![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/10\/13\/be26efc0bfa1015393cd2bb19421a785\/jpg\/jhi\/header\/friedlander_etrog_berlinka_SM.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/zih-1.png\")
<\/a>Sefer ha-bahir \/ Ksi\u0119ga \u015bwiat\u0142a ukrytego | Jubileuszowe seminarium nt. duchowo\u015bci \u017cydowskiej <\/a><\/strong><\/span><\/h5>\ndr hab. Jan Dokt\u00f3r<\/strong><\/span><\/p>\n Tematem tego posiedzenia by\u0142a niedawno wydana przez \u017bydowski Instytut Historyczny oraz Wydawnictwo \u201eTikkun\u201d dwuj\u0119zyczna edycja\u00a0Sefer ha-bahir<\/em>:\u00a0Ksi\u0119gi \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>. T\u0142umacze i autorzy towarzysz\u0105cych traktatowi monografii: Wojciech Brojer, Jan Dokt\u00f3r i Bohdan Kos z r\u00f3\u017cnych stron om\u00f3wili traktat uwa\u017cany za za\u0142o\u017cycielski tekst kaba\u0142y, okoliczno\u015bci jego powstania, jego recepcj\u0119 i znaczenie w \u017cyciu polskich \u017cyd\u00f3w.\u00a0<\/span><\/p>\n Na pocz\u0105tku Wojciech Brojer przedstawi\u0142 ten niewielki, licz\u0105cy zaledwie 12 tysi\u0119cy s\u0142\u00f3w, anonimowy tekst, nad kt\u00f3rym tr\u00f3jka badaczy pracowa\u0142a 26 lat, spotykaj\u0105c si\u0119 co tydzie\u0144. Nadal trwaj\u0105 w \u015brodowisku naukowym dyskusje na temat daty i okoliczno\u015bci jego powstania. Zdaniem t\u0142umaczy powsta\u0142 on ok. roku 1245 w Langwedocji w \u015brodowisku mistyk\u00f3w, uczni\u00f3w Izaaka \u015alepego (zm. ok. 1235). Zachowa\u0142o si\u0119 co najmniej 100 r\u0119kopis\u00f3w i licznych egzemplarzach kilkunastu wyda\u0144 drukowanych. Co zwraca uwag\u0119 i sk\u0142ania do refleksji, to fakt, \u017ce wszystkie edycje \u2013 pocz\u0105wszy od\u00a0editio princeps<\/em>, kt\u00f3re ukaza\u0142o si\u0119 w 1651 roku w Amsterdamie, a\u017c po wydanie z Wilna z 1913 roku \u2013 \u2013 wydane zosta\u0142y przez polskich \u017cyd\u00f3w. Istnieje wiele wersji tekstu, z kt\u00f3rych za najwa\u017cniejsz\u0105 i najstarsz\u0105 uznaje si\u0119 wersj\u0119 z r\u0119kopisu monachijskiego powsta\u0142ego w ko\u0144cu XIII w. Ta wersja zdecydowanie dominuje w obiegu czytelniczym do XVII wieku. Drug\u0105 wersj\u0105 jest r\u0119kopis b\u0119d\u0105cy podstaw\u0105\u00a0editio princeps<\/em>\u00a0z Amsterdamu z 1651 roku. Od chwili druku wersja ta sta\u0142a si\u0119 kanoniczn\u0105 i na niej opieraj\u0105 si\u0119 wszystkie kolejne edycje a\u017c do pocz\u0105tku XX w.\u00a0<\/span><\/p>\n Za podstaw\u0119 swojej edycji tr\u00f3jka t\u0142umaczy przyj\u0119\u0142a zgodnie ze star\u0105 dyrektyw\u0105 badawcz\u0105\u00a0lectio difficilior potior<\/em>\u00a0\u2013\u00a0\u201ewersja trudniejsza jest [wersj\u0105] w\u0142a\u015bciwsz\u0105, pierwotniejsz\u0105, bardziej \u017ar\u00f3d\u0142ow\u0105\u201d\u00a0\u2013 wersj\u0119 amsterdamsk\u0105, uznaj\u0105c, \u017ce jest bardziej pierwotna i lepiej odpowiada my\u015bli autor\u00f3w tekstu.\u00a0Polska edycja jest r\u00f3wnoleg\u0142a, dwuj\u0119zyczna z przypisami leksykalnymi i tekstologicznymi.