{"id":102242,"date":"2025-08-01T17:09:46","date_gmt":"2025-08-01T15:09:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=102242"},"modified":"2025-08-01T10:21:30","modified_gmt":"2025-08-01T08:21:30","slug":"24-00-82","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=102242","title":{"rendered":"Izrael Sztern"},"content":{"rendered":"

\"K\u0142adka w getcie znajduj\u0105ca si\u0119 u zbiegu \u017belaznej i Ch\u0142odnej, fot. \u017bydowski Instytut Historyczny<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Izrael Sztern<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n


\nBella Szwarcman-Czarnota,
\n<\/strong>[kwiecie\u0144 2013]<\/span><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n

Izrael Sztern (?1894 – 1942), poeta i eseista, urodzi\u0142 si\u0119 w Ostro\u0142\u0119ce w skrajnie ubogiej rodzinie, pisa\u0142 w jidysz. Zgin\u0105\u0142 prawdopodobnie w sierpniu 1942 w Treblince – razem z nim zgin\u0119\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego r\u0119kopis\u00f3w.<\/strong><\/span><\/h4>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
\n
\n
<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n
\n

Ojciec przysz\u0142ego poety by\u0142 me\u0142amedem (nauczycielem w chederze), jednak umar\u0142 wcze\u015bnie, a ci\u0119\u017car utrzymania rodziny spad\u0142 na matk\u0119. Zarabia\u0142a wypiekiem ciast i z tak ci\u0119\u017cko zarobionych pieni\u0119dzy utrzymywa\u0142a trzech syn\u00f3w i swojego starego ojca. W cyklu wierszy Szterna “Ostrolenke<\/strong>” powracaj\u0105 sceny z najubo\u017cszej dzielnicy miasta \u2013 Piaski \u2013 w kt\u00f3rej mieszkali tacy biedacy, jak on sam. Sztern uczy\u0142 si\u0119 w chederze, a jako wyj\u0105tkowo zdolny m\u0142odzieniec kontynuowa\u0142 nauk\u0119 w s\u0142ynnych jesziwach \u2013 w \u0141om\u017cy i w S\u0142ob\u00f3dce.<\/span><\/p>\n

W latach I wojny \u015bwiatowej przebywa\u0142 w Wiedniu, zapewne chcia\u0142 unikn\u0105\u0107 poboru do carskiej armii. W p\u00f3\u017aniejszych latach wyjecha\u0142 do kibucu w Warszawie, i w stolicy ju\u017c pozosta\u0142 do ko\u0144ca swoich dni.<\/span><\/p>\n

Poeta i krytyk literacki Melech Rawicz opisuje Szterna jako cz\u0142owieka, kt\u00f3ry mia\u0142 zawsze pretensje \u2013 do siebie samego i do ca\u0142ego \u015bwiata. \u015amia\u0142 si\u0119 rzadko i dziwi\u0142 si\u0119 tym, kt\u00f3rzy to czyni\u0105. (“Majn leksikon<\/strong>“, t. III).<\/span><\/p>\n

P\u00f3\u0142 dnia si\u0119 modli\u0142, a kolejne p\u00f3\u0142 dnia studiowa\u0142 \u015bwi\u0119te ksi\u0119gi w bejt midraszu. Zazwyczaj chadza\u0142 do chasyd\u00f3w Nachmana z Brac\u0142awia, na ulic\u0119 Dzieln\u0105, ale te\u017c bywa\u0142 cz\u0119sto w\u015br\u00f3d litwackich pietyst\u00f3w \u2013 na ulicy Sapie\u017cy\u0144skiej. Ale ani tu, ani tam, nie czu\u0142 si\u0119 u siebie. W Zwi\u0105zku Pisarzy i Dziennikarzy \u017bydowskich na T\u0142omackiem 13 pojawia\u0142 si\u0119 z rzadka. Mo\u017ce najlepiej czu\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d go\u015bci Hilela Cejtlina, wydawcy ukazuj\u0105cego si\u0119 w jidysz dziennika “Der Moment<\/strong>“.<\/span><\/p>\n

