{"id":103152,"date":"2023-03-27T17:09:36","date_gmt":"2023-03-27T15:09:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=103152"},"modified":"2023-03-27T15:44:13","modified_gmt":"2023-03-27T13:44:13","slug":"01-09-72","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=103152","title":{"rendered":"Jak rozs\u0105dna jest reforma s\u0105downictwa w Izraelu?"},"content":{"rendered":"

Profesor Ruth Gavizon, prawdopodobnie najwspanialszy umys\u0142 prawniczy w Izraelu<\/span><\/strong>, nigdy nie by\u0142a s\u0119dzi\u0105 S\u0105du Najwy\u017cszego poniewa\u017c Prezes S\u0105du Najwy\u017cszego, Aharon Barak<\/span>, zablokowa\u0142 kandydatur\u0119 profesor Gavison, bo nie podoba\u0142o mu si\u0119 jej stanowisko w sprawie zakresu jurysdykcji i aktywizmu s\u0105du.<\/strong><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Jak rozs\u0105dna jest reforma s\u0105downictwa w Izraelu?<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Noru Tsalic
\n<\/strong>T\u0142umaczenie: <\/span><\/em>Ma\u0142gorzata Koraszewska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
\n

W niedawnym\u00a0artykule<\/a>\u00a0wyrazi\u0142em uznanie dla przesz\u0142ych osi\u0105gni\u0119\u0107 Benjamina Netanjahu jako premiera pa\u0144stwa Izrael \u2013 chocia\u017c nie popieram jego obecnej polityki.\u00a0Napisa\u0142em r\u00f3wnie\u017c:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eJe\u015bli chodzi o ekstremist\u00f3w \u201aReligijnego Syjonizmu\u2019, mam dla nich tylko pogard\u0119: ich droga nie jest moj\u0105 drog\u0105, a ich syjonizm jest bardzo daleki od mojego\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Powtarzam to tutaj, aby da\u0107 wszystkim czytelnikom r\u00f3wne szanse na prawid\u0142ow\u0105 interpretacj\u0119 mojego stanowiska.\u00a0Wiem, \u017ce to p\u0142onna nadzieja: pomimo szczerego\u00a0ujawnienia<\/a>\u00a0mojego politycznego credo, ostatnio zosta\u0142em nazwany \u201eprawicowcem\u201d \u2013 po tym, jak w przesz\u0142o\u015bci zosta\u0142em oskar\u017cony o bycie \u201eprzebudzonym\u201d\u2026 C\u00f3\u017c,\u00a0\u00a0\u00a0je\u015bli chcesz mi przyklei\u0107 etykiet\u0119, to prosz\u0119 bardzo.\u00a0Ale tylko tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo nie b\u0119dziesz pr\u00f3bowa\u0142 zaklei\u0107 mi ust ta\u015bm\u0105.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
O jastrz\u0119biach i go\u0142\u0119biach<\/strong><\/h5>\n

Jestem pewien, \u017ce s\u0142yszeli\u015bcie to ju\u017c do znudzenia, Izrael ma nowy rz\u0105d, kt\u00f3ry BBC (i inni)\u00a0nazwali<\/a>\u00a0\u201enajbardziej prawicowym rz\u0105dem Izraela w historii\u201d.\u00a0Warto wyja\u015bni\u0107, \u017ce terminy \u201elewica\u201d i \u201eprawica\u201d s\u0105 cz\u0119sto nadu\u017cywane w kontek\u015bcie izraelskim (nawet je\u015bli nie s\u0105 u\u017cywane jako zwyk\u0142e obelgi lub oskar\u017cenia).\u00a0Izraelczycy rzadko spieraj\u0105 si\u0119 o prawa do aborcji;\u00a0czy nawet prawa LGBT.\u00a0Rzadko debatujemy nad zasadno\u015bci\u0105 nacjonalizacji kolei.\u00a0Raczej izraelska polityka jest kszta\u0142towana przez konflikt egzystencjalny, w kt\u00f3rym kraj jest uwi\u0119ziony.<\/span><\/p>\n

Tak wi\u0119c polityczne spektrum rozci\u0105ga si\u0119 od \u201ejastrz\u0119bi\u201d (kt\u00f3rych nie tylko BBC, ale tak\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 Izraelczyk\u00f3w lu\u017ano nazywa \u201eprawicowymi\u201d) do \u201ego\u0142\u0119bi\u201d (powszechnie okre\u015blanych jako \u201elewe skrzyd\u0142o\u201d).\u00a0\u201eJastrz\u0119bie\u201d stawiaj\u0105 kwestie bezpiecze\u0144stwa na pierwszym miejscu;\u00a0mog\u0105, ale nie musz\u0105, by\u0107 \u201eprawicowymi\u201d w prawdziwym tego s\u0142owa znaczeniu \u2013 tj. ze spo\u0142ecznego, ekonomicznego i kulturowego punktu widzenia.\u00a0\u201eGo\u0142\u0119biami\u201d s\u0105 ci, dla kt\u00f3rych priorytetem jest osi\u0105gni\u0119cie pokoju \u2013 niezale\u017cnie od tego, czy identyfikuj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z \u201eprogramem klasy robotniczej\u201d, czy nie.\u00a0I to nie jest tak, \u017ce \u201ejastrz\u0119bie\u201d nie chc\u0105 pokoju, a \u201ego\u0142\u0119bie\u201d nie chc\u0105 bezpiecze\u0144stwa: jak \u017baboty\u0144ski (kt\u00f3rego pism wi\u0119kszo\u015b\u0107 nigdy nie czyta\u0142a), ci pierwsi wierz\u0105, \u017ce pok\u00f3j mo\u017ce tylko by\u0107 produktem bezpiecze\u0144stwa \u2013 przyjdzie, gdy wr\u00f3g straci wszelk\u0105 nadziej\u0119 na pokonanie nas;\u00a0podczas gdy ci drudzy postrzegaj\u0105 bezpiecze\u0144stwo jako mo\u017cliwe jedynie w wyniku pokoju osi\u0105gni\u0119tego w drodze negocjacji i kompromisu.\u00a0Tak wi\u0119c, jak zwykle, sp\u00f3r dotyczy trasy, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy obra\u0107, a nie ostatecznego celu podr\u00f3\u017cy.\u00a0Nie trzeba dodawa\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 Izraelczyk\u00f3w mie\u015bci si\u0119 gdzie\u015b po\u015brodku, a na proporcj\u0119 postaw jastrz\u0119bich do go\u0142\u0119bich wp\u0142ywaj\u0105 wydarzenia, co z kolei w du\u017cej mierze determinuje ich wybory wyborcze.<\/span><\/p>\n

Ale izraelskie spektrum polityczne jest dwuwymiarowe, z drug\u0105 osi\u0105 opisuj\u0105c\u0105 stopie\u0144 religijno\u015bci i rozci\u0105ga si\u0119 od bardzo praktykuj\u0105cych (\u017bydzi i muzu\u0142manie) do kompletnych ateist\u00f3w \u2013 przy czym wi\u0119kszo\u015b\u0107 Izraelczyk\u00f3w jest gdzie\u015b pomi\u0119dzy.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Polityczna mapa Izraela nie powinna by\u0107 sprowadzana do uproszczonej dychotomii lewica kontra prawica.<\/em><\/span><\/p>\n

Syndrom Bibiego<\/strong><\/p>\n

Wszystko to jednak opisuje przesz\u0142o\u015b\u0107 i najprawdopodobniej przysz\u0142o\u015b\u0107 \u2013 a nie tera\u017aniejszo\u015b\u0107: w ci\u0105gu ostatnich kilku lat ta wielowymiarowa mapa izraelskiej polityki po\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 w zaledwie dwie frakcje: obozy anty- i pro-Netanjahu. Mi\u0119dzy nimi zbudowano wirtualny mur z cegie\u0142, g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki \u015blubowaniu partii \u201eanty\u201d, \u017ce nie stworz\u0105 koalicji z Likudem kierowanym przez Netanjahu.\u00a0Przynajmniej pozornie dlatego, \u017ce jest obecnie s\u0105dzony pod zarzutem korupcji;\u00a0chocia\u017c prawdziwe powody mog\u0105 wykracza\u0107 poza moraln\u0105 prawo\u015b\u0107: Netanjahu (kt\u00f3ry by\u0142 premierem d\u0142u\u017cej ni\u017c Tony Blair!) zgromadzi\u0142 imponuj\u0105c\u0105 list\u0119 politycznych i osobistych wrog\u00f3w;\u00a0niekt\u00f3rzy (np. Avigdor Lieberman, Naftali Bennet czy Gideon Saar) wyra\u017anie maj\u0105 do niego wi\u0119kszy \u017cal jako cz\u0142owieka ni\u017c jako polityka \u2013 i to nie tylko z powodu rzekomej korupcji.<\/span><\/p>\n

Po\u0142\u0105czenie upartego d\u0105\u017cenia Netanjahu do utrzymania si\u0119 u w\u0142adzy i bezkompromisowego bojkotu Bibi ze strony opozycji jest tym, co obarczy\u0142o kraj kilkoma wyborami w ci\u0105gu dw\u00f3ch lat i \u2013 ostatecznie \u2013 kontrowersyjnymi ministrami takimi jak Smotrich i Ben Gvir, kt\u00f3rzy stanowi\u0105 niezast\u0105pione elementy w jedynej mo\u017cliwej koalicji.<\/span><\/p>\n

Netanjahu jest z pewno\u015bci\u0105 winny umy\u015blnego zatykania nosa przed smrodem rasizmu i og\u00f3lnego ekstremizmu emanuj\u0105cym z \u201eReligijnego Syjonizmu\u201d.\u00a0Ale jest wystarczaj\u0105co du\u017co winy, by obdzieli\u0107 innych: my\u015bl\u0119, \u017ce przyw\u00f3dcy partii opozycyjnych (zw\u0142aszcza Benny Gantz i Jair Lapid) nie mieli racji, przedk\u0142adaj\u0105c swoje wzgl\u0119dy polityczne i\/lub czysto\u015b\u0107 moraln\u0105 (wybierzcie sami) nad interesy kraju;\u00a0powinni byli zaakceptowa\u0107 wyrok elektoratu, czekaj\u0105c na werdykt s\u0105du.\u00a0W ko\u0144cu, gdy wymaga\u0142y tego wy\u017csze interesy pa\u0144stwa, nawet s\u0142yn\u0105cy ze swej uczciwo\u015bci Icchak Rabin mianowa\u0142 ministrem cz\u0142owieka, wobec kt\u00f3rego toczy\u0142o si\u0119 \u015bledztwo w sprawie korupcji.<\/span><\/p>\n