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n Tytu\u0142 traktatu ustalony zosta\u0142 dopiero na pocz\u0105tku XIV w. Wcze\u015bniej przywo\u0142ywano go jako\u00a0Midrasz szel rabbi Nechunia ben Hakana<\/em>. P\u00f3\u017aniejszy i obowi\u0105zuj\u0105cy do dzisiaj tytu\u0142\u00a0Sefer ha-bahir<\/em>\u00a0badacze i wydawcy jednoznacznie rozumiej\u0105 jako \u201eKsi\u0119ga jasno\u015bci\u201d, \u201eKsi\u0119ga blasku\u201d. T\u0142umacze polskiej edycji t\u0142umacz\u0105 go inaczej, jako \u201eKsi\u0119ga \u015bwiat\u0142a ukrytego\u201d. I maj\u0105 ku temu wa\u017cne powody. S\u0142owo\u00a0bahir<\/em>,\u00a0\u2019or-bahir<\/em>\u00a0pojawia si\u0119 w Biblii Hebrajskiej raz, w Ksi\u0119dze Hioba i nie ma pewno\u015bci, co ono w kontek\u015bcie pierwotnym znaczy\u0142o. Ju\u017c na pocz\u0105tku XIV w. pierwszy komentator\u00a0Bahiru<\/em>, Meir Sahula \u2013 to wyj\u0105tek \u2013\u00a0\u2019or-bahir<\/em>\u00a0t\u0142umaczy\u0142 jako \u201e\u015bwiat\u0142o ukryte\u201d. Jego komentarz nosi\u0142 tytu\u0142\u00a0\u2019Or-ha-ganuz<\/em>, co jednoznacznie nale\u017cy t\u0142umaczy\u0107 jako \u201e\u015awiat\u0142o ukryte\u201d. Wsp\u00f3\u0142czesne j\u0119zykoznawstwo potwierdza, \u017ce\u00a0bahir<\/em>\u00a0to przymiotnik oznaczaj\u0105cy \u201emroczny\u201d, \u201ezas\u0142oni\u0119ty\u201d. Najwa\u017cniejsze jest jednak to, \u017ce tytu\u0142 \u201eKsi\u0119ga \u015bwiat\u0142a ukrytego\u201d zdecydowanie lepiej odpowiada podstawowej tezie teologicznej traktatu, g\u0142osz\u0105cej, \u017ce B\u00f3g na pocz\u0105tku stworzy\u0142 dwa \u015bwiat\u0142a, jedno powszechne, dla \u201e\u015awiata Tego\u201d (ha-\u2018olam ha-ze<\/em>)\u00a0oraz drugie, ukryte, przeznaczone dla sprawiedliwych, dla \u201e\u015awiata Przychodz\u0105cego\u201d (ha-\u2018olam ha-ba\u2019<\/em>). To ukryte \u015bwiat\u0142o (\u2019or-bahir<\/em>) mistycy winni ods\u0142ania\u0107 przez nieustaj\u0105ce studiowanie Tory.\u00a0<\/span><\/p>\n Jan Dokt\u00f3r przedstawi\u0142 nast\u0119pnie cywilizacyjny kontekst pocz\u0105tk\u00f3w kaba\u0142y: erupcji w trzynastowiecznej Europie \u2013 w Nadrenii, Langwedocji, Prowansji i na P\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim \u2013 \u017cydowskich tekst\u00f3w ezoterycznych z\u00a0Sefer ha-bahir<\/em>\u00a0na czele. Spowodowa\u0142a j\u0105 technologia produkcji nowego rewelacyjnego no\u015bnika pisma, czyli papieru, oraz zwi\u0105zane z tym pojawienie si\u0119 Talmudu spisanego na papierze w\u0142a\u015bnie. Talmud, zredagowany ju\u017c kilka stuleci wcze\u015bniej, by\u0142 do tego czasu wy\u0142\u0105cznym depozytem jesziw babilo\u0144skich i nauczany jako ustna Tora wy\u0142\u0105cznie w samych jesziwach, a zapisywany fragmentami jedynie w postaci respons\u00f3w. Jako spisany zas\u00f3b tradycji opu\u015bci\u0142 jesziwy dopiero pod koniec X w. a do Europy dotar\u0142 z ko\u0144cem XI w., przedstawiany jako spisana Tora Ustna obowi\u0105zuj\u0105ca wszystkich \u017byd\u00f3w, wywo\u0142uj\u0105c w miejscowych wsp\u00f3lnotach \u017cydowskich prawdziwe trz\u0119sienie ziemi. R\u00f3wnocze\u015bnie z Talmudem albo nied\u0142ugo po nim do dotar\u0142y Europy pisma Majmonidesa i innych my\u015blicieli \u017cydowskich ze \u015bwiata islamskiego, wzbudzaj\u0105c r\u00f3wnie wiele zachwyt\u00f3w, jak polemik.