u00a0szabat. Jednym z\u00a0nich by\u0142 Bulan, dow\u00f3dca wojskowy, kt\u00f3ry gdy zosta\u0142 kr\u00f3lem, \u201eobrzeza\u0142 siebie i\u00a0swoich notabli, sprowadzi\u0142 m\u0119drc\u00f3w z\u00a0Bagdadu i\u00a0Persji, pobudowa\u0142 synagogi….\u201d. Dokumenty znalezione w\u00a0kairskiej Genizie wskazuj\u0105, \u017ce \u201ereformy judaizuj\u0105ce rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 na ca\u0142\u0105 populacj\u0119\u201d, a\u00a0nie tylko rz\u0105dz\u0105c\u0105 elit\u0119 (nie bez s\u0142uszno\u015bci sprawdza si\u0119 w\u00a0Polsce pochodzenie, gdy kto\u015b pr\u00f3buje si\u0119gn\u0105\u0107 po w\u0142adz\u0119). Wszyscy nast\u0119pcy Bulana mieli \u017cydowskie imiona: Obadiasz, Ezechiasz, Menasze, Benjamin, Aaron i\u00a0ostatni Josef. Kontakt mi\u0119dzy \u017cydowsk\u0105 Chazari\u0105 a\u00a0muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 Andaluzj\u0105, potwierdzony tak\u017ce w\u00a0innych \u00f3wczesnych dokumentach, zaniepokoi\u0142 chrze\u015bcija\u0144skie Bizancjum i\u00a0\u00a0jego neofit\u00f3w na Rusi i\u00a0zadziobali w\u00a0ko\u0144cu pa\u0144stwo \u017cydowskie, kt\u00f3re zawsze by\u0142o im sol\u0105 w\u00a0oku. Pod wra\u017ceniem tej historii i\u00a0legendy poeta Jehuda Halewi napisa\u0142 \u2013 po arabsku \u2013 obron\u0119 \u017cydowskiej religii w\u00a0formie dialogu kr\u00f3la Bulana z\u00a0rabinem pod tytu\u0142em \u201eKuzari\u201d, kt\u00f3ry jest od ponad stu lat dost\u0119pny po angielsku, lecz nie po polsku.<\/span><\/p>\n

Podrozdzia\u0142 o\u00a0z\u0142otym wieku wsp\u00f3\u0142\u017cycia \u017cydowskiej kultury z\u00a0kultur\u0105 arabsk\u0105 w\u00a0Hiszpanii nosi tytu\u0142 \u201ePoezja i\u00a0w\u0142adza\u201d. Poezja ta, \u201ecz\u0119sto recytowana przy akompaniamencie fletu\u201d i\u00a0podobnie dyskretnych instrument\u00f3w, mia\u0142a szerok\u0105 gam\u0119, \u0142\u0105czy\u0142a tematyk\u0119 religijn\u0105 ze \u015bwieck\u0105, wojenn\u0105 z\u00a0mi\u0142osn\u0105 nawet w\u00a0tym samym utworze: \u201eNajpierw wojna jest jak pi\u0119kna dziewczyna, z\u00a0kt\u00f3r\u0105 wszyscy chcemy flirtowa\u0107 \/ p\u00f3\u017aniej wstr\u0119tna jak stara dziwka, kt\u00f3rej klienci s\u0105 smutni i\u00a0gorzcy \u201d. Ulubion\u0105 sceneri\u0105 by\u0142a nocna uczta, gdzie podpici go\u015bcie \u201esi\u0119gaj\u0105 po puchar lub ch\u0142opca czy dziewczyn\u0119, kt\u00f3rzy im podaj\u0105\u201d, \u201ena \u0142o\u017cu migda\u0142owych kwiat\u00f3w \/ wpatrzeni w\u00a0m\u0142odego podczaszego\u201d, bowiem\u00a0 \u201e\u017cycie jest ta\u0144cem \/ a\u00a0ziemia roze\u015bmian\u0105 dziewczyn\u0105 \/ z\u00a0kastanietami\u201d. \u00d3wczesna arabska kultura seksualna by\u0142a biseksualna \u2013 wyja\u015bnia Schama. W\u0142adza potrzebowa\u0142a poet\u00f3w. Samuel ibn Naghrela, mistrz j\u0119zyka arabskiego i\u00a0autor powy\u017cszych wers\u00f3w, by\u0142 dyplomat\u0105, wysokim urz\u0119dnikiem, a\u00a0w ko\u0144cu wezyrem i\u00a0\u201eniekwestionowanym rz\u0105dc\u0105 Granady\u201d. Wezyrem zosta\u0142 po nim jego syn Jehosef, te\u017c literat, redaktor, edytor. Poezja nie by\u0142a jednak mocniejsza od miecza, a\u00a0\u017bydzi na \u015bwieczniku jak zwykle wzbudzali zawi\u015b\u0107. Uznawszy t\u0119 sukcesj\u0119 za przejaw, \u017ce Granada staje si\u0119 pa\u0144stwem \u017cydowskim, zabito Jehosefa i\u00a0wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w Granady \u2013 oczywi\u015bcie pl\u0105druj\u0105c ich domy.<\/span><\/p>\n