\nKoniec \u015bwiata<\/strong><\/h5>\n

Ale powy\u017csze to tylko wst\u0119p historyczny. Izrael ma rz\u0105d \u2013 prawnie ukonstytuowany, prawnie zarz\u0105dzaj\u0105cy, a zatem (czy to si\u0119 komu\u015b podoba, czy nie) prawomocny.\u00a0A moim dzisiejszym tematem jest reforma s\u0105downictwa promowana przez ten rz\u0105d;\u00a0znana r\u00f3wnie\u017c (s\u0142usznie) jako \u201erestrukturyzacja s\u0105downictwa\u201d, ale tak\u017ce cz\u0119sto nazywana \u201ezmian\u0105 re\u017cimu\u201d, \u201ezamachem stanu\u201d i \u201eko\u0144cem izraelskiej demokracji\u201d.\u00a0Nie s\u0142ysza\u0142em jeszcze, \u017ceby m\u00f3wiono o tym jako o \u201eko\u0144cu \u015bwiata\u201d \u2013 ale spodziewam si\u0119, \u017ce nast\u0105pi to w ka\u017cdej chwili.<\/span><\/p>\n

Obecna propozycja zosta\u0142a pocz\u0105tkowo przedstawiona przez ministra sprawiedliwo\u015bci Jariva Levina (z partii Likud) i \u2013 jak wszyscy zapewne wiecie \u2013 od razu spotka\u0142a si\u0119 z ogromn\u0105 fal\u0105 krytyki i ostrego sprzeciwu ze strony wszystkich: od by\u0142ych genera\u0142\u00f3w po dyrektor\u00f3w generalnych firm, od Jeremy’ego Corbyna po ameryka\u0144skich rabin\u00f3w i od \u017bydowskiego Ruchu Robotniczego po Goldman Sachsa.<\/span><\/p>\n

Przy do\u015b\u0107 wybi\u00f3rczym traktowaniu zar\u00f3wno przez media tradycyjne, jak i spo\u0142eczno\u015bciowe, kilka rzeczy mo\u017ce by\u0107 mniej znanych.\u00a0Na przyk\u0142ad fakt, \u017ce Jariv Levin sam jest prawnikiem \u2013 na tyle szanowanym, \u017ce zosta\u0142 wybrany na zast\u0119pc\u0119 przewodnicz\u0105cego izraelskiej Izby Adwokackiej.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce s\u0142yszeli\u015bcie oskar\u017cenie, \u017ce reforma jest forsowana tylko jako cz\u0119\u015b\u0107 spisku maj\u0105cego na celu powstrzymanie procesu Netanjahu i jako\u015b uwolnienie go od sprawiedliwej kary za jego (jeszcze nieudowodnione) zbrodnie.\u00a0Zwolennicy takich teorii spiskowych zwykle nie zadaj\u0105 sobie trudu, by wyja\u015bni\u0107, jak to mia\u0142oby dzia\u0142a\u0107, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce propozycje reform w \u017caden spos\u00f3b nie wp\u0142ywaj\u0105 na proces;\u00a0nie wspominaj\u0105 te\u017c, \u017ce Levin wzywa\u0142 do takich reform przez co najmniej ostatni\u0105 dekad\u0119.\u00a0W rzeczywisto\u015bci na d\u0142ugo przed pojawieniem si\u0119 zarzut\u00f3w korupcyjnych przeciwko Netanjahu, by\u0142o kilka pr\u00f3b zreformowania s\u0105downictwa;\u00a0niekt\u00f3re zosta\u0142y odsuni\u0119te na bok przez\u2026 samego premiera.<\/span><\/p>\n

Ale po co w og\u00f3le cokolwiek \u201ereformowa\u0107\u201d?\u00a0Co jest nie tak z wymiarem sprawiedliwo\u015bci? W koncercie krzyk\u00f3w uton\u0105\u0142 prosty fakt (kt\u00f3rego nikt powa\u017cnie nie kwestionuje), \u017ce S\u0105d Najwy\u017cszy Izraela jest najbardziej \u201eaktywistyczny\u201d w wolnym \u015bwiecie.\u00a0Nie oznacza to, \u017ce jego orzeczenia s\u0105 b\u0142\u0119dne, ale \u017ce jego zakres dzia\u0142ania jest niewiarygodnie szeroki: zdaniem izraelskiego S\u0105du Najwy\u017cszego wszystko mo\u017cna przedyskutowa\u0107 i rozstrzygn\u0105\u0107 w s\u0105dzie.<\/span><\/p>\n

Inne s\u0105dy najwy\u017csze nie dzia\u0142aj\u0105 w ten spos\u00f3b: na przyk\u0142ad S\u0105d Najwy\u017cszy Zjednoczonego Kr\u00f3lestwa uznaje pewne kwestie za \u201eniepodlegaj\u0105ce jurysdykcji\u201d \u2013 co og\u00f3lnie oznacza, \u017ce maj\u0105 one raczej charakter polityczny lub etyczny ni\u017c prawny i dlatego powinny by\u0107 rozstrzygane na arenie politycznej a nie w s\u0105dzie.\u00a0Niedawne orzeczenia brytyjskiego S\u0105du Najwy\u017cszego zawieraj\u0105 \u2013 ju\u017c dzi\u015b s\u0142ynne \u2013 stwierdzenie:<\/span><\/p>\n

\n

\u201ekontrola s\u0105dowa nie jest i nie powinna by\u0107 traktowana jako polityka prowadzona innymi metodami\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Wielu twierdzi\u0142oby, \u017ce\u00a0\u201epolityka prowadzona innymi metodami\u201d<\/em>\u00a0jest w\u0142a\u015bnie tym, do czego sprowadza si\u0119 \u201ehiperaktywizm\u201d S\u0105du Najwy\u017cszego Izraela.\u00a0Takie obawy zg\u0142aszali nie tylko \u201eprawicowi\u201d politycy, (dziennikarze i szeregowi obywatele), ale tak\u017ce bardzo szanowani eksperci prawni.\u00a0W tym\u00a0Moshe Landau, by\u0142y prezes S\u0105du Najwy\u017cszego Izraela;\u00a0Richard A. Posner<\/a>, s\u0119dzia S\u0105du Apelacyjnego Stan\u00f3w Zjednoczonych, znany wyk\u0142adowca na Wydziale Prawa Uniwersytetu Chicago;\u00a0prof. Daniel Friedman<\/a>, by\u0142y dziekan Wydzia\u0142u Prawa Uniwersytetu w Tel Awiwie;\u00a0prof. Yoav Dotan<\/a>, by\u0142y dziekan Wydzia\u0142u Prawa Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie;\u00a0i s\u0142ynna\u00a0prof. Ruth Gavison<\/a>, profesor prawa na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, laureatka Nagrody Izraela.\u00a0M\u00f3wi\u0119 \u201es\u0142ynna\u201d, poniewa\u017c prof. Gavison by\u0142a nie tylko uznan\u0105 na arenie mi\u0119dzynarodowej i wysoce szanowan\u0105 specjalistk\u0105 w dziedzinie praw cz\u0142owieka, ale tak\u017ce politycznie by\u0142a zwi\u0105zana z bardzo \u201ego\u0142\u0119bi\u0105\u201d parti\u0105 Meretz.<\/span><\/p>\n


\nSyndrom Deriego<\/strong><\/h5>\n

Jednym z pierwszych orzecze\u0144 S\u0105du Najwy\u017cszego po wyborach by\u0142o\u00a0nakazanie premierowi Netanjahu<\/a>\u00a0zwolnienie ministra spraw wewn\u0119trznych Aryeha Deriego (lidera partii Szas) w zwi\u0105zku z jego karalno\u015bci\u0105.\u00a0Jest w tym sporo \u201esyjonistycznej ironii\u201d, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce mo\u017cna powiedzie\u0107, i\u017c ca\u0142a kwestia \u201eaktywizmu\u201d zacz\u0119\u0142a si\u0119 od tego samego Deriego \u2013 jakie\u015b trzydzie\u015bci lat temu!\u00a0Oto nieco udramatyzowana wersja tych wydarze\u0144:<\/span><\/p>\n

Jest czerwiec 1992 r.\u00a0Lider Partii Pracy, Icchak Rabin, w\u0142a\u015bnie wygra\u0142 wybory, zdobywaj\u0105c \u00a044 mandaty w 120-osobowym izraelskim parlamencie (Knesecie).\u00a0Aby zebra\u0107 wymagan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 parlamentarn\u0105 (co najmniej 61), do lipca tworzy koalicj\u0119 z bardzo \u201ego\u0142\u0119bi\u0105\u201d parti\u0105 Meretz i parti\u0105 charedim (\u201ebogobojnymi\u201d lub bardzo religijnymi), Szas.\u00a0W kategoriach izraelskiej arytmetyki politycznej to 44 + 12 + 6, co daje Rabinowi niewielk\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 62 pos\u0142\u00f3w.\u00a0W ramach\u00a0quid-pro-quo<\/em>\u00a0Rabin mianuje lidera Shas, Arie Deriego, na\u2026 ministra spraw wewn\u0119trznych (ten facet naprawd\u0119 lubi t\u0119 prac\u0119 \u2013 c\u00f3\u017c mog\u0119 powiedzie\u0107?!).<\/span><\/p>\n

Aryeh Deri in 2017 r., z \u00f3wczesnym przyw\u00f3dc\u0105 opozycji (i obecnym prezydentem Izraela) Icchakiem Herzogiem.<\/em><\/span><\/p>\n