Sztern tworzy\u0142 wy\u0142\u0105cznie w j\u0119zyku jidysz, a jego wiersze i eseje publikowane by\u0142y przez pisma reprezentuj\u0105ce wszystkie mo\u017cliwe barwy polityczne i \u015bwiatopogl\u0105dowe: “Literarisze bleter<\/strong>“, “Chaliastre<\/strong>“, “Ringen<\/strong>“. Publikowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c w bundowskiej “Folkscajtung<\/strong>“. Nie oznacza to jednak, \u017ce mia\u0142 lewicowe pogl\u0105dy. Mia\u0142 jednak z pewno\u015bci\u0105 serce po lewej stronie: cierpi\u0105cy, g\u0142oduj\u0105cy, zwykli ludzie pracy \u2013 to o nich pisa\u0142 najcz\u0119\u015bciej. Co wi\u0119cej, to oni w jego oczach byli wywy\u017cszeni.<\/span><\/p>\n

\n

“Bogactwo \u2013 powiada Sztern w eseju “Brojt un poezje” (“Chleb i poezja”) z 1938 roku, kt\u00f3ry \u015bmia\u0142o mo\u017cna uzna\u0107 za credo<\/em> poety \u2013 nadaje zewn\u0119trzny blask, bieda \u2013 promienieje od \u015brodka [\u2026]. To oni, biedni i g\u0142odni, kt\u00f3rym potrzeba niewiele, najg\u0142\u0119biej rozumiej\u0105 poezj\u0119. [\u2026] Nie my\u015blcie, \u017ce biedny, kt\u00f3ry \u017cyje, jest martwy \u2013 tylko \u017cuje i prze\u0142yka “.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Sztern sam \u017cy\u0142 w ub\u00f3stwie, g\u0142odowa\u0142 \u2013 potrafi\u0142 prze\u017cy\u0107 ca\u0142y dzie\u0144 o sk\u00f3rce od chleba. Do\u015bwiadczenie g\u0142odu by\u0142o dla\u0144 fundamentalne. Nic zatem dziwnego, \u017ce cz\u0119sto chorowa\u0142, a szpital by\u0142 jego domem. I trudno powiedzie\u0107 nawet, \u017ce to by\u0142 drugi dom, bo zazwyczaj mieszka\u0142 k\u0105tem, przy jakiej\u015b rodzinie chasydzkiej. W szpitalu odzyskiwa\u0142 spok\u00f3j, jedynie tu m\u00f3g\u0142 zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do ludzi \u2013 wsp\u00f3\u0142towarzyszy w chorobie. Widzia\u0142 w nich “gotowo\u015b\u0107 do \u015bwi\u0119to\u015bci”, Bo\u017c\u0105 iskr\u0119, a od tej iskry rozpala\u0142a si\u0119 jego poezja. Tak powsta\u0142y w 1923 roku jego “Szpitol lider<\/strong>” (“Wiersze szpitalne<\/strong>“).<\/span><\/p>\n

W kwestiach materialnych by\u0142 Sztern abnegatem. M\u0142ody pisarz Mosze Grossman wspomina, jak pewnego razu towarzyszy\u0142 Szternowi w w\u0119dr\u00f3wce po ulicach \u017cydowskiej Warszawy.<\/span><\/p>\n