Dwadzie\u015bcia lat, to jest jedno pokolenie p\u00f3\u017aniej, \u017bydzi wr\u00f3cili do Granady i\u00a0zn\u00f3w \u201emodlili si\u0119, handlowali\u201d i\u00a0pisali wiersze. Najlepszym poet\u0105 by\u0142 Mosze ibn Ezra ze starej dworskiej rodziny, kt\u00f3ra \u201ejakim\u015b cudem przetrwa\u0142a podrzynanie garde\u0142 1066 roku\u201d. Zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do niego kilkunastoletni Jehuda Halewi z\u00a0chrze\u015bcija\u0144skiej Nawarry i\u00a0zosta\u0142 przyj\u0119ty do \u201eogrodu poezji\u201d. Wkr\u00f3tce jednak przybyli ascetyczni Berberowie z\u00a0Maroka, wezwani na pomoc\u00a0 przeciw chrze\u015bcijanom, przej\u0119li w\u0142adz\u0119 w\u00a0Andaluzji i\u00a0sko\u0144czy\u0142o si\u0119 odrodzenie \u017cycia \u017cydowskiego w\u00a0Granadzie. Halewi przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Luceny, gdzie afryka\u0144scy naje\u017ad\u017acy pozwalali \u017bydom \u017cy\u0107, ale za tak wysokie podatki (okup), \u017ce by\u0142a to wegetacja. Uda\u0142 si\u0119 wi\u0119c do Sewilli i\u00a0utrzymywa\u0142 si\u0119 z\u00a0wierszyk\u00f3w, kt\u00f3re uk\u0142ada\u0142 na wesela, bar micwy i\u00a0pogrzeby. Potem wr\u00f3ci\u0142 pod w\u0142adz\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, do Toledo, gdzie akurat zakwit\u0142o \u017cycie \u017cydowskie, bo kr\u00f3l Alfons VI \u201eby\u0142 go\u015bcinny dla \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy posiadali przydatn\u0105 wiedz\u0119 o\u00a0j\u0119zyku i\u00a0kulturze muzu\u0142ma\u0144skich wrog\u00f3w\u201d i\u00a0t\u0142umaczyli arabsk\u0105 nauk\u0119, filozofi\u0119 i\u00a0poezj\u0119 na \u0142acin\u0119 i\u00a0kastylijski. Ale po jego \u015bmierci dosz\u0142o zn\u00f3w do wybuchu przemocy wobec \u017byd\u00f3w, wi\u0119c Halewi wr\u00f3ci\u0142 do muzu\u0142ma\u0144skiej Andaluzji i\u00a0zatrzyma\u0142 si\u0119 w\u00a0Kordobie. Tam si\u0119 dowiedzia\u0142, \u017ce krzy\u017cowcy po zaj\u0119ciu Jerozolimy spalili synagog\u0119 i\u00a0pomordowali \u017byd\u00f3w. Schama optymistycznie dodaje, \u017ce \u201enie jest ca\u0142kiem jasne, czy \u017byd\u00f3w w\u00a0niej spalono\u201d. I czy wszystkich, bo \u201ewielu wykupiono i\u00a0wielu wzi\u0119to w\u00a0niewol\u0119\u201d. Halewi doszed\u0142 do wniosku, \u017ce dla \u017byd\u00f3w nie ma schronienia poza wiar\u0105, kt\u00f3ra g\u0142osi\u0142a, \u017ce \u201egdy do\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w stanie na G\u00f3rze Oliwnej naprzeciw Wzg\u00f3rza \u015awi\u0105tynnego, to [Boska]\u00a0szechina<\/em>\u00a0wr\u00f3ci do zrujnowanej \u015awi\u0105tyni\u201d, a\u00a0wtedy pojawi si\u0119 Mesjasz, wyzwoliciel. Pop\u0142yn\u0105\u0142 ze swoim zi\u0119ciem i\u00a0jeszcze jednym ideowym \u017bydem do Aleksandrii, gdzie zatrzymano go na d\u0142u\u017cej, bo okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jest s\u0142awny i\u00a0t\u0142umy ludzi go chcia\u0142y zobaczy\u0107. Potem goszczono go d\u0142ugo w\u00a0Kairze. Zi\u0119\u0107 i\u00a0drugi towarzysz podr\u00f3\u017cy tam pozostali i\u00a0poeta sam wszed\u0142 na statek, kt\u00f3ry z\u00a0nim odp\u0142yn\u0105\u0142 do Akry \u201ei nikt ju\u017c wi\u0119cej Jehudy Halewiego nie widzia\u0142\u201d. Schama przytacza informacj\u0119 z\u00a01586 roku, \u017ce \u201edotar\u0142 do bram Jerozolimy, gdzie zosta\u0142 stratowany na \u015bmier\u0107 przez arabskiego je\u017ad\u017aca\u201d. W mojej szkole \u017cydowskiej uczono, \u017ce przez krzy\u017cowca, co logiczniejsze, bo to by\u0142o w\u00a0chrze\u015bcija\u0144skim Kr\u00f3lestwie Jerozolimskim. Ale ca\u0142kiem mo\u017cliwe, \u017ce bezbronny stary \u017byd zosta\u0142 obrabowany i\u00a0zamordowany, zanim gdziekolwiek dotar\u0142. Jak mo\u017cna by\u0142o go pu\u015bci\u0107 samego w\u00a0tak\u0105 drog\u0119?<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>\u017bydzi wr\u00f3cili do Granady i\u00a0zn\u00f3w \u201emodlili si\u0119, handlowali\u201d i\u00a0pisali wiersze. Najlepszym poet\u0105 by\u0142 Mosze ibn Ezra ze starej dworskiej rodziny, kt\u00f3ra \u201ejakim\u015b cudem przetrwa\u0142a podrzynanie garde\u0142 1066 roku\u201d<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 zabrania\u0142 chrze\u015bcijanom po\u017cycza\u0107 pieni\u0119dzy na procent, wi\u0119c w\u0142adcy i\u00a0mo\u017cnow\u0142adcy, kt\u00f3rzy potrzebowali funduszy na inwestycje (i ci\u0105g\u0142e wojny z\u00a0Saracenami), zach\u0119cali \u017byd\u00f3w do osiedlania si\u0119, udzielali im autonomii, pozwalali budowa\u0107 synagogi, zwalniali od podatk\u00f3w. Z drugiej strony zabraniano \u017bydom innych zaj\u0119\u0107, z\u00a0wyj\u0105tkiem medycyny, bo trudno by\u0142o si\u0119 obej\u015b\u0107 bez \u017cydowskich lekarzy. Zatem robili pieni\u0105dze i\u00a0\u2013 byli \u0142atwym celem. W memorbuchu (ksi\u0119dze pami\u0119ci) Wormacji zapisano, \u017ce w\u00a0maju 1096 krzy\u017cowcy zamordowali tam o\u015bmiuset \u017byd\u00f3w, niemal wszystkich. W Moguncji dosz\u0142o do sytuacji jak na Masadzie i\u00a0memorbuch przytacza niemal identyczne s\u0142owa przyw\u00f3dcy duchowego: \u201eTylko na tym \u015bwiecie nasz wr\u00f3g mo\u017ce nas zabi\u0107 […] nasze dusze w\u00a0raju b\u0119d\u0105 \u017cy\u0142y na wieki…\u201d. Nazywa\u0142o si\u0119 to\u00a0kidusz haszem\u00a0<\/em>\u2013 ofiar\u0105 ku chwale Boga.\u00a0<\/em>Ogrom okropno\u015bci poruszy\u0142 cesarza Henryka IV. Wyda\u0142 \u201eedykt pozwalaj\u0105cy przemoc\u0105 nawr\u00f3conym \u017bydom powr\u00f3ci\u0107 do swojej wiary\u201d i\u00a0zapowiedzia\u0142 surowe kary za takie zbrodnie. Tak\u017ce kr\u00f3l Ludwik VII pot\u0119pi\u0142 zbrodnie, ale jego syn Filip August kaza\u0142 zabi\u0107 wszystkich \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w miasta Bray (albo Brie), bo publicznie cieszyli si\u0119, \u017ce stracono chrze\u015bcijanina za zamordowanie \u017byda. \u201eKa\u017cdy trze\u017awo my\u015bl\u0105cy w\u0142adca chrze\u015bcija\u0144ski mia\u0142 paranoicznych nast\u0119pc\u00f3w\u201d \u2013 komentuje Schama.<\/span><\/p>\n