\n

Ale niekt\u00f3re rzeczy nigdy si\u0119 nie zmieniaj\u0105: Deri by\u0142 w tym czasie obj\u0119ty dochodzeniem w sprawie zarzut\u00f3w o korupcj\u0119.\u00a0Pewnego upalnego dnia w sierpniu 1993 roku prokurator generalny Josef Harisz puka do drzwi Rabina: \u201eIcchak – zwraca si\u0119 do niego w typowy izraelski spos\u00f3b – musisz zwolni\u0107 Deriego\u201d.\u00a0\u201eNaprawd\u0119? –\u00a0m\u00f3wi Rabin – czy to jest prawo?\u201d\u00a0\u201eC\u00f3\u017c – odpowiada Harisz – prawo m\u00f3wi, \u017ce nie mo\u017cna mie\u0107 ministra, kt\u00f3ry zosta\u0142 oskar\u017cony o takie przest\u0119pstwa\u201d.\u00a0\u00a0\u00a0\u201eOk – m\u00f3wi Rabin, oddychaj\u0105c z ulg\u0105.\u00a0–\u00a0Ale nie zosta\u0142 jeszcze postawiony w stan oskar\u017cenia, toczy si\u0119 w jego sprawie \u015bledztwo.\u00a0Nie ma obaw, kiedy zostanie postawiony w stan oskar\u017cenia, zwolni\u0119 go\u201d.\u00a0\u00a0\u201eNie \u2013 upiera si\u0119 Harisz\u00a0\u00a0– poinformowano nas, \u017ce z pewno\u015bci\u0105 zostanie postawiony w stan oskar\u017cenia.\u00a0Wi\u0119c w tym momencie my\u015bl\u0119, \u017ce musisz go natychmiast zwolni\u0107.\u00a0Pozostawienie go jako ministra by\u0142oby sprzeczne z zasadami prawa i rz\u0105du\u201d. \u201eS\u0142uchaj – b\u0142aga Rabin – je\u015bli go zwolni\u0119, strac\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 parlamentarn\u0105.\u00a0Rz\u0105d upadnie.\u00a0I powiem ci co\u015b\u201d (zni\u017ca g\u0142os) \u201ejeste\u015bmy zaanga\u017cowani w te tajne negocjacje z OWP w Oslo\u2026\u00a0To \u015bwietna okazja.\u00a0Naprawd\u0119 nie chc\u0119, \u017ceby rz\u0105d teraz upad\u0142\u2026\u201d<\/span><\/p>\n

Rabinowi to nie pomog\u0142o: kto\u015b z\u0142o\u017cy\u0142 skarg\u0119 do S\u0105du Najwy\u017cszego.\u00a0Panel 5 s\u0119dzi\u00f3w orzek\u0142, \u017ce musi natychmiast zwolni\u0107 Deriego.\u00a0Podstawy tej decyzji stanowi\u0105 interesuj\u0105c\u0105 lektur\u0119: S\u0105d zgodzi\u0142 si\u0119, \u017ce zgodnie z liter\u0105 prawa Deri mo\u017ce pozosta\u0107 na stanowisku do czasu postawienia zarzut\u00f3w.\u00a0Ale bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce akt oskar\u017cenia by\u0142 raczej pewnikiem ni\u017c ewentualno\u015bci\u0105, s\u0119dziowie orzekli, \u017ce by\u0142oby \u201ewyj\u0105tkowo nierozs\u0105dne<\/strong>\u201d, gdyby Rabin czeka\u0142, a\u017c to si\u0119 stanie.<\/span><\/p>\n

Rabin nie pr\u00f3bowa\u0142 wykorzysta\u0107 procesu pokojowego z Oslo, by sk\u0142oni\u0107 S\u0105d do zgody na dalsze trwanie rz\u0105du.\u00a0Ale nawet gdyby pr\u00f3bowa\u0142, jest bardzo ma\u0142o prawdopodobne, \u017ce orzeczenie by\u0142oby inne.\u00a0S\u0119dziowie (zw\u0142aszcza s\u0119dziowie S\u0105du Najwy\u017cszego) zamieszkuj\u0105 wie\u017c\u0119 z ko\u015bci s\u0142oniowej nieska\u017con\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105.\u00a0Nie do nich nale\u017cy odpowiedzialno\u015b\u0107 za zaprowadzanie pokoju lub zapewnianie ludziom lepszego \u017cycia.<\/span><\/p>\n

We wrze\u015bniu Deri z\u0142o\u017cy\u0142 rezygnacj\u0119 ze stanowiska ministerialnego \u2013 wyprowadzaj\u0105c Szas z koalicji.\u00a0R\u00f3wnie\u017c we wrze\u015bniu podpisano Porozumienia z Oslo.\u00a0Poniewa\u017c trwa\u0142y negocjacje z OWP w sprawie praktycznego wdro\u017cenia i dalszego rozszerzania porozumie\u0144, rz\u0105d Rabina sta\u0142 si\u0119 rz\u0105dem mniejszo\u015bciowym, polegaj\u0105cym dla przetrwania na zewn\u0119trznym wsparciu antysyjonistycznych, wspieraj\u0105cych OWP partii arabskich.\u00a0Cytuj\u0105c Haviva Rettiga Gura,\u00a0prawdopodobnie<\/a>\u00a0najlepszego izraelskiego dziennikarza politycznego:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eTo by\u0142 moment, kt\u00f3ry rzuci\u0142 cie\u0144 na ca\u0142y proces pokojowy, przynajmniej w \u015bwiadomo\u015bci prawicy.\u00a0Wysoce symboliczna \u017cydowska wi\u0119kszo\u015b\u0107 dla Oslo zosta\u0142a utracona wraz z odej\u015bciem partii Szas\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ale wr\u00f3\u0107my do prokuratora generalnego Josefa Harisza i zbadajmy jego rol\u0119 w tym zamieszaniu. W Wielkiej Brytanii prokurator generalny jest stanowiskiem quasi-ministerialnym: jak ka\u017cdy minister jest on mianowany przez premiera, mo\u017ce zosta\u0107 zwolniony w dowolnym momencie przez premiera \u2013 kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, s\u0142u\u017cy premierowi.\u00a0Inaczej jest w Izraelu, gdzie prokuratorzy generalni s\u0105 ca\u0142kowicie niezale\u017cni;\u00a0nie tylko nie musz\u0105 robi\u0107 tego, co ka\u017ce im premier \u2013 na og\u00f3\u0142 jest odwrotnie.\u00a0W 1993 roku Rabin powiedzia\u0142 Hariszowi, \u017ce postanowi\u0142 zatrzyma\u0107 Deriego na stanowisku ministra, dop\u00f3ki nie zostanie faktycznie postawiony w stan oskar\u017cenia.\u00a0Zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Prokuratora Generalnego o obron\u0119 tego stanowiska w s\u0105dzie.\u00a0\u201eNie ma mowy!\u00a0\u2014 powiedzia\u0142 Harisz.\u00a0– Musisz natychmiast zwolni\u0107 Deriego i to w\u0142a\u015bnie powiem s\u0105dowi\u201d. \u201eDobrze\u00a0\u2013 powiedzia\u0142 nieco zirytowany Rabin.\u00a0\u00a0\u2013 Wezm\u0119 innego prawnika do obrony mojej sprawy\u201d.\u00a0\u00a0Jednak S\u0105d Najwy\u017cszy orzek\u0142, \u017ce Rabin nie ma prawa do innego prawnika: rz\u0105d Izraela mo\u017ce by\u0107 reprezentowany jedynie przez Prokuratora Generalnego Izraela.\u00a0Jeden z s\u0119dzi\u00f3w, kt\u00f3rzy wydali to orzeczenie (Aharon Barak \u2013 s\u0142ynny \u201ewojowniczy\u201d s\u0119dzia) argumentowa\u0142, \u017ce nie chodzi o to, dlaczego stanowiska rz\u0105du nie broniono w s\u0105dzie;\u00a0wyja\u015bni\u0142 raczej, \u017ce lepszym pytaniem jest, jak rz\u0105d \u015bmie zajmowa\u0107 stanowisko sprzeczne z opini\u0105 Prokuratora Generalnego?\u00a0\u00a0(Orzeczenie to jest ju\u017c dobrze ugruntowanym precedensem: pogl\u0105dy premiera lub ministr\u00f3w Izraela nie s\u0105 bronione w s\u0105dzie, chyba \u017ce prokurator generalny zgadza si\u0119 z nimi).<\/span><\/p>\n


\nDruga rewolucja<\/strong><\/h5>\n

Orzeczenie z 1993 roku by\u0142o jednym z pierwszych zastrzyk\u00f3w tego, co sam Aharon Barak\u00a0nazwa\u0142<\/a>\u00a0\u201erewolucj\u0105<\/em>\u00a0konstytucyjn\u0105<\/em>\u201d.\u00a0Wkr\u00f3tce wyniesiony na stanowisko Prezesa S\u0105du Najwy\u017cszego Aharon Barak\u00a0o\u015bwiadczy\u0142<\/a>\u00a0:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eNie ma dziedzin \u017cycia, kt\u00f3re s\u0105 poza prawem\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

A z drugiej strony:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eGdzie nie ma s\u0119dziego, nie ma prawa\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Z powy\u017cszej filozofii wyros\u0142a nowa, ultrainterwencjonistyczna doktryna s\u0105downicza.\u00a0Nie nazwa\u0142bym tego \u201ezamachem stanu\u201d;\u00a0ale zdecydowanie by\u0142 to nowy re\u017cim konstytucyjny \u2013 nigdy wcze\u015bniej nie wypr\u00f3bowany w Izraelu i nigdy nie stosowany \u2013 z wyj\u0105tkiem Izraela.<\/span><\/p>\n

W przeciwie\u0144stwie do polityk\u00f3w, s\u0119dziowie nie s\u0105 zobowi\u0105zani do deklarowania (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o obronie) swojej polityki w przem\u00f3wieniach parlamentarnych lub w wywiadach telewizyjnych.\u00a0Ich intencje s\u0105 wyja\u015bnione w grubych traktatach \u2013 kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nigdy nie czyta.\u00a0Tak wi\u0119c, kiedy Izrael przeszed\u0142 t\u0119 s\u0105downicz\u0105 refor\u2026 err\u2026\u00a0\u201erewolucj\u0119 konstytucyjn\u0105\u201d,<\/em>\u00a0nie by\u0142o masowych demonstracji;\u00a0\u017cadnych \u017carliwych protest\u00f3w;\u00a0a ju\u017c na pewno \u017cadnych mi\u0119dzynarodowych interwencji \u201ew dobrych intencjach\u201d.<\/span><\/p>\n