\n

“Nosi\u0142 stare, znoszone i wyblak\u0142e ubranie, jego buty i oblicze by\u0142y jednakowo zm\u0119czone, znoszone, pokryte zmarszczkami i zakurzone. Tylko oczy by\u0142y po dzieci\u0119cemu b\u0142yszcz\u0105ce, jak na pocz\u0105tku Stworzenia, z iskr\u0105 silnej wiary. Szed\u0142 ko\u0142ysz\u0105c si\u0119 ku przodowi, jak w religijnej ekstazie, niczym pos\u0142aniec, obcy, go\u015b\u0107 z bardzo daleka”.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Jakie\u015b tragiczne wydarzenie naznaczy\u0142o jego m\u0142odo\u015b\u0107 \u2013 je\u015bli wierzy\u0107 Melechowi Rawiczowi. Pozostawi\u0142o trwa\u0142y \u015blad, pog\u0142\u0119bi\u0142o mizantropi\u0119 Szterna. Nie mog\u0142o jednak w spos\u00f3b znacz\u0105cy zmieni\u0107 jego postawy wobec \u017cycia. Jeszcze we wczesnej m\u0142odo\u015bci pisa\u0142: “M\u00f3j smutek zwiesza si\u0119 z drzew \/ nie si\u0119gaj\u0105c nigdy ziemi”.<\/span><\/p>\n

\u017by\u0142 w przeczuciu, i\u017c nadchodzi czas “czarnego deszczu”. R\u00f3wnie\u017c dla niego. I ta pora nadesz\u0142a. Znalaz\u0142 si\u0119 w getcie, o czym najobszerniej za\u015bwiadczy\u0142a Rachela Auerbach w powojennym szkicu “A bojm in geto<\/strong>” (“Drzewo w getcie<\/strong>“).<\/span><\/p>\n

\n

“nawet w\u015br\u00f3d wykorzenionych i wyczerpanych przybyszy z prowincji, kt\u00f3rzy stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107 klienteli kuchni [Auerbach prowadzi\u0142a w getcie kuchni\u0119 dla literat\u00f3w, a potem i innych przy ul. Leszno 40], Sztern wyr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 swoim przera\u017caj\u0105co zaniedbanym wygl\u0105dem. [\u2026] D\u00f3\u0142 jego palta by\u0142 w strz\u0119pach [\u2026]. Jego twarz bywa\u0142a ogolona rzadko, na og\u00f3\u0142 pokrywa\u0142a j\u0105 twarda, czarna szczecina. Z tego, co pami\u0119tam, pod paltem nie mia\u0142 marynarki, a jego brzuch dziwnie stercza\u0142. Zapyta\u0142am [poet\u0119] Josefa Kirmana, kt\u00f3ry zasugerowa\u0142, \u017ce poniewa\u017c kieszenie palta by\u0142y oderwane, Sztern nosi\u0142 swoje najcenniejsze rzeczy pod podszewk\u0105 \u2013 ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3r\u0105 czyta\u0142, tomik wierszy Rilkego czy Kasprowicza i swoje w\u0142asne [koszerne] naczynie do obmywania r\u0105k zgodnego z wymogami religii”.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

W “Kronice getta warszawskiego<\/strong>” Emanuela Ringelbluma<\/a> czytamy o Szternie z tego okresu:<\/span><\/p>\n

\n

“Cichy, skromny, prawdziwy ‘m\u0105\u017c sprawiedliwy’ [\u2026] nie mia\u0142 poj\u0119cia, jak zdoby\u0107 jakie\u015b wsparcie i paczki \u017cywno\u015bciowe. Zachowywa\u0142 si\u0119 jak niewinny go\u0142\u0105bek i g\u0142odowa\u0142”.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Du\u017co p\u00f3\u017aniej Kirman, tu\u017c przed Pesach 1942 roku, zawiadomi\u0142 Rachel\u0119 Auerbach, \u017ce Sztern jest bliski \u015bmierci i przebywa w mieszkaniu na rogu Pawiej i Smoczej. Poet\u0119 uda\u0142o si\u0119 odratowa\u0107. Dzi\u0119ki pobytowi w centrum dla uchod\u017ac\u00f3w przy ul. Leszno 14 \u2013 administrator zezwoli\u0142 na ustawienie \u0142\u00f3\u017cka dla pisarza w kancelarii \u2013 Sztern zazna\u0142 kr\u00f3tkiego wytchnienia. Z okna pokoju na drugim pi\u0119trze kamienicy przylegaj\u0105cej do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego wida\u0107 by\u0142o okryty kwiatami kasztanowiec. Auerbach poprosi\u0142a w\u00f3wczas poet\u0119: “Napisz mi wiersz o tym drzewie kwitn\u0105cym w samym \u015brodku getta”.<\/span><\/p>\n