Czasami \u201eksi\u0105\u017c\u0119ta i\u00a0pra\u0142aci po prostu nic nie mogli poradzi\u0107 na prostack\u0105 nienawi\u015b\u0107\u201d. Jak podczas koronacji Ryszarda Lwie Serce, gdy t\u0142um podpala\u0142 \u017cydowskie domy i\u00a0zabija\u0142 ka\u017cdego, kto wybieg\u0142 na zewn\u0105trz. \u201eHolokaust uko\u0144czono dopiero drugiego dnia\u201d \u2013 z\u00a0satysfakcj\u0105 zanotowa\u0142 klasztorny kronikarz, po raz pierwszy stosuj\u0105c ten termin. W Stamford zosta\u0142 zamordowany jaki\u015b m\u0142odzieniec i\u00a0oskar\u017cono \u017byd\u00f3w. W lesie ko\u0142o Norwich znaleziono zabitego dwunastoletniego ch\u0142opca i\u00a0pewien przechrzta przysi\u0105g\u0142, \u017ce zamordowali go \u017bydzi. Tobo\u0142ek niegarbowanych sk\u00f3r wpad\u0142 \u017bydowi do Loary i\u00a0czyj\u015b ko\u0144 nie chcia\u0142 tam pi\u0107, wi\u0119c uznano, \u017ce wrzuci\u0142 do rzeki zamordowane dziecko i\u00a0spalono na stosie wszystkich \u017byd\u00f3w w\u00a0Blois. Wskutek podobnego oszczerstwa zabito pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu siedmiu w\u00a0Bury St. Edmunds. Byli najlepszym alibi dla morderc\u00f3w, zw\u0142aszcza dzieciob\u00f3jc\u00f3w. W Yorku kasztelan pozwoli\u0142 \u017bydom schroni\u0107 si\u0119 w\u00a0zamku, ale t\u0142um si\u0119 w\u0142ama\u0142 i\u00a0dosz\u0142o do zbiorowego\u00a0kidusz haszem<\/em>\u00a0jak na Masadzie, w\u00a0Wormacji i\u00a0Moguncji, przy podobnej zach\u0119cie ze strony \u017cydowskiego duchownego. W Yorku nie wszyscy \u017bydzi chcieli umrze\u0107 i\u00a0wo\u0142ali, \u017ce chc\u0105 przyj\u0105\u0107 chrzest. Przyw\u00f3dca t\u0142umu kaza\u0142 im wyj\u015b\u0107 z\u00a0zamku i\u00a0zabito ich, gdy wyszli. Oczywi\u015bcie spalono przy tym wszystkie zapisane d\u0142ugi. \u201eKiedy umiera\u0142 \u017cydowski wierzyciel, przynajmniej jedna trzecia jego maj\u0105tku przepada\u0142a na rzecz Korony\u201d, a\u00a0je\u015bli zosta\u0142 \u201es\u0142usznie\u201d u\u015bmiercony (z wyroku s\u0105du), to ca\u0142y maj\u0105tek. \u201ePrzez wiele lat pieni\u0105dze de facto ukradzione \u017bydom stanowi\u0142y jedn\u0105 si\u00f3dm\u0105 dochod\u00f3w Korony\u201d. Kaplic\u0119 koronacyjn\u0105 w\u00a0Westminster Abbey zbudowano za maj\u0105tek Licordii i\u00a0jej m\u0119\u017ca Dawida, \u017cydowskich bankier\u00f3w z\u00a0Oksfordu \u2013 dodaje Schama. Zabijanie \u017byd\u00f3w si\u0119 po prostu op\u0142aca\u0142o. A \u017ce zbrodni potrzebna jest ideologia, \u201ezaroi\u0142o si\u0119 od \u015bwi\u0119tych ch\u0142opc\u00f3w zam\u0119czonych przez \u017byd\u00f3w […]. \u017badne szanuj\u0105ce si\u0119 opactwo czy katedra nie mog\u0142y si\u0119 obej\u015b\u0107 bez takiego m\u0119czennika\u201d. Jednym z\u00a0nich by\u0142 ch\u0142opiec z\u00a0Lincoln kanonizowany i\u00a0\u201euwieczniony na witra\u017cach oraz w\u00a0\u00abOpowie\u015bciach kanterberyjskich\u00bb Geoffreya Chaucera; potrzeba by\u0142o siedmiuset lat, \u017ceby Ko\u015bci\u00f3\u0142 anglika\u0144ski oficjalnie odrzuci\u0142 ten mit i\u00a0umie\u015bci\u0142 na miejscu grobu tablic\u0119 z\u00a0wyrazami \u017calu\u201d. Najwi\u0119kszy doch\u00f3d przynios\u0142o wygnanie wszystkich \u017byd\u00f3w z\u00a0anulacj\u0105 wszystkich zaci\u0105gni\u0119tych u\u00a0nich d\u0142ug\u00f3w. \u201eWolno im by\u0142o zabra\u0107 tylko to, co mogli unie\u015b\u0107 […], ich domy wykupowano za bezcen\u201d. Jak w\u00a0XX wieku. Dla pozoru oskar\u017cono ich przedtem o\u00a0przycinanie z\u0142otych monet (co by\u0142o powszechn\u0105 praktyk\u0105) i\u00a0dwustu sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dziewi\u0119ciu powieszono na ulicach Londynu.<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>Podczas koronacji Ryszarda Lwie Serce t\u0142um podpala\u0142 \u017cydowskie domy. \u201eHolokaust uko\u0144czono dopiero drugiego dnia\u201d \u2013 z\u00a0satysfakcj\u0105 zanotowa\u0142 klasztorny kronikarz, po raz pierwszy stosuj\u0105c ten termin<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Majmonides uczy\u0142 \u017byd\u00f3w, by \u201e\u017cyli wed\u0142ug przykaza\u0144, a\u00a0nie wed\u0142ug nich umierali\u201d. W swoim \u201eLi\u015bcie o\u00a0wymuszonej konwersji\u201d pisa\u0142, \u017ce najwa\u017cniejszym obowi\u0105zkiem jest ratowanie \u017cycia i\u00a0dlatego mo\u017cna \u201eprzyjmowa\u0107 zewn\u0119trzne oznaki obcej religii, pozostaj\u0105c wiernym Torze kiedykolwiek i\u00a0jakkolwiek to mo\u017cliwe\u201d. Twierdzi\u0142 te\u017c, \u017ce \u201ekto potajemnie zachowa\u0142 wiar\u0119, mo\u017ce by\u0107 pewny zbawienia w\u00a0\u017cyciu przysz\u0142ym jak ka\u017cdy inny \u017byd\u201d. Zaleca\u0142 ucieczk\u0119 \u201egdziekolwiek mo\u017cna post\u0119powa\u0107 zgodne z\u00a0Tor\u0105 […], a\u00a0najlepiej do Kraju Izraela\u201d. Za najwi\u0119kszy dar od Boga uwa\u017ca\u0142 intelekt. B\u00f3g chce, \u017ceby prawo by\u0142o przestrzegane dla jego warto\u015bci etycznych i\u00a0racjonalnych, a\u00a0nie z\u00a0przymusu. Przykazania maj\u0105 sens nie tylko duchowy, \u201ewiara powinna si\u0119 wspiera\u0107 na filarach rozumu\u201d, bo w\u00a0prawie Moj\u017ceszowym wszystko jest zgodne z\u00a0rozumem i\u00a0dotyczy tego \u015bwiata. By\u0142 przeciwnikiem skrajnego ascetyzmu i\u00a0fanatycznej ucieczki od \u015bwiata oraz teorii, \u017ce \u201eesencja Boga b\u0119dzie zawsze ukryta przed intelektem\u201d. Bibli\u0119 traktowa\u0142 jako po\u0142\u0105czenie historii z\u00a0alegori\u0105.<\/span><\/p>\n

Od dziecka wiedzia\u0142em, \u017ce w\u00a01242 roku w\u00a0Pary\u017cu spalono Talmud zwieziony furami z\u00a0ca\u0142ego kraju. Schama pisze, \u017ce pergaminowe ksi\u0119gi \u017carzy\u0142y si\u0119 ca\u0142\u0105 noc, \u201ewype\u0142niaj\u0105c powietrze s\u0142odkawym zapachem palonej sk\u00f3ry\u201d \u2013 jak przy paleniu ludzi \u2013 a\u00a0t\u0142um sta\u0142 wok\u00f3\u0142 placu i\u00a0przygl\u0105da\u0142 si\u0119 egzekucji. Ksi\u0119gi skaza\u0142 na spalenie s\u0105d paryskiego uniwersytetu, a\u00a0g\u0142\u00f3wnym oskar\u017cycielem by\u0142 przechrzta, kt\u00f3ry zna\u0142 Talmud. Nie wiedzia\u0142em, \u017ce pomys\u0142, aby chrze\u015bcija\u0144skie w\u0142adze zakaza\u0142y tych ksi\u0105g, wyszed\u0142 od \u017cydowskich doktryner\u00f3w, kt\u00f3rzy nie akceptowali racjonalistycznych komentarzy Majmonidesa. Schama ich nazywa \u201e\u017cydowskimi \u0142owcami herezji\u201d. Wrogowie \u017byd\u00f3w mieli teraz nowy kij i\u00a0odt\u0105d g\u0142osili, \u017ce wszystkiemu winien Talmud. Znalaz\u0142 si\u0119 on ponownie na \u201e\u0142awie oskar\u017conych\u201d w\u00a01263 roku w\u00a0Barcelonie i\u00a0te\u017c oskar\u017cycielem by\u0142 konwertyta, a\u00a0broni\u0142 s\u0142ynny Nachmanides, argumentuj\u0105c, \u017ce Talmud si\u0119 sk\u0142ada zar\u00f3wno z\u00a0obowi\u0105zuj\u0105ch przepis\u00f3w, jak i\u00a0z dyskusyjnych opinii i\u00a0komentarzy, kt\u00f3rych nikt nie musi akceptowa\u0107, a\u00a0 \u201egoje\u201d, kt\u00f3rym si\u0119 tam niekiedy z\u0142orzeczy, to przecie\u017c poganie. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 wynikiem remisowym: papie\u017c kaza\u0142 zwr\u00f3ci\u0107 \u017bydom Talmud jako niezb\u0119dny im dla zrozumienia Biblii i\u00a0ewentualnego nawr\u00f3cenia, cenzuruj\u0105c tylko \u201efragmenty uznane za blu\u017aniercze\u201d. Ale pisemn\u0105 relacj\u0119 Nachmanidesa z\u00a0tej dysputy spalono, a\u00a0jego skazano na wygnanie i\u00a0\u2013 jak Halewi \u2013 uda\u0142 si\u0119 do Palestyny.<\/span><\/p>\n