Ale to nie znaczy, \u017ce wszyscy si\u0119 zgodzili.\u00a0W\u015br\u00f3d pierwszych, kt\u00f3rzy zauwa\u017cyli i zaniepokoili si\u0119 nowym re\u017cimem, by\u0142a prof. Ruth Gavison.\u00a0\u00a0Zdeklarowana cz\u0142onkini lewicy i zagorza\u0142a obro\u0144czyni praw cz\u0142owieka, nie by\u0142aby przyjaci\u00f3\u0142k\u0105 Jariva Levina \u2013 nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o Smotriczu czy Ben Gvirze.\u00a0Ale ze wzgl\u0119d\u00f3w prawnych \u2013 jak z szacunkiem t\u0142umaczy\u0142a w serii artyku\u0142\u00f3w \u2013 g\u0142\u0119boko nie zgadza\u0142a si\u0119 ze stanowiskiem S\u0105du Najwy\u017cszego.\u00a0Zgodnie z zasadami kontradyktoryjno\u015bci i rzetelno\u015bci proces\u00f3w reguluj\u0105cych procedury prawne, s\u0105d musi wys\u0142ucha\u0107 obu stron sporu;\u00a0stwierdzi\u0142a zatem, \u017ce nie pozwalanie rz\u0105dowi na obron\u0119 swojej sprawy by\u0142o fundamentaln\u0105 wad\u0105.\u00a0Ponadto prof. Gavison argumentowa\u0142a, \u017ce S\u0105d Najwy\u017cszy powinien ograniczy\u0107 swoje interwencje do kwestii prawnych;\u00a0niepokoi\u0142a si\u0119, \u017ce zbytnie zapl\u0105tanie si\u0119 w kwestie polityczne podwa\u017cy jego presti\u017c i podwa\u017cy zaufanie ludzi.\u00a0Jej ostrze\u017cenie mia\u0142o okaza\u0107 si\u0119 prorocze: w ci\u0105gu ostatnich dw\u00f3ch dekad, gdy nowy interwencjonizm S\u0105du Najwy\u017cszego stawa\u0142 si\u0119 coraz bardziej widoczny, odsetek Izraelczyk\u00f3w deklaruj\u0105cych zaufanie do S\u0105du Najwy\u017cszego\u00a0stale\u00a0spada\u0142.\u00a0<\/a>Obecnie tylko oko\u0142o 40% Izraelczyk\u00f3w wyra\u017ca zaufanie do tej instytucji.<\/span><\/p>\n

Z powodu swojej krytyki (jakkolwiek uprzejmie wyra\u017conej), Ruth Gavison sta\u0142a si\u0119 najwi\u0119kszym prawniczym umys\u0142em Izraela, kt\u00f3ry nigdy nie zasiada\u0142 w S\u0105dzie Najwy\u017cszym kraju.\u00a0Kiedy jej nazwisko zosta\u0142o zg\u0142oszone do nominacji, prezes S\u0105du Najwy\u017cszego Aharon Barak zablokowa\u0142 jej kandydatur\u0119.\u00a0I nie ukrywa\u0142, dlaczego to robi:\u00a0wyja\u015bni\u0142<\/a>\u00a0to w wyst\u0105pieniu publicznym<\/span><\/p>\n

\n

\u201e<\/em>\u00a0[Jej]\u00a0program nie pasuje i nie jest odpowiedni dla S\u0105du Najwy\u017cszego\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

\u201eNiech s\u0105dz\u0105 lud przez ca\u0142y czas\u2026\u201d<\/strong><\/h5>\n

Ale jak jeden cz\u0142owiek (nawet Prezes S\u0105du Najwy\u017cszego) mo\u017ce zablokowa\u0107 czyj\u0105\u015b kandydatur\u0119?\u00a0C\u00f3\u017c, w Izraelu mo\u017ce: sk\u0142ad Komisji Selekcyjnej S\u0119dzi\u00f3w prawie gwarantuje, \u017ce Prezes S\u0105du Najwy\u017cszego mo\u017ce zawetowa\u0107 ka\u017cdego, kto mu si\u0119 nie podoba i sprawia, \u017ce jest prawdopodobne, \u017ce m\u00f3g\u0142by zebra\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 6 na 3 w 9-osobowej komisji.\u00a0W\u0142a\u015bnie dlatego poprzedni rz\u0105d (Lapida) podni\u00f3s\u0142 wi\u0119kszo\u015b\u0107 potrzebn\u0105 do powo\u0142ania s\u0119dziego S\u0105du Najwy\u017cszego do siedmiu.<\/span><\/p>\n

Zmiana sk\u0142adu Komisji Selekcyjnej S\u0119dzi\u00f3w jest jednym z punkt\u00f3w programu reformy s\u0105downictwa obecnego rz\u0105du.\u00a0Proponowany nowy sk\u0142ad potencjalnie (tj. je\u015bli wszyscy zag\u0142osuj\u0105 zgodnie z oczekiwaniami) da\u0142by rz\u0105dz\u0105cej koalicji wi\u0119kszo\u015b\u0107 5 do 4.<\/strong><\/span><\/p>\n

Ale w jaki spos\u00f3b powo\u0142ywani s\u0105 s\u0119dziowie SN w innych demokracjach?\u00a0\u00a0C\u00f3\u017c, nie ma jednego wzorca \u2013 dok\u0142adne procedury r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od kraju.\u00a0Jednak nawet pobie\u017cny rzut oka powinien przekona\u0107 ka\u017cdego, \u017ce w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w dominuj\u0105c\u0105 rol\u0119 w powo\u0142ywaniu s\u0119dzi\u00f3w s\u0105du najwy\u017cszego odgrywa w\u0142adza wykonawcza (rz\u0105d lub jego cz\u0119\u015b\u0107), w\u0142adza ustawodawcza (parlament narodowy lub jego cz\u0119\u015b\u0107) lub po\u0142\u0105czenie tych dw\u00f3ch.\u00a0W Stanach Zjednoczonych s\u0119dziowie s\u0105du najwy\u017cszego s\u0105 mianowani przez prezydenta (w\u0142adz\u0119 wykonawcz\u0105) i zatwierdzani przez Senat (w\u0142adz\u0119 ustawodawcz\u0105).\u00a0\u00a0W Kanadzie i Australii s\u0119dzi\u00f3w s\u0105du najwy\u017cszego powo\u0142uje premier (w\u0142adza wykonawcza), a r\u00f3\u017cne organy i osobisto\u015bci maj\u0105 wp\u0142yw doradczy.\u00a0W Belgii i Holandii s\u0105 oni wybierani przez gabinet (w\u0142adz\u0119 wykonawcz\u0105) z listy przedstawionej przez parlament (w\u0142adz\u0119 ustawodawcz\u0105).\u00a0W Danii, Szwecji i Norwegii s\u0119dziowie s\u0105du najwy\u017cszego s\u0105 powo\u0142ywani przez rz\u0105d (w\u0142adza wykonawcza) po otrzymaniu niewi\u0105\u017c\u0105cych zalece\u0144 od komitetu doradczego, kt\u00f3ry sam jest mianowany przez rz\u0105d.\u00a0Sami widzicie\u2026<\/span><\/p>\n


\nKr\u00f3lestwo za konstytucj\u0119<\/strong><\/h5>\n

Ludzko\u015b\u0107 stopniowo rozwin\u0119\u0142a demokratyczn\u0105 struktur\u0119, kt\u00f3ra \u2013 jak ka\u017cdy stabilny sto\u0142ek – stoi na trzech nogach (lub trzech oddzielnych w\u0142adzach): w\u0142adzy ustawodawczej, wykonawczej i s\u0105downiczej.\u00a0Czyli: parlament, rz\u0105d i s\u0105dy.\u00a0Istnienie trzech o\u015brodk\u00f3w w\u0142adzy ma na celu mi\u0119dzy innymi zapewnienie kontroli (w szczeg\u00f3lno\u015bci) w\u0142adzy wykonawczej.\u00a0Wa\u017cne<\/a>\u00a0jest odpowiednie skalibrowanie tych mechanizm\u00f3w kontrolnych \u2013 by zapewni\u0107, \u017ce s\u0105 wystarczaj\u0105co silne, aby zapobiega\u0107 nadu\u017cyciom, a jednocze\u015bnie wystarczaj\u0105co elastyczne, aby unikn\u0105\u0107 impasu i umo\u017cliwi\u0107 rz\u0105dowi kierowanie spo\u0142ecze\u0144stwem.\u00a0Cz\u0119sto u\u017cywane wyra\u017cenie \u201ekontrola i r\u00f3wnowaga\u201d wskazuje na fakt, \u017ce proces ten jest zar\u00f3wno delikatny, jak i dynamiczny.\u00a0System dzia\u0142a wed\u0142ug zestawu zasad okre\u015blonych w Konstytucji pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Ale czy wszystkie demokracje maj\u0105 konstytucj\u0119?\u00a0A co z Wielk\u0105 Brytani\u0105?\u00a0Czy istnieje konstytucja Wielkiej Brytanii?\u00a0Tak,\u00a0wed\u0142ug<\/a>\u00a0oficjalnej strony internetowej Parlamentu, Wielka Brytania z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 ma Konstytucj\u0119.\u00a0Parlamentarne centrum informacyjne wyja\u015bnia dalej:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eLudzie cz\u0119sto m\u00f3wi\u0105, \u017ce Wielka Brytania ma \u201eniepisan\u0105 konstytucj\u0119\u201d, ale nie jest to do ko\u0144ca prawd\u0105.\u00a0Mo\u017ce nie istnie\u0107 w jednym tek\u015bcie, jak w USA czy Niemczech, ale du\u017ca jej cz\u0119\u015b\u0107 jest spisana, w du\u017cej mierze w ustawach uchwalanych przez parlament – zwanych ustawami statutowymi.<\/em><\/strong><\/p>\n


\nDlatego brytyjska konstytucja jest cz\u0119sto opisywana jako \u201ecz\u0119\u015bciowo napisana i ca\u0142kowicie nieskodyfikowana\u201d.\u00a0(Nieskodyfikowana oznacza, \u017ce\u00a0<\/em>Wielka Brytania nie ma jednej spisanej konstytucji.)<\/em>\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