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n Te spory o kszta\u0142t i przes\u0142anie judaizmu, niekiedy gwa\u0142towne i zwie\u0144czone kl\u0105twami, stanowi\u0142y ideologiczne t\u0142o pierwszych pism kabalistycznych. \u015awiat kultury oralnej odchodzi\u0142 zdecydowanie w przesz\u0142o\u015b\u0107. Atrakcyjno\u015b\u0107 spisywanych tekst\u00f3w by\u0142a ogromna. Mo\u017cna je by\u0142o studiowa\u0107 indywidualnie, wielokrotnie odczytywa\u0107, kontemplowa\u0107, analizowa\u0107, por\u00f3wnywa\u0107 a wreszcie komentowa\u0107. By\u0142o oczywiste, \u017ce tylko ci, kt\u00f3rzy swoje tradycje i idee przedstawi\u0105 na pi\u015bmie, wezm\u0105 udzia\u0142 w debacie na temat judaizmu, jaka rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wraz z pojawieniem si\u0119 Talmudu. Upieranie si\u0119 przy przekazie ustnym skazywa\u0142o na nieuchronn\u0105 marginalizacj\u0119, a z czasem i znikni\u0119cie. Ich autorzy\u00a0stan\u0119li przed dramatycznym wyborem, czy utrwali\u0107 swoje tradycje na pi\u015bmie, czy si\u0119 podda\u0107. Niekt\u00f3rzy, jak redaktorzy\u00a0Sefer ha-bahir<\/em>, zdecydowali si\u0119 je spisa\u0107.\u00a0<\/span><\/p>\n Jednym z najwa\u017cniejszych nast\u0119pstw tej rewolucji pi\u015bmiennej by\u0142o odrzucenie ogranicze\u0144 ezoterycznych, kr\u0119puj\u0105cych dot\u0105d przekaz wiedzy uchodz\u0105cej za tajemn\u0105. Najpierw w \u015bwiecie islamskim, gdzie najwcze\u015bniej pojawi\u0142 si\u0119 papier, stamt\u0105d za\u015b tajemne albo \u015bci\u015ble reglamentowane dot\u0105d pisma \u017cydowskie zacz\u0119\u0142y dociera\u0107 do Europy.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n Podobna sytuacja panowa\u0142a na ziemiach polskich na prze\u0142omie XV i XVI wieku. Wcze\u015bniejsze pi\u0119\u0107 stuleci pa\u0144stwa polskiego i dziej\u00f3w \u017cyd\u00f3w polskich by\u0142o w gruncie rzeczy przedpi\u015bmiennych, a sztuka pisania i dost\u0119p do materia\u0142\u00f3w pi\u015bmiennych zarezerwowane by\u0142y dla w\u0105skich elit. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska \u017cy\u0142a g\u0142\u00f3wnie w \u015bwiecie przekazu ustnego tradycji, cho\u0107 oczywi\u015bcie jakie\u015b elementy kultury pisemnej w postaci zwoj\u00f3w Tory odczytywanych w bo\u017cnicach czy pojedynczych ksi\u0105g istnia\u0142y, podobnie jak niewielka elita os\u00f3b pi\u015bmiennych. Wraz z papierem i drukiem, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 tu niemal r\u00f3wnocze\u015bnie, do wsp\u00f3lnoty \u017cydowskiej nap\u0142yn\u0119\u0142a fala pism z nowymi ideami, z roszczeniowym Talmudem na czele. Temu wszystkiemu pr\u00f3bowa\u0142y sprosta\u0107 miejscowe aszkenazyjskie regionalne tradycje.\u00a0<\/span><\/p>\n Bohdan Kos w swoim wyst\u0105pieniu rozwin\u0105\u0142 niekt\u00f3re w\u0105tki\u00a0Vademecum Ksi\u0119gi \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>. Przede wszystkim poszukiwanie \u015blad\u00f3w Tory Mi\u0142o\u015bci w\u015br\u00f3d hagadycznych opowie\u015bci Tory Surowego Prawa, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na zawarte w\u00a0Bahirze<\/em>\u00a0interpretacje Psalmu 29 i Lamentacji 2. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 one na kszta\u0142t podstawowego modelu stosunk\u00f3w Boga i cz\u0142owieka. Modelu erotycznej mi\u0142o\u015bci z ca\u0142\u0105 jej z\u0142o\u017cono\u015bci\u0105. Pe\u0142n\u0105 \u017caru i nami\u0119tno\u015bci gr\u0119 zazdro\u015bci, cierpienia i akt\u00f3w wybaczenia.\u00a0<\/span><\/p>\n Po wyst\u0105pieniach tr\u00f3jki autor\u00f3w i t\u0142umaczy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 dyskusja.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n Marzena Zawanowska<\/strong>\u00a0(UW) zapyta\u0142a o znacz\u0105c\u0105 pozycj\u0119 teologiczn\u0105 \u015bwi\u0119ta Sukot w\u00a0Ksi\u0119dze \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>.\u00a0<\/span><\/p>\n Istotnie, ok. 10% tekstu bezpo\u015brednio dotyczy problematyki \u015awi\u0119ta Sza\u0142as\u00f3w. Dalsze 20% wyra\u017anie do niego nawi\u0105zuje. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 przywo\u0142a\u0144 z Pi\u0119cioksi\u0119gu w traktacie odnosi si\u0119 do w\u0119dr\u00f3wki \u017cyd\u00f3w pod wodz\u0105 Moj\u017cesza do Kaananu, kt\u00f3ra jest historycznym zapleczem Sukot. Wbrew stworzonej przez Miszn\u0119 i konsekwentnie podtrzymywanej tradycji skupiania uwagi na symbolice sza\u0142asu sukotowego (suka<\/em>),\u00a0Bahir<\/em>\u00a0koncentruje si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na gematrii bukietu sukotowego (lulaw\u00a0<\/em>= 36+32) oraz teurgicznej skuteczno\u015bci i sprawczo\u015bci sukotowego rytua\u0142u.\u00a0Ksi\u0119ga \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>\u00a0rozwija charakterystyczn\u0105 dla formacji sefardyjskiej sukotow\u0105 teologi\u0119 zbawienia, w kt\u00f3rej nar\u00f3d wybrany, Izrael otrzymuje misj\u0119 poprowadzenia innych narod\u00f3w ku Bogu w czasie mesja\u0144skim. Sukot jest w traktacie jedynym \u2013 z trzech \u2013 \u015bwi\u0105t pielgrzymkowych, podczas gdy w \u015bredniowiecznym judaizmie, zw\u0142aszcza aszkenazyjskim, zdecydowanie dominuje liturgia \u015bwi\u0119ta Pesach z wizj\u0105 zbawienia Izraela przez wytracenie Edomu (chrze\u015bcijan).\u00a0Nie potrafimy wyja\u015bni\u0107, dlaczego polscy \u017cydzi przy do\u015b\u0107 powszechnej recepcji\u00a0Sefer ha-bahir<\/em>\u00a0ca\u0142kowicie zignorowali jego bogat\u0105 teologi\u0119 i eschatologi\u0119 \u015awi\u0119ta Sza\u0142as\u00f3w. Pomija je r\u00f3wnie\u017c ca\u0142a dotychczasowa historiografia, pocz\u0105wszy od Gershoma Scholema.\u00a0<\/span><\/p>\n Barbara Gryczan<\/strong>\u00a0(UW) poruszy\u0142a problem nietypowego j\u0119zyka traktatu w czasach, gdy \u015bredniowieczna hebrajszczyzna osi\u0105gn\u0119\u0142a poziom gramatycznie i stylistycznie dojrza\u0142ego j\u0119zyka.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n Wydaje si\u0119, \u017ce autorzy\u00a0Ksi\u0119gi \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>\u00a0nie mieli problemu z literackim j\u0119zykiem swojej epoki. Znali bez w\u0105tpienia tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Jehudy Halewiego, Abrahama ibn Ezry,\u00a0Miszne Tora\u00a0<\/em>Majmonidesa oraz filozoficzne t\u0142umaczenia Tibbon\u00f3w. \u015awiadomie jednak pos\u0142ugiwali si\u0119 pastiszem \u201e\u017cargonu\u201d talmudycznego, j\u0119zykiem jesziwy, mieszanin\u0105 hebrajsko-aramejsk\u0105, poniewa\u017c \u2013 jak wolno si\u0119 domy\u015bla\u0107 \u2013 sw\u00f3j traktat kierowali polemicznie do tosafist\u00f3w (zwolennik\u00f3w dominacji Talmudu), jako konkurent\u00f3w w Torze Ustnej.