Dysputy z\u00a0\u017bydami nie przynosi\u0142y po\u017c\u0105danych rezultat\u00f3w. Du\u017co skuteczniejsza by\u0142a demonizacja bez szansy obrony. Obrazy pasji Jezusa stawa\u0142y si\u0119 coraz dos\u0142owniejsze, coraz okrutniejsze cierpienia zadawane przez \u017byd\u00f3w i\u00a0coraz wi\u0119cej ich widnia\u0142o na witra\u017cach w\u00a0ko\u015bcio\u0142ach. Fantazja judeofob\u00f3w nie zna\u0142a granic. P\u0142askorze\u017aba\u00a0Judensau<\/em>, \u201e\u017cydowskiej maciory\u201d w\u00a0katedrach i\u00a0ko\u015bcio\u0142ach Wittenbergi, Regensburga, Bamberga, Magdeburga, Strasburga i\u00a0wielu innych miast, \u201eprzedstawia\u0142a \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy ssaj\u0105 sutki \u015bwini i\u00a0otwieraj\u0105 szeroko usta, po\u017ceraj\u0105c jej ekskrementy\u201d. \u017bydzi mieli szczeg\u00f3lnie krwawe hemoroidy, zw\u0142aszcza oko\u0142o Wielkanocy, porywali dzieci \u2013 te\u017c w\u00a0okresie Wielkanocy \u2013 a\u00a0ich najwi\u0119ksz\u0105 nami\u0119tno\u015bci\u0105 by\u0142a desekracja hostii. We Florencji kaznodzieja Giordano da Rivalto oskar\u017cy\u0142 \u017byd\u00f3w o\u00a0mia\u017cd\u017cenie hostii w\u00a0mo\u017adzierzu i\u00a0zabito kilka tysi\u0119cy \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w. Wskutek takiej propagandy \u201earmia ludowa\u201d Rindfleischa zmasakrowa\u0142a w\u00a01298 roku ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 po\u0142udniowych Niemiec (728 zabitych w\u00a0Norymberdze, 840 w\u00a0W\u00fcrzburgu, 130 spalonych na stosie w\u00a0Gamburgu). Uczestniczy\u0142y w\u00a0tym wszystkie stany: ch\u0142opi, mieszczanie, rycerze.\u00a0<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>Od dziecka wiedzia\u0142em, \u017ce w\u00a01242 roku w\u00a0Pary\u017cu spalono Talmud zwieziony furami z\u00a0ca\u0142ego kraju. Schama pisze, \u017ce ksi\u0119gi \u017carzy\u0142y si\u0119 ca\u0142\u0105 noc, \u201ewype\u0142niaj\u0105c powietrze s\u0142odkawym zapachem palonej sk\u00f3ry\u201d \u2013 jak przy paleniu ludzi<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Na Majorce \u017bydzi \u201em\u00f3wili i\u00a0czytali po arabsku i\u00a0przenosili arabsk\u0105 wiedz\u0119 o\u00a0astronomii, medycynie i\u00a0filozofii\u00a0 do \u015bwiata chrze\u015bcija\u0144skiego\u201d. Handlowali z\u00a0wszystkimi portami Maghrebu i\u00a0Egiptu, przekraczaj\u0105c \u201egranice j\u0119zykowe, religijne i\u00a0zwyczajowe\u201d. Nie oskar\u017cano ich o\u00a0zatruwanie studni, sprowadzanie \u201eczarnej \u015bmierci\u201d ani szerzenie tr\u0105du. Co wi\u0119cej, \u201ebyli rz\u0105dzeni i\u00a0s\u0105dzeni przez w\u0142asne autonomiczne instytucje\u201d. Produkowali papier, oprawiali ksi\u0105\u017cki, byli ksi\u0119garzami. Owszem, \u201edochodzi\u0142o do niefortunnych bunt\u00f3w, konfiskat mienia, a\u00a0nawet synagog\u201d, ale bez paroksyzmu nienawi\u015bci. Katastrofa przysz\u0142a w\u00a01391 roku pod wp\u0142ywem og\u00f3lnoeuropejskiego buntu miast i\u00a0wsi przeciw w\u0142adzy \u015bwieckiej i\u00a0ko\u015bcielnej \u201ew imi\u0119 Si\u0142y Wy\u017cszej\u201d. Przewodzili tym buntom mnisi. \u201eW zal\u0119knionym \u015bwiecie, gdzie jedna trzecia populacji zmar\u0142a z\u00a0powodu plagi, kt\u00f3ra w\u00a0ich rozumieniu by\u0142a kar\u0105 za grzechy, lub skutkiem demonicznego spisku \u017byd\u00f3w, heretyk\u00f3w i\u00a0tr\u0119dowatych, nie by\u0142o wi\u0119cej miejsca na Augusty\u0144sk\u0105 filozofi\u0119, chroni\u0105c\u0105 \u017byd\u00f3w jako \u015bwiadk\u00f3w zbawczej pasji Chrystusa\u201d. Domagano si\u0119 nowej krucjaty, przeciwko \u017bydom: konwersja lub \u015bmier\u0107. Hierarchowie i\u00a0establishment \u201ebali si\u0119 w\u0142adzy, jak\u0105 mieli nad t\u0142umem mnisi […], kt\u00f3rym si\u0119 wydawa\u0142o, \u017ce nawracaj\u0105c lub zabijaj\u0105c \u017byd\u00f3w, przy\u015bpieszaj\u0105 powr\u00f3t Chrystusa\u201d. Gubernator Majorki pr\u00f3bowa\u0142 powstrzyma\u0107 \u201esiedem tysi\u0119cy w\u015bciek\u0142ych\u00a0provinciales<\/em>, wymachuj\u0105cych flagami ze znakiem krzy\u017ca\u201d, ale ledwo sam uszed\u0142 z\u00a0\u017cyciem. Trzystu \u017byd\u00f3w zabito, w\u00a0tym\u00a0 wiele kobiet i\u00a0dzieci, zniszczono synagogi i\u00a0zwoje Tory i\u00a0oczywi\u015bcie spalono weksle, sto os\u00f3b przyj\u0119\u0142o chrzest. W Sewilli w\u00a0ci\u0105gu kilku dni zabito kilka tysi\u0119cy. Przera\u017ceni \u017bydzi t\u0142umnie si\u0119 godzili na chrzest, \u201enawet o\u00a0niego b\u0142agali\u201d. Rabin z\u00a0Burgos o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce zosta\u0142 \u201efilozoficznie przekonany przez nauki Tomasza z\u00a0Akwinu\u201d, nawr\u00f3ci\u0142 swoje dzieci i\u00a0braci i\u00a0zosta\u0142 mianowany biskupem. Jego ucze\u0144 te\u017c si\u0119 nawr\u00f3ci\u0142, zosta\u0142 lekarzem papie\u017ca i\u00a0\u201ewielkim ewangelizatorem\u201d. Inny nowo nawr\u00f3cony uczony wyst\u0105pi\u0142 jako oskar\u017cyciel w\u00a0pokazowym procesie judaizmu w\u00a0Tortos. Do rzezi dosz\u0142o tak\u017ce w\u00a0Kordobie, Lucenie i\u00a0Toledo, o\u015brodkach \u017cydowskiej nauki i\u00a0kultury. \u201eZ powodu mordu lub masowych konwersji znikn\u0119\u0142a ca\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107\u201d \u017cydowska Barcelony.<\/span><\/p>\n