R\u00f3wnie\u017c Szwecja nie posiada dokumentu zatytu\u0142owanego \u201eKonstytucja\u201d.\u00a0Ale znowu, oficjalna strona internetowa parlamentu tego kraju (Riksdagu)\u00a0stwierdza<\/a>, \u017ce:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eSzwedzka konstytucja sk\u0142ada si\u0119 z czterech podstawowych ustaw: Aktu Rz\u0105du, Aktu Sukcesji, Ustawy o Wolno\u015bci Prasy i Ustawy Zasadniczej o Wolno\u015bci Wypowiedzi.\u00a0Opr\u00f3cz ustaw podstawowych Szwecja posiada ustaw\u0119 o Riksdagu.\u00a0Ma to wyj\u0105tkowy status pomi\u0119dzy prawem konstytucyjnym a prawem powszechnym\u201d.<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ale tutaj jest bardziej interesuj\u0105ce pytanie: czy Izrael ma konstytucj\u0119?\u00a0\u00a0\u00a0W ko\u0144cu Izrael jest inny, prawda?<\/span><\/p>\n

Mimo to oficjalna strona internetowa Knesetu\u00a0m\u00f3wi<\/a>, \u017ce kraj ma konstytucj\u0119:<\/span><\/p>\n

\n

\u201e\u017bydowskie i demokratyczne warto\u015bci Izraela s\u0105 zakorzenione w istniej\u0105cych dokumentach konstytucyjnych\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Dalej wymienia te\u00a0\u201edokumenty konstytucyjne\u201d<\/em>: Deklaracj\u0119 Niepodleg\u0142o\u015bci i tzw. Ustawy Zasadnicze (kt\u00f3rych jest obecnie 13).\u00a0W statucie jest nawet zapchajdziura:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eJe\u017celi s\u0105d, stoj\u0105c przed pytaniem prawnym wymagaj\u0105cym decyzji, nie znajdzie na nie odpowiedzi w ustawie, orzecznictwie lub przez analogi\u0119, rozstrzygnie to w \u015bwietle zasad wolno\u015bci, sprawiedliwo\u015bci, s\u0142uszno\u015bci i pokoju dziedzictwa Izraela\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n

(Dla czytelnik\u00f3w nieprzyzwyczajonych do kaprys\u00f3w izraelskich stron internetowych wyra\u017cenie \u201edziedzictwo Izraela\u201d jest niezgrabnym t\u0142umaczeniem hebrajskiego \u05de\u05d5\u05e8\u05e9\u05ea \u05d9\u05e9\u05e8\u05d0\u05dc\u00a0(lepszym t\u0142umaczeniem jest \u201etradycja \u017cydowska\u201d \u2013 czyli\u00a0Tora, Prorocy, Talmud itp.)<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy mog\u0105 zauwa\u017cy\u0107, \u017ce w Izraelu (w przeciwie\u0144stwie do Szwecji) wiele Ustaw Zasadniczych mo\u017cna zmieni\u0107 w dowolnym momencie zwyk\u0142\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 parlamentarn\u0105. Ale to te\u017c nie jest wyj\u0105tkowe: parlament Wielkiej Brytanii ma podobne uprawnienia.<\/span><\/p>\n


\nPrzegl\u0105d s\u0105dowy<\/strong><\/h5>\n

Wi\u0119c teraz wiemy, \u017ce \u2013 chwa\u0142a Bogu \u2013 Wielka Brytania ma Konstytucj\u0119, podobnie jak Izrael.\u00a0Ale co m\u00f3wi ta Konstytucja?\u00a0Na przyk\u0142ad: czy s\u0105downictwo (s\u0105dy) mog\u0105 zmienia\u0107 decyzje w\u0142adzy ustawodawczej (parlamentu)?<\/span><\/p>\n


\nNie<\/a>\u00a0w Wielkiej Brytanii<\/span>:<\/p>\n

\n

\u201eSuwerenno\u015b\u0107 parlamentu jest zasad\u0105 brytyjskiej konstytucji.\u00a0Czyni Parlament najwy\u017csz\u0105 w\u0142adz\u0105 ustawodawcz\u0105 w Wielkiej Brytanii, kt\u00f3ra mo\u017ce tworzy\u0107 lub uchyla\u0107 dowolne prawo.\u00a0Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, s\u0105dy nie mog\u0105 uchyla\u0107 ustawodawstwa, a \u017caden parlament nie mo\u017ce uchwala\u0107 praw, kt\u00f3rych przysz\u0142e parlamenty nie mog\u0105 zmieni\u0107.\u00a0Suwerenno\u015b\u0107 parlamentarna jest najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 brytyjskiej konstytucji\u201d<\/strong>.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n

Ani<\/a>\u00a0w Holandii:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eKonstytucyjno\u015b\u0107 ustaw parlamentu i traktat\u00f3w nie podlega kontroli s\u0105dowej\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

W USA jest dok\u0142adnie na\u00a0odwr\u00f3t<\/a>.<\/span><\/p>\n

\n

\u201eZ\u0142o\u017cona rola S\u0105du Najwy\u017cszego w tym systemie wynika z jego kompetencji do uniewa\u017cniania ustaw lub akt\u00f3w wykonawczych, kt\u00f3re w przemy\u015blanym wyroku S\u0105du s\u0105 sprzeczne z Konstytucj\u0105\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Powy\u017cszy fragment opisuje uprawnienia S\u0105du Najwy\u017cszego Stan\u00f3w Zjednoczonych do obalenia nie tylko ustawodawstwa, ale tak\u017ce\u00a0\u201edzia\u0142a\u0144 wykonawczych\u201d,<\/em>\u00a0takich jak dekrety prezydenckie.\u00a0Ale ustanawia r\u00f3wnie\u017c podstawy, na kt\u00f3rych S\u0105d mo\u017ce opiera\u0107 takie decyzje.\u00a0Bez wzgl\u0119du na to, jak bardzo sobie tego \u017cycz\u0105, S\u0119dziowie SN nie mog\u0105 powiedzie\u0107: \u201ePrezydencie Trump, niniejszym obalamy tw\u00f3j dekret, bo jest naprawd\u0119, naprawd\u0119 g\u0142upi!\u201d\u00a0Nie, mog\u0105 wyda\u0107 tak\u0105 decyzj\u0119 tylko wtedy, gdy wyka\u017c\u0105, \u017ce ustawa lub czynno\u015b\u0107 wykonawcza narusza Konstytucj\u0119, \u017ce jest \u201eniekonstytucyjna\u201d.<\/span><\/p>\n

Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c zauwa\u017cy\u0107, \u017ce chocia\u017c S\u0105d Najwy\u017cszy Stan\u00f3w Zjednoczonych mo\u017ce obali\u0107 ustawy naruszaj\u0105ce Konstytucj\u0119, nie mo\u017ce jednak uniewa\u017cni\u0107 ani zmieni\u0107 samej Konstytucji.\u00a0To wykracza poza jego kompetencje.<\/span><\/p>\n

Powr\u00f3\u0107my do Wielkiej Brytanii: chocia\u017c S\u0105d Najwy\u017cszy Wielkiej Brytanii nie mo\u017ce uniewa\u017cnia\u0107 ustaw uchwalonych przez parlament, mo\u017ce (i robi to) uniewa\u017cnia\u0107 decyzje rz\u0105dowe.<\/span><\/p>\n

W 2019 roku Wielka Brytania by\u0142a rozdarta z powodu Brexitu.\u00a0Zdesperowany, by zako\u0144czy\u0107 impas, \u00f3wczesny premier Boris Johnson zdecydowa\u0142 si\u0119 zastosowa\u0107 dziwn\u0105 procedur\u0119 i \u201eodroczy\u0107\u201d (zawiesi\u0107) parlament.\u00a0Jego decyzj\u0119 uniewa\u017cni\u0142<\/a>\u00a0jednak\u00a0S\u0105d Najwy\u017cszy.\u00a0Ale jakie by\u0142y podstawy tej decyzji?\u00a0Trybuna\u0142 nie wyrazi\u0142 opinii, \u017ce decyzja pana Johnsona by\u0142a sama w sobie niedemokratyczna, nieetyczna, nierozs\u0105dna lub szkodliwa.\u00a0Nie, s\u0119dziowie uznali, \u017ce decyzja by\u0142a sprzeczna z obowi\u0105zuj\u0105cym prawem \u2013 by\u0142a \u201eniezgodna z prawem\u201d.\u00a0S\u0119dziowie maj\u0105 prawo interpretowa\u0107 prawo, a nie zast\u0119powa\u0107 swoimi opiniami lub os\u0105dami moralnymi opinie w\u0142adzy wykonawczej.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n

Mimo to niekt\u00f3rzy (i wci\u0105\u017c m\u00f3wi\u0119 o Wielkiej Brytanii, a nie o Izraelu!)\u00a0skrytykowali<\/a>\u00a0decyzj\u0119 S\u0105du:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eMinistrowie argumentowali, \u017ce najwy\u017cszy s\u0105d w Wielkiej Brytanii zasadniczo anga\u017cuje si\u0119 w sprawy polityczne\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

W 2019 roku brytyjski prokurator generalny Geoffrey Cox oskar\u017cy\u0142 S\u0105d Najwy\u017cszy kraju o uzurpowanie sobie prerogatyw wybranego parlamentu.<\/span><\/p>\n

Prokurator generalny Geoffrey Cox oskar\u017cy\u0142 S\u0105d o przekroczenie granicy, wtargni\u0119cie na aren\u0119 polityczn\u0105 i<\/span><\/p>\n

\n

\u201euzurpowanie kluczowych decyzji parlamentarnych\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Podkre\u015blam jeszcze raz, to by\u0142 Prokurator Generalny Zjednoczonego Kr\u00f3lestwa;\u00a0nie za\u015b Izraela.\u00a0\u00a0\u00a0Izrael jest inny\u2026<\/span><\/p>\n

BBC o\u015bwiadczy\u0142a:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eManifest konserwatyst\u00f3w obieca\u0142 dokona\u0107 przegl\u0105du relacji mi\u0119dzy w\u0142adz\u0105 wykonawcz\u0105, parlamentem i s\u0105dami, w tym sprawdzi\u0107, czy proces kontroli s\u0105dowej, w ramach kt\u00f3rej ludzie kwestionuj\u0105 decyzje rz\u0105du w s\u0105dzie, nie jest wykorzystywany do cel\u00f3w politycznych\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Zatem zupe\u0142nie inaczej ni\u017c program nowego rz\u0105du izraelskiego!<\/span><\/p>\n


\nIzrael jest inny<\/strong><\/h5>\n

Ale nie zapominajmy, \u017ce Izrael jest inny.\u00a0Organizacja o nazwie Israel Religious Action Center (za\u0142o\u017cona przez Israel Movement for Progressive Judaism) ostrzega przed tym<\/span><\/p>\n