\u00a0<\/span><\/p>\n Mateusz Wyrwich\u00a0<\/strong>pyta\u0142 o \u017ar\u00f3d\u0142a zainteresowania autor\u00f3w ksi\u0105\u017cki\u00a0Bahirem\u00a0<\/em>w\u0142a\u015bnie, a nie innym tekstem religijnej literatury \u017cydowskiej.\u00a0<\/span><\/p>\n Powody zainteresowania\u00a0Ksi\u0119g\u0105 \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>\u00a0s\u0105 co najmniej trzy. Po pierwsze, jest to tekst powszechnie uwa\u017cany za akt za\u0142o\u017cycielski \u015bredniowiecznej kaba\u0142y \u017cydowskiej, powsta\u0142y jeszcze przed klasycznym, przedzoharycznym etapem jej rozwoju. Zawsze warto przyjrze\u0107 si\u0119 krytycznie pierwotnym ideom, zw\u0142aszcza \u017ce do tej pory badacze analizuj\u0105 ten traktat jedynie w kontek\u015bcie p\u00f3\u017aniejszych osi\u0105gni\u0119\u0107 tw\u00f3rc\u00f3w kaba\u0142y. Wspomniane, konsekwentne unikanie problematyki Sukot jest tu znacz\u0105cym przyk\u0142adem. Po drugie, niezwyk\u0142e zainteresowanie\u00a0Ksi\u0119g\u0105 \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>\u00a0teolog\u00f3w i pisarzy chrze\u015bcija\u0144skich, katolickich i protestanckich XV i XVI w. Mi\u0119dzy 1486 i 1553 rokiem powsta\u0142y a\u017c trzy ca\u0142kowicie niezale\u017cne t\u0142umaczenia traktatu na \u0142acin\u0119. Teza o powszechnej fascynacji judaizmem my\u015blicieli europejskich tego okresu wydaje si\u0119 nie do utrzymania. Raczej szukali oni w tekstach kabalistycznych, zw\u0142aszcza w\u00a0Bahirze<\/em>\u00a0podobie\u0144stw do chrze\u015bcija\u0144stwa i \u2013 przez to \u2013 szansy do nawr\u00f3cenia \u017cyd\u00f3w na prawdziw\u0105 wiar\u0119. Po trzecie, trwaj\u0105ca niemal trzy stulecia fascynacja polskich, aszkenazyjskich \u017cyd\u00f3w tekstem wyros\u0142ym z g\u0142\u0119bi sefardyjskiej teologii zbawienia i radykalnie antygnostyckich inspiracji.\u00a0<\/span><\/p>\n Bronis\u0142aw \u015awi\u0105tkowski<\/strong>\u00a0(ASP) spyta\u0142, jakie by\u0142y dla autor\u00f3w ksi\u0105\u017cki najwi\u0119ksze zaskoczenia w\u00a0Ksi\u0119dze \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>.\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n Zaskocze\u0144 jest bardzo wiele, cho\u0107by wspomniana dominacja teologii Sukot, przy pomijaniu \u015awi\u0119ta Pesach. Jednak najbardziej niezwyk\u0142a wydaje si\u0119 by\u0107 radykalna reinterpretacja biblijnego opisu wydarze\u0144 w Edenie (Rdz 3) zawarta w ko\u0144cowym fragmencie wersji monachijskiej traktatu. Langwedoccy mistycy, bez w\u0105tpienia inspirowani palesty\u0144skim midraszem\u00a0Pirqej de-rabi \u2019Eliezer<\/em>\u00a0z IX wieku, pos\u0142u\u017cyli si\u0119 gramatyczn\u0105 gr\u0105 form przymiotnika\u00a0\u2018arum<\/em>\u00a0opartego na rdzeniu\u00a0\u2018ajin-resz-vav-mem<\/em>.\u00a0\u2018Arum<\/em>\u00a0(\u201em\u0105dry\u201d, \u201esprytny\u201d, \u201eroztropny\u201d) jest w\u0105\u017c, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 w Ogrodzie (Rdz 3.1).