Nowi chrze\u015bcijanie kontynuowali prac\u0119 jako skrybowie, introligatorzy, ksi\u0119garze, iluminatorzy Biblii, psa\u0142terzy, brewiarzy. Kartograf Jafuda Cresques \u201eotrzyma\u0142 kolejne zlecenie na wielk\u0105, kr\u00f3lewsk\u0105 map\u0119 \u015bwiata\u201d. Gdy fala nienawi\u015bci odp\u0142yn\u0119\u0142a, w\u0142adze ukara\u0142y przyw\u00f3dc\u00f3w t\u0142um\u00f3w na Majorce i\u00a0w Aragonii (dw\u00f3ch powieszono). Za\u017c\u0105dano zwrotu spl\u0105drowanej w\u0142asno\u015bci, a\u00a0zmuszonym do chrztu pozwolono wr\u00f3ci\u0107 do swojej wiary (nowo\u017cytne pogromy z\u00a0regu\u0142y uchodzi\u0142y bezkarnie i\u00a0bez zwrotu zrabowanej w\u0142asno\u015bci). Tragiczne wydarzenia 1391 roku rozerwa\u0142y spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 Hiszpanii na trzy r\u00f3wne cz\u0119\u015bci: sto tysi\u0119cy zgin\u0119\u0142o, sto tysi\u0119cy przyj\u0119\u0142o chrzest, sto tysi\u0119cy \u201ejakim\u015b sposobem\u201d pozosta\u0142o \u017bydami \u2013 pisze Schama.<\/span><\/p>\n

W Hiszpanii \u017bydom nie zarzucano, \u017ce si\u0119 separuj\u0105 i\u00a0nie asymiluj\u0105 (jak w\u00a0XIX i\u00a0XX wieku w\u00a0Polsce), lecz przeciwnie, \u017ce za blisko wsp\u00f3\u0142\u017cyj\u0105 z\u00a0chrze\u015bcijanami i\u00a0wywieraj\u0105 na nich zgubny wp\u0142yw (jak w\u00a0XIX i\u00a0XX wieku w\u00a0Polsce). Jezuicki misjonarz Vicente Ferrer za\u017c\u0105da\u0142 separacji. Nie mieli wi\u0119cej prawa mieszka\u0107 w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan. Musieli w\u00a0ci\u0105gu o\u015bmiu dni przeprowadzi\u0107 si\u0119 do wyznaczonych (najgorszych) dzielnic. Nie wolno im by\u0142o uprawia\u0107 intratnych zawod\u00f3w \u2013 w\u0142\u0105cznie z\u00a0medycyn\u0105 i\u00a0po\u017cyczaniem pieni\u0119dzy. Chrze\u015bcijanom nie wolno by\u0142o utrzymywa\u0107 towarzyskich stosunk\u00f3w z\u00a0\u017bydami. Kobiecie chrze\u015bcija\u0144skiej nie wolno by\u0142o nawet rozmawia\u0107 z\u00a0\u017bydem. Nie wolno by\u0142o zwraca\u0107 si\u0119 do \u017byd\u00f3w per pan, pani. Musieli nosi\u0107 \u017cydowsk\u0105 odznak\u0119. Nie wolno im by\u0142o nosi\u0107 kolorowej odzie\u017cy i\u00a0bi\u017cuterii ze srebra i\u00a0z\u0142ota. Zabroniono im przycina\u0107 brody \u2013 to zasadnicza r\u00f3\u017cnica, bo hitlerowcy przemoc\u0105 \u015bcinali brody (jak mojemu dziadkowi z\u00a0Dobrego). Nie brakowa\u0142o tu nic pr\u00f3cz pluton\u00f3w egzekucyjnych i\u00a0kom\u00f3r gazowych \u2013 konkluduje ameryka\u0144ski historyk. Gdy tumult min\u0105\u0142, w\u0142adze \u015bwieckie odwo\u0142a\u0142y wiele restrykcji, ale przywr\u00f3cono je, gdy mnisi zn\u00f3w wzi\u0119li g\u00f3r\u0119 w\u00a0rywalizacji o\u00a0panowanie nad \u015bwiatem. Na Majorce \u201eostatecznym ciosem by\u0142 proces o\u00a0mord rytualny w\u00a01435 roku\u201d. Wymuszono torturami przyznanie si\u0119 i\u00a0wykonano cztery wyroki \u015bmierci. Spalono ksi\u0119gi i\u00a0zwoje. Zabrany z\u00a0najwi\u0119kszej synagogi kandelabr na trzysta \u015bwiec zawieszono w\u00a0katedrze, gdzie mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 go po dzi\u015b dzie\u0144. Wed\u0142ug Schamy oblicze\u0144, opr\u00f3cz tego kandelabru zosta\u0142y po \u017bydach na Majorce chromosomy w\u00a0DNA jakich\u015b dwudziestu tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w. Podobnie zreszt\u0105 jak u\u00a0milion\u00f3w innych Hiszpan\u00f3w. W Toledo z\u00a0dziewi\u0119ciu synagog zosta\u0142a tylko jedna, w\u00a0stylu arabskiego meczetu, przechrzczona na ko\u015bci\u00f3\u0142 o\u00a0\u201eekumenicznej\u201d nazwie Sinagoga de Santa Maria.<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>W Hiszpanii \u017bydom zarzucano, \u017ce za blisko wsp\u00f3\u0142\u017cyj\u0105 z\u00a0chrze\u015bcijanami.\u00a0Zabroniono im przycina\u0107 brody \u2013 to zasadnicza r\u00f3\u017cnica, bo hitlerowcy przemoc\u0105 je \u015bcinali. Nie brakowa\u0142o nic pr\u00f3cz kom\u00f3r gazowych<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Chrze\u015bcijanie wcale si\u0119 nie cieszyli, \u017ce jedna trzecia \u017byd\u00f3w przyj\u0119\u0142a chrzest, wr\u00f3ci\u0142a do eleganckich dzielnic i\u00a0korzystnych zawod\u00f3w, wchodzi\u0142a w\u00a0zwi\u0105zki ma\u0142\u017ce\u0144skie z\u00a0arystokracj\u0105 (\u201ekt\u00f3ra chcia\u0142a ich pieni\u0119dzy\u201d) i\u00a0robi\u0142a jeszcze wi\u0119ksze kariery ni\u017c przedtem. Przytoczony wy\u017cej toleda\u0144ski \u201eStatut Wykluczenia\u201d wzi\u0105\u0142 to pod uwag\u0119, g\u0142osz\u0105c, \u017ce nawet nawr\u00f3ceni \u017bydzi nie s\u0105 godni piastowania urz\u0119d\u00f3w publicznych i\u00a0\u201esprawowania jakiejkolwiek w\u0142adzy nad prawdziwymi chrze\u015bcijanami\u201d \u2013 pierwszy taki rasistowski wz\u00f3r dla przysz\u0142ych ustaw norymberskich. Papie\u017c uzna\u0142 ten statut za sprzeczny z\u00a0nauk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, ale zasada podzia\u0142u rasowego pozosta\u0142a (w Polsce przyk\u0142adem tego jest stosunek do \u201e\u017cydowskiego ksi\u0119dza\u201d Romualda Wekslera-Waszkinela). Schama przytacza \u017cydowsk\u0105 ilustracj\u0119 ksi\u0105\u017ckow\u0105 z\u00a0tamtych lat, gdzie \u201eca\u0142e falangi kot\u00f3w walcz\u0105 z\u00a0ich \u015bmiertelnymi wrogami \u2013 myszami\u201d. Ilustruje ona histori\u0119 \u017byd\u00f3w od wiek\u00f3w \u015brednich do Holokaustu i\u00a0to pewno ona podsun\u0119\u0142a pomys\u0142 autorowi opowie\u015bci\u00a0 rysunkowej pod tytu\u0142em \u201eMaus\u201d.<\/span><\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci, czy przemoc\u0105 nawr\u00f3ceni \u017bydzi s\u0105 naprawd\u0119 chrze\u015bcijanami. To przede wszystkich ich \u015bledzi\u0142a utworzona w\u00a01478 inkwizycja z\u00a0nieograniczonym prawem stosowania tortur. \u201eCz\u0142onkowie rodziny, s\u0142u\u017c\u0105cy, s\u0105siedzi \u2013 przera\u017ceni i\u00a0przymuszeni \u2013 wszyscy stawali si\u0119 donosicielami i\u00a0szpiegami, nawet w\u00a0klasztorach i\u00a0konwentach mnisi i\u00a0mniszki donosili na swych braci i\u00a0siostry\u201d. \u017bydzi, kt\u00f3rzy pozostali \u017bydami i\u00a0kt\u00f3rym nie imponowa\u0142o to, \u017ce wielu ich rabin\u00f3w i\u00a0mistrz\u00f3w zosta\u0142o ewangelistami, te\u017c donosili na konwertyt\u00f3w (o czym nie uczono nas w\u00a0\u017cydowskiej szkole). Tak powsta\u0142o pierwsze w\u00a0historii pa\u0144stwo policyjne. Hiszpa\u0144skie autodafe by\u0142o masow\u0105 rozrywk\u0105 jak igrzyska w\u00a0staro\u017cytnym Rzymie (z zamienionymi rolami ofiar i\u00a0kat\u00f3w). Og\u0142aszano dzie\u0144 wolny od pracy, \u017ceby wszyscy mogli to widzie\u0107. Z czasem razem z\u00a0\u017cywymi skaza\u0144cami palono ekshumowane trupy zabitych w\u00a0inny spos\u00f3b i\u00a0powietrze nad miastem stawa\u0142o si\u0119 niezno\u015bne. Jak w\u00a0okolicy Treblinki.<\/span><\/p>\n