\n

\u201eIzraelska demokracja jest krucha\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

I pisze, \u017ce<\/span><\/p>\n

\n

\u201enowy rz\u0105d<\/em>\u00a0[\u2026]\u00a0zaproponowa\u0142 projekty ustaw, kt\u00f3re radykalnie os\u0142abi\u0105 S\u0105d Najwy\u017cszy, a tym samym spowoduj\u0105 radykaln\u0105, bezprecedensow\u0105 i niebezpieczn\u0105 zmian\u0119 w izraelskim systemie rz\u0105d\u00f3w\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Niekt\u00f3rzy mog\u0105 uzna\u0107 to ostrze\u017cenie za nieco przesadzone.\u00a0W ko\u0144cu, je\u015bli\u00a0\u201eproponowane ustawy\u201d<\/em>\u00a0zostan\u0105 uchwalone w obecnym kszta\u0142cie (co jest ma\u0142o prawdopodobne, jak wyja\u015bni\u0119 nieco p\u00f3\u017aniej), izraelski S\u0105d Najwy\u017cszy nadal zachowa uprawnienia, kt\u00f3re s\u0105 wi\u0119ksze w stosunku do s\u0105du najwy\u017cszego w Wielkiej Brytanii \u2013 cho\u0107 nie tak rozleg\u0142e jak te jego ameryka\u0144skiego odpowiednika.<\/span><\/p>\n

Ale \u2013 znowu \u2013 Izrael jest inny.\u00a0W jaki spos\u00f3b?\u00a0<\/span><\/p>\n


\nUczone wyja\u015bnienie<\/span><\/a>\u00a0otrzymujemy\u00a0od prof. Amichaia Cohena z Ono Academic College.<\/span><\/p>\n

Po pierwsze, prof. Cohen m\u00f3wi o<\/span><\/p>\n

\u201ew\u0142adzy ustawodawczej i wykonawczej w izraelskiej demokracji.\u00a0\u00a0W du\u017cej mierze izraelska kultura polityczna po\u0142\u0105czy\u0142a pot\u0119g\u0119 tych dw\u00f3ch ga\u0142\u0119zi.\u00a0Fakt, \u017ce szefowie frakcji Knesetu, kt\u00f3rzy tworz\u0105 koalicj\u0119, s\u0105 r\u00f3wnie\u017c wy\u017cszymi cz\u0142onkami rz\u0105du, oznacza, \u017ce\u00a0<\/em>decyzje rz<\/em>\u0105<\/em>du kieruj<\/em>\u0105<\/em>\u00a0znaczn<\/em>\u0105<\/em>\u00a0cz<\/em>\u0119\u015b<\/em>ci<\/em>\u0105<\/em>\u00a0dzia<\/em>\u0142<\/em>a<\/em>\u0144<\/em>\u00a0Knesetu<\/em>\u201d<\/em>.<\/em><\/strong><\/p><\/blockquote>\n

S\u0142ysz\u0119, co m\u00f3wi prof. Cohen.\u00a0Po prostu nie rozumiem, jak sytuacja, kt\u00f3r\u0105 opisuje, r\u00f3\u017cni Izrael od \u2013 powiedzmy \u2013 Wielkiej Brytanii.\u00a0Lider partii torys\u00f3w pe\u0142ni obecnie funkcj\u0119 premiera \u2013 czyli jest pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem\u00a0\u201eg\u0142\u00f3wnym cz\u0142onkiem rz\u0105du\u201d<\/em>.\u00a0Kiedy Wielka Brytania mia\u0142a rz\u0105d koalicyjny, szefowie obu partii pe\u0142nili funkcj\u0119\u00a0\u201eg\u0142\u00f3wnych cz\u0142onk\u00f3w rz\u0105du\u201d<\/em>.\u00a0A w Wielkiej Brytanii \u2013 nawet bardziej ni\u017c w Izraelu \u2013 rz\u0105d kieruje dzia\u0142aniami parlamentu.\u00a0W rzeczywisto\u015bci rz\u0105d Jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci ma prerogatywy ustalania porz\u0105dku obrad Parlamentu.\u00a0Ten model mo\u017cna znale\u017a\u0107 w wielu innych demokracjach.<\/span><\/p>\n

To prawda, nie jest to jedyny model.\u00a0Na przyk\u0142ad Stany Zjednoczone maj\u0105 obecnie demokratyczn\u0105 administracj\u0119 i Senat z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 demokratyczn\u0105, podczas gdy Izba Reprezentant\u00f3w ma wi\u0119kszo\u015b\u0107 republika\u0144sk\u0105.\u00a0Ale to nie jest regu\u0142a: nierzadko zdarza si\u0119, \u017ce ta sama partia wygrywa wybory prezydenckie, a tak\u017ce ma wi\u0119kszo\u015b\u0107 w obu izbach parlamentarnych.\u00a0Ponadto w USA wiceprezydent (stanowisko wykonawcze) przewodniczy obradom Senatu i jest uprawniony do oddania decyduj\u0105cego g\u0142osu w przypadku remisu.\u00a0Zastanawiam si\u0119, co powiedzia\u0142by prof. Cohen, gdyby izraelski wicepremier otrzyma\u0142 tak\u0105 sam\u0105, bardzo wa\u017cn\u0105 w\u0142adz\u0119?<\/span><\/p>\n

Je\u015bli izraelska egzekutywa ma tak wielk\u0105 w\u0142adz\u0119, to jak prof. Cohen wyja\u015bnia, \u017ce Kneset tak cz\u0119sto przeg\u0142osowuje upadek rz\u0105du przed ko\u0144cem jego kadencji \u2013 co jest prawie niemo\u017cliwe w USA i bardzo trudne w Wielkiej Brytanii?<\/span><\/p>\n

Ale to nie jedyny argument prof. Cohena.\u00a0Przyznaj\u0105c, \u017ce izraelski S\u0105d Najwy\u017cszy ma obecnie uprawnienia niespotykane nigdzie indziej, uzasadnia to, wyja\u015bniaj\u0105c, \u017ce inne demokracje maj\u0105 jeden lub wi\u0119cej \u201einnych mechanizm\u00f3w kontroli i r\u00f3wnowagi\u201d opr\u00f3cz krajowego trybuna\u0142u konstytucyjnego.\u00a0Niekt\u00f3re mog\u0105 na przyk\u0142ad mie\u0107 dwuizbowy parlament;\u00a0inne \u2013 prezydenta z w\u0142adz\u0105 wykonawcz\u0105;\u00a0rz\u0105d federalny;\u00a0wybory regionalne;\u00a0lub mog\u0105 podda\u0107 si\u0119 w\u0142adzy s\u0105du ponadnarodowego, takiego jak Europejski Trybuna\u0142 Praw Cz\u0142owieka.\u00a0Z kolei Izrael \u2013 twierdzi prof. Cohen \u2013 ma tylko jeden zestaw hamulc\u00f3w: S\u0105d Najwy\u017cszy.\u00a0St\u0105d niebezpiecze\u0144stwo, jakie niesie ze sob\u0105 jego os\u0142abienie.<\/span><\/p>\n

Obserwacje prof. Cohena s\u0105 oczywi\u015bcie s\u0142uszne \u2013 r\u00f3\u017cne demokracje dzia\u0142aj\u0105 na r\u00f3\u017cne sposoby.\u00a0Ale trudno zrozumie\u0107, dlaczego dwuizbowy parlament zmienia r\u00f3wnanie.\u00a0Jak widzieli\u015bmy, obie izby mog\u0105 (i cz\u0119sto s\u0105) zdominowane przez parti\u0119 rz\u0105dz\u0105c\u0105.<\/span><\/p>\n

I w jaki dok\u0142adnie spos\u00f3b prezydent z uprawnieniami wykonawczymi kontroluje i r\u00f3wnowa\u017cy w\u0142adz\u0119 w\u0142adzy wykonawczej?\u00a0On\/ona\u00a0jest<\/strong>\u00a0w\u0142adz\u0105 wykonawcz\u0105!<\/span><\/p>\n

W Wielkiej Brytanii s\u0105 wybory regionalne i rz\u0105d federalny.\u00a0Ale w jaki spos\u00f3b zapewnia to dodatkow\u0105 \u201ekontrol\u0119 i r\u00f3wnowag\u0119\u201d?\u00a0W 2016 roku Szkocja g\u0142osowa\u0142a za pozostaniem; szkocki rz\u0105d i parlament by\u0142y zdecydowanie przeciwne Brexitowi.\u00a0Ale czy to powstrzyma\u0142o w\u0142adz\u0119 Westminsteru przed zrealizowaniem Brexitu?<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, je\u015bli kraj demokratyczny podporz\u0105dkuje si\u0119 orzeczeniom trybuna\u0142u mi\u0119dzynarodowego, faktycznie oznacza to dodatkow\u0105 kontrol\u0119 i r\u00f3wnowag\u0119 (przynajmniej w odniesieniu do niekt\u00f3rych kwestii, poniewa\u017c s\u0105dy te nie anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w ka\u017cd\u0105 spraw\u0119).\u00a0Jednak nie wszystkie demokracje poddaj\u0105 si\u0119 takim s\u0105dom;\u00a0a kilka, kt\u00f3re si\u0119 poddaj\u0105 (przynajmniej w teorii), ma raczej \u201edemokratyczne\u201d kwalifikacje w kratk\u0119;\u00a0patrz na przyk\u0142ad Turcja czy Rosja przed inwazj\u0105 na Ukrain\u0119.\u00a0W\u0119gry i Polska pozostaj\u0105 stowarzyszone z Europejskim Trybuna\u0142em Praw Cz\u0142owieka \u2013 kt\u00f3ry nie sprawdzi\u0142 uprawnie\u0144 tych rz\u0105d\u00f3w do wdra\u017cania reform s\u0105downictwa\u2026<\/span><\/p>\n