Sztern napisa\u0142 w getcie wiele wierszy, a wieczory odbywaj\u0105ce si\u0119 w kuchni, zwane Trzecimi Posi\u0142kami Pisarzy [trzeci posi\u0142ek \u2013 ostatni posi\u0142ek przed ko\u0144cem szabatu], na kt\u00f3rych przemawia\u0142 i czyta\u0142 swoje utwory, gromadzi\u0142y t\u0142umy. Do\u015bwiadczenie getta odmieni\u0142o poet\u0119, kt\u00f3ry przedtem stroni\u0142 od ludzi. “Sta\u0142 si\u0119 przyst\u0119pny i spo\u0142ecznie czynny. W pe\u0142nej napi\u0119\u0107 atmosferze \u017cydowskiego przeznaczenia i ludzkiego cierpienia Sztern czu\u0142 si\u0119 na w\u0142a\u015bciwym miejscu. St\u0105d czerpa\u0142 pot\u0119\u017cn\u0105 inspiracj\u0119”.<\/span><\/p>\n

Kiedy si\u0119 zacz\u0119\u0142y akcje wysiedlania z getta, Szternowi uda\u0142o si\u0119 zrazu ukry\u0107 w tzw. szopie Hoffmanna. Jednak najprawdopodobniej w czasie kt\u00f3rej\u015b kolejnej selekcji zosta\u0142 schwytany i wys\u0142any do Treblinki. Zdaniem Racheli Auerbach nast\u0105pi\u0142o to w sierpniu 1942 roku; podobne przypuszczenie wyrazi\u0142 Ringelblum, dodaj\u0105c: “Jego r\u0119kopisy zgin\u0119\u0142y razem z nim”.<\/span><\/p>\n

Sztern nie zabiega\u0142 nigdy o wydanie swoich utwor\u00f3w w formie ksi\u0105\u017cki. Zapewne dlatego, \u017ce nie by\u0142 cz\u0142owiekiem zaradnym, a mo\u017ce nie dba\u0142 o to. Dopiero po wojnie jego przyjaciele, przede wszystkim poeta H. Lejwik zaj\u0119li si\u0119 edycj\u0105 jego tw\u00f3rczo\u015bci – zbi\u00f3r wierszy i esej\u00f3w ukaza\u0142 si\u0119 w Nowym Jorku w 1955 roku. Zbieranie zapisanych czy wydrukowanych w formie ulotnej utwor\u00f3w Szterna trwa.<\/span><\/p>\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Szterna w jidysz wraz z przek\u0142adami na angielski publikowana jest na stronie www.yisroelshtern.org<\/a>.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

K\u0142adka w getcie znajduj\u0105ca si\u0119 u zbiegu \u017belaznej i Ch\u0142odnej, fot. \u017bydowski Instytut Historyczny Izrael Sztern Bella Szwarcman-Czarnota, [kwiecie\u0144 2013] Izrael Sztern (?1894 – 1942), poeta i eseista, urodzi\u0142 si\u0119 w Ostro\u0142\u0119ce w skrajnie ubogiej rodzinie, pisa\u0142 w jidysz. Zgin\u0105\u0142 prawdopodobnie w sierpniu 1942 w Treblince – razem z nim zgin\u0119\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego r\u0119kopis\u00f3w. Ojciec […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/102242"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=102242"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/102242\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":122961,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/102242\/revisions\/122961"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=102242"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=102242"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=102242"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}