Podobnie jak w\u00a0Anglii obliczono, \u017ce warto\u015b\u0107 tego, co mo\u017cna \u201eprzej\u0105\u0107, skonfiskowa\u0107 i\u00a0spieni\u0119\u017cy\u0107\u201d, w\u00a0szczeg\u00f3lno\u015bci nieruchomo\u015bci, wielokrotnie przekroczy ewentualne straty gospodarcze z\u00a0wygnania \u017byd\u00f3w. Oficjalnie edykt uzasadniono tym, \u017ce podwa\u017caj\u0105 wiar\u0119 nowych chrze\u015bcijan, kt\u00f3rzy pomimo wysi\u0142k\u00f3w inkwizycji wracaj\u0105 do poprzedniej religii, dodano do tego proces o\u00a0zamordowanie chrze\u015bcija\u0144skiego dziecka i\u00a0wymuszono przyznanie si\u0119 dzieci\u0119ciu \u017byd\u00f3w i\u00a0konwertyt\u00f3w. Pi\u0119\u0107set lat p\u00f3\u017aniej Hiszpania przeprosi\u0142a \u017byd\u00f3w za wygnanie, ale kanonizowane dziecko jest otaczane kultem do dzi\u015b. Musieli opu\u015bci\u0107 kraj w\u00a0ci\u0105gu dw\u00f3ch miesi\u0119cy, wyprzedaj\u0105c za bezcen sklepy, domy, ogrody, winnice, gaje oliwne, a\u00a0nie wolno im by\u0142o zabra\u0107 z\u00a0sob\u0105 z\u0142ota, srebra, \u017cadnych kosztowno\u015bci i\u00a0walut. Nawet koni i\u00a0mu\u0142\u00f3w. Os\u0142y ci\u0105gn\u0119\u0142y ich wozy i\u00a0wi\u0119kszo\u015b\u0107 sz\u0142a pieszo w\u00a0upale hiszpa\u0144skiego lata. \u00a0W tych okoliczno\u015bciach jeszcze czterdzie\u015bci tysi\u0119cy si\u0119 nawr\u00f3ci\u0142o, \u017ceby zosta\u0107 \u2013 mi\u0119dzy innymi g\u0142\u00f3wny rabin i\u00a0jego syn. Sypiali pod go\u0142ym niebem, chorowali i\u00a0umierali. Na drogach \u0142upili ich zb\u00f3jcy, a\u00a0na granicy stra\u017cnicy, kt\u00f3rych trzeba by\u0142o przekupywa\u0107 (jak w\u00a0latach 1968\u201369 w\u00a0Polsce). W portach wyciskali z\u00a0nich ostatnie pieni\u0105dze kapitanowie prze\u0142adowanych statk\u00f3w. Kolumb musia\u0142 czeka\u0107, a\u017c port w\u00a0Kadyksie uwolni si\u0119 od statk\u00f3w z\u00a0\u017bydami. Na morzu czyhali piraci. Osiemdziesi\u0105t tysi\u0119cy wpuszczono do Portugalii, lecz po o\u015bmiu miesi\u0105cach kazano im si\u0119 wynie\u015b\u0107 i\u00a0drogo zap\u0142aci\u0107 za pobyt i\u00a0pozwolenie opuszczenia kraju. Gdy nie mieli czym zap\u0142aci\u0107, sprzedawano ich w\u00a0niewol\u0119 \u2013 zabieraj\u0105c im dzieci. Dzieci chrzczono i\u00a0osadzano na wulkanicznej wyspie Sao Tom\u00e9, \u017ceby wymiesza\u0142y si\u0119 tam z\u00a0niewolnikami afryka\u0144skimi i\u00a0utworzy\u0142y \u201epobo\u017cn\u0105 i\u00a0zdoln\u0105 populacj\u0119 Mulat\u00f3w\u201d dla uprawy trzciny cukrowej i\u00a0kakao. W tych okoliczno\u015bciach tysi\u0105ce przyj\u0119\u0142o chrzest, \u017ceby wr\u00f3ci\u0107 do Hiszpanii. \u00a0<\/span><\/p>\n