Jeden problem z artyku\u0142em prof. Cohena polega na tym, \u017ce jest on tak \u015bwie\u017cy: opublikowany 23 stycznia 2023 r., po tym, jak nowy rz\u0105d Izraela opublikowa\u0142 swoje propozycje reform.\u00a0Przypomina to troch\u0119 postracjonalizacj\u0119 z g\u00f3ry ustalonego sprzeciwu wobec tych reform;\u00a0pr\u00f3ba poszukiwania r\u00f3\u017cnic, a nie ustalania, czy r\u00f3\u017cnice istniej\u0105 \u2013 i ich istotno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Mniej nale\u017cycie uargumentowany \u2013 ale by\u0107 mo\u017ce bardziej uczciwy \u2013 pogl\u0105d otrzymujemy z\u00a0artyku\u0142u<\/a>\u00a0napisanego przez prof. Alona Tala, kt\u00f3ry jest profesorem politologii na Uniwersytecie w Tel Awiwie.\u00a0Nosi tytu\u0142\u00a0\u201eNotatka do Rothmana: Izrael to nie Nowa Zelandia\u201d<\/em>\u00a0i, jak sugeruje tytu\u0142, jest raczej retoryk\u0105 ni\u017c nauk\u0105 \u2013 opiera si\u0119 (podejrzewam) znacznie bardziej na opiniach politycznych prof. Tala jako by\u0142ego cz\u0142onka Knesetu, ni\u017c na jego ekspertyzie badawczej.\u00a0Prof. Tal przyznaje, \u017ce podobnie jak w Wielkiej Brytanii<\/span><\/p>\n

\n

\u201eS\u0105dy nowozelandzkie nigdy nie by\u0142y upowa\u017cnione do przeprowadzania kontroli s\u0105dowej dotycz\u0105cej konstytucyjno\u015bci ustaw parlamentu\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Dlaczego wi\u0119c Izrael r\u00f3\u017cni si\u0119 od Nowej Zelandii? Prof. Tal w du\u017cej mierze powtarza te same punkty, kt\u00f3re zosta\u0142y opisane wcze\u015bniej.\u00a0Ale to przed dodaniem w\u0142asnego \u201eoryginalnego\u201d wk\u0142adu.<\/span><\/p>\n

\u201eWierz\u0119, \u017ce r\u00f3\u017cnice [mi\u0119dzy Izraelem a Now\u0105 Zelandi\u0105] si\u0119gaj\u0105 jeszcze g\u0142\u0119biej, odzwierciedlaj\u0105c fundamentalne r\u00f3\u017cnice kulturowe\u201d.<\/em><\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Jakie wi\u0119c s\u0105 to\u00a0\u201er\u00f3\u017cnice kulturowe\u201d<\/em>?\u00a0Prof. Tal (kt\u00f3ry sp\u0119dzi\u0142 troch\u0119 czasu w Nowej Zelandii) rozwodzi si\u0119 lirycznie:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eZawsze lubi\u0142em my\u015ble\u0107, \u017ce stosunkowo \u0142agodna i pomys\u0142owa kultura polityczna Nowej Zelandii odzwierciedla wyj\u0105tkowe warunki ekologiczne tego kraju.\u00a0Ka\u017cdego, kto odwiedza Now\u0105 Zelandi\u0119, od razu uderza \u201eekologiczna naiwno\u015b\u0107\u201d ptak\u00f3w, kt\u00f3re rado\u015bnie podlatuj\u0105 do ludzi, aby przyjrze\u0107 si\u0119 im z bliska.\u00a0To dziwne zachowanie t\u0142umaczy si\u0119 historycznym brakiem naturalnych drapie\u017cnik\u00f3w.\u00a0Od niepami\u0119tnych czas\u00f3w na odleg\u0142ej wyspie po prostu nie by\u0142o rodzimych ssak\u00f3w.\u00a0Wewn\u0119trzny system polityczny Nowej Zelandii r\u00f3wnie\u017c ewoluowa\u0142 w \u015bwiecie bez drapie\u017cnik\u00f3w politycznych i wrog\u00f3w narodowych.\u00a0Przejawia si\u0119 to w zdecydowanej obywatelskiej i opartej na konsensusie kulturze politycznej\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

To wzruszaj\u0105cy obraz, naprawd\u0119.\u00a0Szkoda, \u017ce opiera si\u0119 na bardzo nieakademickim my\u015bleniu \u017cyczeniowym.\u00a0To prawda, \u017ce z powodu izolacji geograficznej w Nowej Zelandii wyst\u0119puje bardzo niewiele rodzimych ssak\u00f3w.\u00a0Ale s\u0105 ptaki drapie\u017cne, kt\u00f3re nie wykazuj\u0105 zbytniej\u00a0\u201eekologicznej naiwno\u015bci\u201d,<\/em>\u00a0je\u015bli chodzi o zdobywanie po\u017cywienia.\u00a0I z pewno\u015bci\u0105 istnieje gatunek bardzo niebezpiecznych ssak\u00f3w: taki, kt\u00f3ry czasami okre\u015bla si\u0119 \u0142aci\u0144sk\u0105 nazw\u0105\u00a0Homo sapiens<\/em>!\u00a0To drapie\u017cne\u00a0sapiensy<\/em>\u00a0polowa\u0142y na wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodzimych du\u017cych ptak\u00f3w na wyspach, a\u017c do ich ca\u0142kowitego wygini\u0119cia.\u00a0Nadal mo\u017cna znale\u017a\u0107 tylko ko\u015bci ptak\u00f3w moa (w\u0142a\u015bciwie 9 r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w), rozsianych po ca\u0142ej wyspie.\u00a0Chyba wykaza\u0142y troch\u0119 za du\u017co\u00a0\u201eekologicznej naiwno\u015bci\u201d<\/em>!\u00a0Maorysi \u2013 lokalni\u00a0Homo sapiens<\/em>\u00a0\u2013 cz\u0119sto brali udzia\u0142 w wojnach plemiennych, zanim sami zostali ujarzmieni, cz\u0119\u015bciowo wysiedleni i cz\u0119\u015bciowo wyt\u0119pieni przez europejskich naje\u017ad\u017ac\u00f3w\u00a0sapiens<\/em>.\u00a0To tyle, je\u015bli chodzi o\u00a0\u201ehistoryczny brak naturalnych drapie\u017cnik\u00f3w\u201d<\/em>, kt\u00f3ry objawia si\u0119 \u201ew zdecydowanej obywatelskiej i opartej na konsensusie kulturze politycznej\u201d.\u00a0<\/em>Jedna z partii sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na\u00a0\u201e\u0142agodn\u0105 i pomys\u0142ow\u0105\u201d<\/em>\u00a0kultur\u0119 polityczn\u0105 tego kraju nazywa siebie \u201eNew Zealand First\u201d.\u00a0Silnie nacjonalistyczny i populistyczny \u201eNew Zealand First\u201d sprzeciwia si\u0119 imigracji i \u201especjalnemu traktowaniu\u201d rdzennej ludno\u015bci Maorys\u00f3w\u2026<\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce wszystko to umkn\u0119\u0142o umiej\u0119tno\u015bciom badawczym prof. Tala.\u00a0W artykule wychwala\u00a0\u201ewzgl\u0119dn\u0105 homogeniczno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105\u201d<\/em>\u00a0\u00a0Nowej Zelandii\u00a0i\u00a0\u201ewszechobecn\u0105 anglosask\u0105 uprzejmo\u015b\u0107\u201d<\/em>.\u00a0Co za g\u0142upiec ze mnie\u00a0\u00a0\u2013 my\u015bla\u0142em, \u017ce r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 to dobra rzecz, podczas gdy przez ca\u0142y czas chodzi\u0142o o\u00a0\u201ewzgl\u0119dn\u0105 homogeniczno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105\u201d<\/em>, o kt\u00f3r\u0105 powinni\u015bmy zabiega\u0107!<\/span><\/p>\n

W ka\u017cdym razie wydaje mi si\u0119, \u017ce krajowa Komisja Praw Cz\u0142owieka nie przeczyta\u0142a prze\u0142omowych bada\u0144 prof. Tala.\u00a0Poniewa\u017c\u00a0raport<\/a>\u00a0z 2021 r. nie wspomina o terminach \u201enaukowych\u201d, takich jak\u00a0\u201ewszechobecna anglosaska uprzejmo\u015b\u0107\u201d<\/em>\u00a0;\u00a0zawiera natomiast nast\u0119puj\u0105c\u0105 konkluzj\u0119:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eRasizm jest powszechny w Aotearoa Nowej Zelandii: Do\u015bwiadczenia uczestnik\u00f3w zwi\u0105zane z rasizmem obejmowa\u0142y rasizm instytucjonalny, zapo\u015bredniczony osobi\u015bcie i zinternalizowany na wszystkich poziomach: zaanga\u017cowanie obywatelskie i zarz\u0105dzanie, zdrowie, mieszkalnictwo, zatrudnienie, spo\u0142ecze\u0144stwo i powi\u0105zania spo\u0142eczne, edukacja i wymiar sprawiedliwo\u015bci .\u00a0Ustalenia podkre\u015bli\u0142y, \u017ce ci\u0105g\u0142y wp\u0142yw historycznego i wsp\u00f3\u0142czesnego rasizmu na Maorys\u00f3w pozosta\u0142 osadzony w systemach i instytucjach kolonialnych<\/em>\u00a0[\u2026]\u00a0Wp\u0142yw rasizmu jest rozleg\u0142y i obejmuje wszystkie aspekty dobrostanu\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Notatka do Rothmana<\/em>\u00a0prof. Tala\u00a0jest symptomatyczna dla pewnego stanu umys\u0142u, kt\u00f3ry mog\u0119 opisa\u0107 jedynie jako form\u0119 zinternalizowanego rasizmu: mentalno\u015b\u0107, kt\u00f3ra ma tendencj\u0119 do postrzegania Izraelczyk\u00f3w jako niecywilizowanych, nieokrzesanych, nieo\u015bwieconych i og\u00f3lnie gorszych \u2013 w szczeg\u00f3lno\u015bci od \u201eEuropejczyk\u00f3w\u201d lub \u201eAnglosas\u00f3w\u201d.\u00a0\u00a0C\u00f3\u017c, powiedzia\u0142bym, \u017ce m\u00f3wi nam to wi\u0119cej o prof. Talu ni\u017c o Izraelczykach czy Nowozelandczykach\u2026<\/span><\/p>\n


\nDemokracja \u2013 co to takiego?<\/strong><\/h5>\n

Zanim pogrzebiemy izraelsk\u0105 demokracj\u0119 \u2013 mo\u017ce po\u015bwi\u0119cimy chwil\u0119 na zrozumienie natury tej bestii?<\/span><\/p>\n