\u00a0\u2018Arum<\/em>, w formie\u00a0\u2018ejrom<\/em>, jest r\u00f3wnie\u017c Adam (i Ewa) po zjedzeniu owocu z Drzewa Poznania (Rdz 3. 7; 10-11), co powszechnie t\u0142umaczy si\u0119 jako \u201enagi\u201d, \u201eobna\u017cony\u201d. Tw\u00f3rcy traktatu zrywaj\u0105 z t\u0105 tradycj\u0105, rozumiej\u0105c przymiotnik konsekwentnie jako \u201em\u0105dry\u201d. W ten spos\u00f3b zmienia si\u0119 ca\u0142kowicie sens rajskiego etapu stwarzania pierwszych ludzi. Eden jest miejscem, w kt\u00f3rym cz\u0142owiek uzyskuje ostateczn\u0105 pe\u0142ni\u0119 swojej natury, fizyczn\u0105 i duchow\u0105: traci podobie\u0144stwo do zwierz\u0105t (rogow\u0105 sk\u00f3r\u0119) i osi\u0105ga pokrewie\u0144stwo Boskie (m\u0105dro\u015b\u0107). To interpretacja, kt\u00f3ra \u2013 cho\u0107 znajduje wa\u017ckie argumenty w tek\u015bcie biblijnym \u2013 w dotychczasowej egzegetycznej literaturze \u017cydowskiej (i chrze\u015bcija\u0144skiej) nie zosta\u0142a podj\u0119ta i rozwa\u017cona.\u00a0<\/span><\/p>\n \u00a0<\/span><\/p>\n Sefer ha-bahir<\/strong> \/ Ksi\u0119ga \u015bwiat\u0142a ukrytego<\/em>\u00a0jest dost\u0119pna w stacjonarnej i\u00a0internetowej Ksi\u0119garni na T\u0142omackiem.<\/a><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> Sefer ha-bahir \/ Ksi\u0119ga \u015bwiat\u0142a ukrytego | Jubileuszowe seminarium nt. duchowo\u015bci \u017cydowskiej dr hab. Jan Dokt\u00f3r 10 marca odby\u0142o si\u0119 pierwsze seminarium zorganizowane w \u017bydowskim Instytucie Historycznym w trybie stacjonarnym po dwuletniej przerwie spowodowanej epidemi\u0105, kiedy posiedzenia odbywa\u0142y si\u0119 w trybie on-line. By\u0142o to zarazem spotkanie jubileuszowe, bowiem seminarium sko\u0144czy\u0142o w\u0142a\u015bnie 10 lat. Strona tytu\u0142owa […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/103200"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=103200"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/103200\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":103211,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/103200\/revisions\/103211"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=103200"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=103200"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=103200"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n10 marca odby\u0142o si\u0119 pierwsze seminarium zorganizowane w \u017bydowskim Instytucie Historycznym w trybie stacjonarnym po dwuletniej przerwie spowodowanej epidemi\u0105, kiedy posiedzenia odbywa\u0142y si\u0119 w trybie on-line. By\u0142o to zarazem spotkanie jubileuszowe, bowiem seminarium sko\u0144czy\u0142o w\u0142a\u015bnie 10 lat.<\/strong><\/span><\/h4>\n
![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2023\/3\/28\/e18e88e2ed0bf94ed0cea5ecca8b515d\/png\/jhi\/normal_big\/Grafiki%20na%20stron%C4%99%20(1).webp\")
Strona tytu\u0142owa Sefer ha-bahir, Amsterdam 1651 (editio princeps), Allard Pierson, University of Amsterdam<\/em><\/span><\/p>\n![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2022\/7\/25\/ae936639c3a1a26e0a8bb51f6eeb578e\/jpg\/jhi\/preview\/25.07.2022_Sefer%20ha-bahir_comp.jpg\")
<\/p>\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"