\n

<\/i>Schama przytacza \u017cydowsk\u0105 ilustracj\u0119 ksi\u0105\u017ckow\u0105, gdzie \u201eca\u0142e falangi kot\u00f3w walcz\u0105 z\u00a0myszami\u201d. Ilustruje ona histori\u0119 \u017byd\u00f3w od wiek\u00f3w \u015brednich do Holokaustu i\u00a0to pewno ona podsun\u0119\u0142a pomys\u0142 autorowi opowie\u015bci rysunkowej \u201eMaus\u201d<\/strong><\/i><\/i><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Portugalskich \u017byd\u00f3w chciano raczej nawr\u00f3ci\u0107 ni\u017c wygna\u0107. Kazano im przynie\u015b\u0107 do lizbo\u0144skiej Wielkiej Synagogi zwoje Tory, modlitewniki, talmudy, tefilin i\u00a0mezuzy \u2013 wszystko, co zawiera\u0142o hebrajskie s\u0142owa. Rozdzielano rodziny, \u017ceby udaremni\u0107 ucieczk\u0119 za granic\u0119. W pierwsz\u0105 noc Paschy \u017colnierze wpadli do \u017cydowskich dom\u00f3w i\u00a0zabrali wszystkie dzieci powy\u017cej drugiego roku \u017cycia. Hitlerowcy te\u017c wybierali \u017cydowskie \u015bwi\u0119ta do swoich \u201eakcji\u201d. Tysi\u0105ce \u017byd\u00f3w zamkni\u0119to w\u00a0opuszczonym pa\u0142acu bez ubikacji i\u00a0nie dopuszczano \u017cywno\u015bci ani wody. Rzeczywi\u015bcie, hitlerowcy nie wymy\u015blili nic opr\u00f3cz kom\u00f3r gazowych. Och, jak ja nie lubi\u0142em \u017cydowskiej historii. Ba\u0142em si\u0119 jej (patrz \u201e\u017bycie ideologiczne\u201d). Lekcje odbywa\u0142y si\u0119 w\u00a0jidysz, wi\u0119c z\u00a0pocz\u0105tku ma\u0142o rozumia\u0142em, a\u00a0p\u00f3\u017aniej udawa\u0142em, \u017ce nie rozumiem. Teraz rozumiem, dlaczego.<\/span><\/p>\n

Ale jest i\u00a0pocieszaj\u0105cy szczeg\u00f3\u0142. Pewien rezolutny urz\u0119dnik wykrad\u0142 z\u00a0Wielkiej Synagogi ca\u0142\u0105 skrzyni\u0119 z\u00a0ksi\u0119gami, kt\u00f3r\u0105 jego syn zabra\u0142 na okr\u0119t p\u0142yn\u0105cy do Indii i\u00a0korzystnie sprzeda\u0142 \u201ena wybrze\u017cu malabarskim w\u00a0Koczin, gdzie istnia\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska od staro\u017cytnych czas\u00f3w\u201d. Widziano je tak\u017ce \u201ewystawione na sprzeda\u017c w\u00a0Maroku\u201d.<\/span><\/p>\n

PS Moje cytaty s\u0105 zgodne z\u00a0tekstem orygina\u0142u (\u201eThe Story 0f the Jews: Finding the Words 1000 BC \u2013 1492 AD\u201d, Random House 2013), raczej ni\u017c z\u00a0polskim przek\u0142adem, kt\u00f3ry jest cz\u0119sto niewierny, niechlujny lub niezrozumia\u0142y. Przyk\u0142ady:<\/span><\/p>\n

W oryginale J\u00f3zef Flawiusz jest historykiem z\u00a0I wieku n.e., a\u00a0w przek\u0142adzie z\u00a0I wieku p.n.e.; w\u00a0oryginale s\u0105 trzy stulecia od VIII do V wieku n.e. (\u201eeight to fifth BCE\u201d), a\u00a0w przek\u0142adzie \u201etrzy stulecia od VIII do III\u201d; \u201ethe lunatic Antiochus IV\u201d znaczy \u201eszalony Antioch IV\u201d, a\u00a0nie \u201elunatyk Antioch IV\u201d; \u201eMark Antony perishes\u201d znaczy, \u017ce \u201eMarek Antoniusz ginie\u201d, a\u00a0nie \u201eumiera\u201d; \u201e[\u017bydzi] nie stawiaj\u0105 pos\u0105g\u00f3w w\u00a0swoich miastach i\u00a0swoich \u015bwi\u0105tyniach\u201d, a\u00a0nie \u201ew ich miastach i\u00a0ich \u015bwi\u0105tyniach\u201d; \u201e[Babatha] wiedzia\u0142a, \u017ce b\u0119dzie potrzebowa\u0142a tego archiwum (archive<\/em>)\u201d, a\u00a0nie \u201etych papier\u00f3w\u201d, bo papieru tam jeszcze nie znano. \u201ePrzewodniczy\u0142 sanhedrynowi, czyli zgromadzeniu (assembly<\/em>) a\u00a0nie \u201esanhedrynowi, czyli zebraniu\u201d; \u201ez ikonami utraconej \u015awi\u0105tyni\u201d (lost<\/em>), a\u00a0nie \u201ezaginionej\u201d; \u201eChocia\u017c w\u00a0Seforis nie znaleziono kamiennych \u0142awek, to wiemy, \u017ce wierni tam siedzieli \u2013 przypuszczalnie na drewnianych \u0142awkach \u2013 po trzech stronach \u017cydowskiej bazyliki\u201d, a\u00a0nie \u201eChocia\u017c w\u00a0Seforis nie odnaleziono kamiennych \u0142awek, to wiemy, \u017ce wierni siedzieli prawdopodobnie na drewnianych \u0142awkach…\u201d; \u017bydzi byli \u201ezwierzchnikami targowisk\u00a0(market overlords<\/em>)\u201d, a\u00a0nie \u201ehandlarzami\u201d; Alfons VI \u201eokazywa\u0142 go\u015bcinno\u015b\u0107 \u017bydom, bo posiadali przydatn\u0105 wiedz\u0119 o\u00a0j\u0119zyku i\u00a0kulturze [jego] muzu\u0142ma\u0144skich wrog\u00f3w\u201d, a\u00a0nie bo \u201eimponowali mu wiedz\u0105 o\u00a0j\u0119zyku…\u201d; \u201edzi\u0119ki Jehosefowi wiemy\u201d, a\u00a0nie \u201edzi\u0119ki Jehosefie wiemy\u201d; \u201eprzed oczami Jehudy Halewiego\u201d, a\u00a0nie \u201eprzed oczami Jehuda Halewi\u201d; \u201ezar\u00f3wno kap\u0142an, jak i\u00a0imam przyznali, \u017ce ich religie oparte s\u0105 na staro\u017cytnych \u017cydowskich fundamentach\u201d, a\u00a0nie \u201ezar\u00f3wno kap\u0142an, jak i\u00a0rabin przyznali, \u017ce ich religie oparte s\u0105 na staro\u017cytnych \u017cydowskich fundamentach\u201d; \u201eo tysi\u0105c lat wcze\u015bniej\u201d, a\u00a0nie \u201ew tysi\u0105clecie wcze\u015bniej\u201d; kaza\u0142 \u201ezabi\u0107 wszystkich \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w […] na wie\u015b\u0107 o\u00a0tym, \u017ce chrze\u015bcijanin zosta\u0142 stracony za zamordowanie \u017byda\u201d, a\u00a0nie \u201ena wie\u015b\u0107 o\u00a0tym, \u017ce chrze\u015bcijanie zostali straceni za morderstwo na \u017bydzie\u201d; \u201e\u017ce mia\u0142o tam miejsce gorsz\u0105ce (unseemly<\/em>) \u015bwi\u0119towanie\u201d, a\u00a0nie \u201e\u017ce dosz\u0142o do przedziwnego \u015bwi\u0119towania\u201d; \u201euczciwego skarbnika instytucji dobroczynnej i\u00a0s\u0105du\u201d, a\u00a0nie \u201euczciwego skarbnika zajmuj\u0105cego si\u0119 dobroczynno\u015bci\u0105 i\u00a0s\u0105du\u201d; \u201eMeira ben Barucha z\u00a0Rotenburga\u201d, a\u00a0nie \u201eMeirbena Barucha z\u00a0Rotenburga\u201d; \u201e\u017ce przestrzeganie talmudycznego judaizmu w\u0142a\u015bciwie\u00a0wymaga\u0142o<\/em>\u00a0(actually<\/em>\u00a0required<\/em>), by \u017bydzi obra\u017cali chrze\u015bcija\u0144stwo i\u00a0szkodzili mu\u201d, a\u00a0nie \u201e\u017ce zmusza\u0142o \u017byd\u00f3w do szkodzenia i\u00a0obra\u017cania chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d; \u201eMnisi wybierali nie tylko szabat […], lecz i\u00a0inne naj\u015bwi\u0119tsze dni roku, by wdziera\u0107 si\u0119 (to storm in<\/em>) do synagogi, kiedykolwiek im to dogadza\u0142o, i\u00a0poddawa\u0107 \u017byd\u00f3w gwa\u0142townym (violent<\/em>) tyradom o\u00a0ich niegodziwo\u015bci (iniquity<\/em>) i\u00a0\u015blepocie\u201d, a\u00a0nie \u201eby wprasza\u0107 si\u0119 do synagogi i\u00a0poddawa\u0107 \u017byd\u00f3w tyradom na temat ich \u015blepoty\u201d \u2013 te nie\u015bcis\u0142o\u015bci wydaj\u0105 si\u0119 tendencyjne; \u201eWizerunki Miriam i\u00a0izraelickich kobiet raduj\u0105cych si\u0119 ze zniszczenia egipskiej armii\u2026\u201d, a\u00a0nie \u201ePrzedstawienia Miriam i\u00a0izrealickich kobiet raduj\u0105cych si\u0119 ze zniszczenia \u017cydowskiej armii…\u201d; \u201eWielka segregacja […] mia\u0142a powr\u00f3ci\u0107 w\u00a0latach osiemdziesi\u0105tych XV wieku (1480s<\/em>)\u201d , a\u00a0nie \u201ew latach osiemdziesi\u0105tych XIV wieku\u201d; \u201es\u0142owa uwolnione od cia\u0142 i\u00a0pergaminu ulatywa\u0142y w\u00a0powietrze niczym cz\u0105steczki fatalnego miazmatu (miasma<\/em>)\u201d, a\u00a0nie \u201es\u0142owa funkcjonowa\u0142y bez cia\u0142 i\u00a0pergaminu \u2013 odlatywa\u0142y w\u00a0powietrze niczym si\u0142a fatalna\u201d; \u201ePrzyk\u0142ad wygnania z\u00a0Andaluzji powinien by\u0142 ostrzec Sefardyjczyk\u00f3w, aby si\u0119 nie spodziewali niczego pr\u00f3cz bezlitosnej eksploatacji i\u00a0oportunizmu\u201d, a\u00a0nie \u201eSefardim by\u0142 jednym z\u00a0wygna\u0144c\u00f3w w\u00a0Andaluzji i\u00a0ostrzega\u0142 na swoim przyk\u0142adzie, by nikt nie spodziewa\u0142 si\u0119 niczego innego poza…\u201d \u2013 zupe\u0142ne niezrozumienie kontekstu; \u201eSefardyjczycy (Sefardim<\/em>) docierali do port\u00f3w i\u00a0posterunk\u00f3w granicznych…\u201d, a\u00a0nie \u201eSefardimi dostali si\u0119 do port\u00f3w i\u00a0punkt\u00f3w granicznych…\u201d; \u201eSefardyjczycy (Sefardim) opu\u015bcili Hiszpani\u0119\u201d, a\u00a0nie \u201eSefardymi opu\u015bcili Hiszpani\u0119…\u201d; \u201eniekt\u00f3rzy trzymali si\u0119 kurczowo swoich szal\u00f3w modlitewnych, gdy ich przemoc\u0105 ci\u0105gni\u0119to do chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d, a\u00a0nie \u201eniekt\u00f3rzy nadal trzymali szale modlitewne, po to, by przymusi\u0107 ich do chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d.<\/span><\/p>\n