S\u0142ownik Merriam-Webster definiuje ten termin jako<\/span><\/p>\n

\n

\u201erz\u0105dy ludu;\u00a0zw\u0142aszcza: rz\u0105dy wi\u0119kszo\u015bci\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Oczywi\u015bcie nigdzie lud nie rz\u0105dzi bezpo\u015brednio;\u00a0rz\u0105dz\u0105 poprzez swoich przedstawicieli, kt\u00f3rzy s\u0105 wybierani w wolnych i uczciwych wyborach.\u00a0Mo\u017cna zatem zrozumie\u0107, dlaczego w systemie brytyjskim Parlament rz\u0105dzi niepodzielnie.\u00a0Partia (lub partie) maj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 w parlamencie tworzy(\u0105) rz\u0105d \u2013 egzekutyw\u0119, kt\u00f3ra \u201erz\u0105dzi\u201d.<\/span><\/p>\n

Ale oczywi\u015bcie ta definicja s\u0142ownikowa jest niekompletna.<\/span><\/p>\n

Zdefiniowa\u0142bym demokracj\u0119 nast\u0119puj\u0105co:<\/span><\/p>\n

\n

\u201eDemokracja to system rz\u0105d\u00f3w d\u0105\u017c\u0105cy do zr\u00f3wnowa\u017cenia woli wi\u0119kszo\u015bci z uzasadnionymi interesami mniejszo\u015bci\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n

Je\u015bli kto\u015b zgadza si\u0119 z t\u0105 definicj\u0105, to wynika z tego, \u017ce \u017cadna demokracja nie jest doskona\u0142a, bo kto wie, jak wygl\u0105da idealna r\u00f3wnowaga?\u00a0Demokracja \u2013 jak ka\u017cdy aspekt \u017cycia \u2013 jest chaotyczna.\u00a0Ale szczera i nieustanna pr\u00f3ba utrzymania tej r\u00f3wnowagi jest tym, co odr\u00f3\u017cnia demokracj\u0119 od tyranii.<\/span><\/p>\n


\nKontrola i r\u00f3wnowaga<\/strong><\/h5>\n

Pami\u0119taj\u0105c o tej definicji, twierdz\u0119, \u017ce Izrael ma siln\u0105 kontrol\u0119 i r\u00f3wnowag\u0119 \u2013 silniejsz\u0105 ni\u017c wiele innych demokracji.<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3re z tych mechanizm\u00f3w kontroli i r\u00f3wnowagi wynikaj\u0105 z reprezentacji proporcjonalnej: w Izraelu ka\u017cda partia (o ile uzyska co najmniej 3,25% g\u0142os\u00f3w) ma przydzielon\u0105 liczb\u0119 miejsc w Knesecie proporcjonalnie do procentu otrzymanych g\u0142os\u00f3w.\u00a0Tak wi\u0119c partia, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a 10% g\u0142os\u00f3w, powinna mie\u0107 12 miejsc w 120-osobowym Knesecie.\u00a0Poniewa\u017c partie cz\u0119sto reprezentuj\u0105 interesy mniejszo\u015bci (etnicznych, religijnych lub po prostu mniejszo\u015bci opinii), system ten daje tym mniejszo\u015bciom g\u0142os i cz\u0119sto silny wp\u0142yw polityczny.<\/span><\/p>\n

Por\u00f3wnaj izraelskie wybory proporcjonalne z brytyjskim systemem opartym na jednomandatowych okr\u0119gach wyborczych. W ostatnich wyborach parlamentarnych w Wielkiej Brytanii (2019) oko\u0142o 12% oddanych g\u0142os\u00f3w przypad\u0142o Liberalnym Demokratom.\u00a0W systemie proporcjonalnym Liberalni Demokraci zdobyliby nie mniej ni\u017c 75 mandat\u00f3w w Izbie Gmin.\u00a0Ca\u0142a mapa brytyjskiej polityki by\u0142aby inna; najprawdopodobniej Brexit by si\u0119 nie wydarzy\u0142.\u00a0Ale dzi\u0119ki systemowi jednomandatowych okr\u0119g\u00f3w Liberalni Demokraci zdobyli tylko 11 mandat\u00f3w \u2013 niewielk\u0105 i w du\u017cej mierze bezsiln\u0105 mniejszo\u015b\u0107 w 650-osobowej Izbie Gmin.\u00a0System brytyjski faworyzuje du\u017ce partie g\u0142\u00f3wnego nurtu;\u00a0w praktyce jest to system dwupartyjny.\u00a0System proporcjonalny faworyzuje mniejsze partie; wiele g\u0142os\u00f3w i opinii.<\/span><\/p>\n

System proporcjonalny oznacza, \u017ce ka\u017cdy izraelski rz\u0105d opiera si\u0119 na koalicji partii.\u00a0To \u201ewymusza\u201d pewien pluralizm opinii, ideologii i \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w: na przyk\u0142ad \u201ezmusza\u201d ludzi religijnych i \u015bwieckich do wsp\u00f3lnego siedzenia i godzenia si\u0119 \u2013 inaczej nie utrzymaj\u0105 si\u0119 u w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n

W koalicjach ma\u0142e frakcje cz\u0119sto zyskuj\u0105 rol\u0119 \u201ej\u0119zyczk\u00f3w u wagi\u201d.\u00a0Daje to mniejszo\u015bciom nieproporcjonaln\u0105 w\u0142adz\u0119.\u00a0Mo\u017ce to by\u0107 frustruj\u0105ce \u2013 ale dzia\u0142a r\u00f3wnie\u017c jako wbudowana obrona przed tyrani\u0105 wi\u0119kszo\u015bci.\u00a0Czy jeste\u015bcie oburzeni, \u017ce kto\u015b taki jak Ben Gvir jest \u201ej\u0119zyczkiem u wagi\u201d w obecnej koalicji?\u00a0Dobrze, ale czy wydzierali\u015bcie si\u0119 te\u017c wniebog\u0142osy, kiedy Mansour Abbas zosta\u0142 obsadzony w tej samej roli po poprzednich wyborach?\u00a0Ten ostatni jest liderem jeszcze mniejszej partii (zaledwie 4 cz\u0142onk\u00f3w Knesetu).\u00a0I to jest partia islamistyczna: pod wzgl\u0119dem homofobii i mizoginii Mansour Abbas jest chyba gorszy ni\u017c Ben Gvir.<\/span><\/p>\n

Koalicje s\u0105 z natury niestabilne: w rz\u0105dzie i mi\u0119dzy frakcjami parlamentarnymi s\u0105 nieustanne konflikty.\u00a0Koncesje i kompromisy to jedyne \u015brodki utrzymania rz\u0105du. A kiedy pojawiaj\u0105 si\u0119 wa\u017cne kwestie i kompromis staje si\u0119 zbyt trudny \u2013 rz\u0105d upada, a sprawy wracaj\u0105 do ludzi.\u00a0Izrael ma wi\u0119cej wybor\u00f3w ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 innych demokracji;\u00a0i to nie tylko przez ostatnich kilku lat \u2013 zawsze tak by\u0142o: w latach 1980-2010 Izraelczycy g\u0142osowali w 10 wyborach;\u00a0Brytyjczycy tylko w 7.<\/span><\/p>\n

Co wi\u0119cej, Izrael ma bardzo aktywn\u0105 politycznie ludno\u015b\u0107 i bardzo zaanga\u017cowany elektorat.\u00a0W latach 1980-2010 \u015brednia frekwencja w Izraelu wynosi\u0142a 72%;\u00a0brytyjska tylko 68%.\u00a0Nawet por\u00f3wnanie ostatnich 5 wybor\u00f3w daje Izraelowi przewag\u0119: mimo wezwa\u0144 do g\u0142osowania co kilka miesi\u0119cy \u015brednio 70% doros\u0142ych Izraelczyk\u00f3w wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 w g\u0142osowaniu;\u00a0w Wielkiej Brytanii ta \u015brednia wynosi\u0142a 66%.<\/span><\/p>\n

Po\u0142\u0105czenie cz\u0119stszych wybor\u00f3w i bardziej zaanga\u017cowanego elektoratu skutkuje wi\u0119ksz\u0105 odpowiedzialno\u015bci\u0105 klasy politycznej.\u00a0Czasami zapominamy, \u017ce to elektorat stanowi ostateczn\u0105 kontrol\u0119 w\u0142adzy wykonawczej.\u00a0To elektorat, a nie S\u0105d Najwy\u017cszy, wyznacza ostateczne granice w\u0142adzy: to wyborcy odsy\u0142aj\u0105 rz\u0105d do domu i powo\u0142uj\u0105 nowy.<\/span><\/p>\n

W Izraelu opozycja (nawet niewielka frakcja) mo\u017ce wymusi\u0107 wotum nieufno\u015bci, co mo\u017ce doprowadzi\u0107 do obalenia rz\u0105du.\u00a0W Wielkiej Brytanii tylko lider opozycji mo\u017ce \u017c\u0105da\u0107 takiego g\u0142osowania;\u00a0i cho\u0107 zgodnie z tradycj\u0105 rz\u0105d przyjmuje to wyzwanie \u2013 zgodnie z prawem nie musi.<\/span><\/p>\n

W Wielkiej Brytanii (oraz w Stanach Zjednoczonych i innych demokracjach) zmiana rz\u0105du \u2013 raz wybranego \u2013 jest prawie niemo\u017cliwa.\u00a0Inaczej jest w Izraelu, gdzie ludzie cz\u0119\u015bciej maj\u0105 co\u015b do powiedzenia.<\/span><\/p>\n

Izrael ma Kontrolera Pa\u0144stwowego z niezwykle szerokimi uprawnieniami dochodzeniowymi.\u00a0Posiada znaczne zasoby, kt\u00f3re s\u0105 poza kontrol\u0105 rz\u0105du.\u00a0Kontroler Pa\u0144stwowy zatrudnia setki ludzi (prawnik\u00f3w, ksi\u0119gowych, geodet\u00f3w itp.), kt\u00f3rych jedynym zadaniem jest badanie i znajdowanie wad w sposobie sprawowania w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n

Izrael ma jedne z najostrzejszych i najsurowszych organ\u00f3w \u015bcigania na \u015bwiecie.\u00a0Sp\u00f3jrz na list\u0119 wp\u0142ywowych ludzi, kt\u00f3rzy zostali zbadani, os\u0105dzeni i skazani:<\/span><\/p>\n