T\u0142umacz mia\u0142 tak\u017ce k\u0142opoty z\u00a0j\u0119zykiem polskim. \u201eDo prostego przedsi\u0119wzi\u0119cia nie nale\u017ca\u0142o stworzenie pi\u0119knego sufitu, ozdobionego malowanymi, ceramicznymi p\u0142ytkami\u201d; \u201eJedne z\u00a0najzacieklejszych wersji targa gniew…\u201d; \u201eOba [klany] zosta\u0142y wygnane z\u00a0miasta ich pochodzenia, przenosz\u0105c si\u0119 na p\u00f3\u0142noc do Chajbaru…\u201d; \u201epo nieudanym obl\u0119\u017ceniu Jasrib, kt\u00f3re da\u0142o mu kontrol\u0119 nad miastem, prorok zgotowa\u0142 znacznie brutalniejszy los za ich zdrad\u0119\u201d; \u201eziemia trz\u0119sie si\u0119 nad t\u0105 niemoralno\u015bci\u0105\u201d; \u201ebra\u0142a udzia\u0142 w\u00a0nabo\u017ce\u0144stwach w\u00a0judeoniemieckim albo w\u00a0oddzielonym budynku, lub te\u017c za parawanem w\u00a0cz\u0119\u015bci przeznaczonej dla jej p\u0142ci\u201d; \u201eFezu nie da\u0142o si\u0119 znie\u015b\u0107 pod rz\u0105dami Almohad\u00f3w\u201d; \u201episa\u0142 w\u00a0eleganckiej, rymowanej prozie\u201d; \u201enawet czterdzie\u015bci dni nie min\u0119\u0142o od spalenia ksi\u0105\u017cek Majmonidesa a\u00a0stosami z\u00a0Talmudem\u201d; \u201erozjuszonych czeladnik\u00f3w z\u00a0rachunkami do wyr\u00f3wnania, wymachuj\u0105cymi flagami\u201d; \u201ePoza sze\u015b\u0107set trzydziestoma rodzinami, kt\u00f3re portugalski kr\u00f3l uzna\u0142 za ekonomicznie przydatnymi dla kr\u00f3lestwa…\u201d.<\/span><\/p>\n

Nie cieszcie si\u0119, pisarze, \u017ce wasze ksi\u0105\u017cki si\u0119 ukazuj\u0105 w\u00a0przek\u0142adach.<\/p>\n

\n
HENRYK GRYNBERG<\/strong> –\u00a0Prozaik, poeta, eseista i\u00a0dramaturg urodzony w\u00a01936 roku. Od roku 1967 mieszka w\u00a0Stanach Zjednoczonych. Utwory Grynberga t\u0142umaczono na wiele j\u0119zyk\u00f3w. Autor otrzyma\u0142 m.in. nagrody im. Tadeusza Borowskiego (1966), Fundacji Ko\u015bcielskich (1966) oraz Stanis\u0142awa Vincenza (1991). Stale wsp\u00f3\u0142pracuje z\u00a0dwutygodnik.com.<\/em><\/span><\/div>\n
\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydzi w Jerozolimie, ok. 1900 roku \/ Detroit Publishing Co NOWE SPOJRZENIE NA HISTORI\u0118 \u017bYD\u00d3W HENRYK GRYNBERG Och, jak ja nie lubi\u0142em \u017cydowskiej historii. W mojej szkole lekcje odbywa\u0142y si\u0119 w jidysz, wi\u0119c z pocz\u0105tku ma\u0142o rozumia\u0142em, a p\u00f3\u017aniej udawa\u0142em, \u017ce nie rozumiem. Po lekturze ksi\u0105\u017cki Simona Schamy wiem, dlaczego. Hitlerowcy nie wymy\u015blili nic opr\u00f3cz […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101889"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=101889"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101889\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":101901,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/101889\/revisions\/101901"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=101889"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=101889"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=101889"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}