{"id":103218,"date":"2023-04-04T17:09:14","date_gmt":"2023-04-04T15:09:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=103218"},"modified":"2023-03-30T09:37:17","modified_gmt":"2023-03-30T07:37:17","slug":"04-09-80","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=103218","title":{"rendered":"Jung Jidysz"},"content":{"rendered":"

\"Moj\u017ceszMoj\u017cesz Broderson, ok\u0142adka w\u0142asnego poematu dramatycznego “Di malke Szwo (Kr\u00f3lowa Saby)”, Farlag “Jung Jidysz”, \u0141\u00f3d\u017a 1921, ze zbior\u00f3w Biblioteki Narodowej w Warszawie<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Jung Jidysz<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Magdalena Wr\u00f3blewska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Jung Jidysz to grupa artystyczna dzia\u0142aj\u0105ca w \u0141odzi w latach 1919-1921, zrzeszaj\u0105ca tw\u00f3rc\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego.<\/strong><\/span><\/h4>\n

Do grona za\u0142o\u017cycieli nale\u017celi:\u00a0Jankiel Adler<\/a>, Moj\u017cesz Broderson, Marek Szwarc, Wincenty Brauner. Z grup\u0105 zwi\u0105zanych by\u0142o wiele postaci \u015brodowiska artystycznego – najwi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 odegrali: Henryk Barci\u0144ski,\u00a0Henryk Berlewi<\/a>, Ida Brauner, Samuel Cygler, Zofia Gutentag,\u00a0Icchak Kacenelson<\/a>, Henoch Kohn, Pola Lindenfeld, Dina Matus, Moj\u017cesz Neuman, Natan Szpigel i W\u0142adys\u0142aw Wajntraub.<\/span><\/p>\n

Jung Jidysz by\u0142a jedn\u0105 z kilku grup dzia\u0142aj\u0105cych w okresie mi\u0119dzywojennym, zwi\u0105zanych z nurtem ekspresjonizmu. Oko\u0142o 1917 roku w r\u00f3\u017cnych miejscach w Polsce ujawnia\u0142 si\u0119 on w sztuce powstaj\u0105cych ugrupowa\u0144 artystycznych: Ekspresjonist\u00f3w Polskich (p\u00f3\u017aniej Formist\u00f3w) w Krakowie czy\u00a0Buntu<\/a>\u00a0i kr\u0119gu pisma “Zdr\u00f3j” w Poznaniu. W \u0141odzi pod nazw\u0105 Jung Jidysz dzia\u0142a\u0142a nie tylko grupa, ale od 1919 roku ukazywa\u0142o si\u0119 pismo pod redakcj\u0105 Moj\u017cesza Brodersona, w kt\u00f3rym publikowane by\u0142y manifesty tego \u015brodowiska.<\/span><\/p>\n

Ekspresjonizm rozumiany by\u0142 w\u00f3wczas przez tw\u00f3rc\u00f3w niezwykle szeroko, jako og\u00f3\u0142 nowych zjawisk i d\u0105\u017ce\u0144 w sztuce. Jankiel Adler uto\u017csamia\u0142 go wr\u0119cz ze sztuk\u0105 dwudziestego wieku. W r\u00f3\u017cnych \u015brodowiskach dominowa\u0142y odmienne poetyki, i tak na przyk\u0142ad Formi\u015bci \u0142\u0105czyli ekspresj\u0119 formy z kubistyczn\u0105 syntez\u0105, a czasem tak\u017ce futurystyczn\u0105 dynamik\u0105. Inny nurt wyznacza\u0142o \u015brodowisko pozna\u0144skich artyst\u00f3w inspiruj\u0105cych si\u0119, podobnie jak tw\u00f3rcy kr\u0119gu Jung Jidysz, tym co dzia\u0142o si\u0119 w galeriach Berlina. Opr\u00f3cz recepcji niemieckiego ekspresjonizmu, dla artyst\u00f3w \u0142\u00f3dzkich niezwykle istotna okaza\u0142a si\u0119 sztuka Marca Chagalla, co ujawni\u0142o si\u0119 zw\u0142aszcza w tw\u00f3rczo\u015bci Adlera.<\/span><\/p>\n

Historia tego \u015brodowiska jest dopiero rekonstruowana, do niedawna \u0141\u00f3d\u017a kojarzona by\u0142a g\u0142\u00f3wnie z ugrupowaniami konstruktywist\u00f3w. Odkrywaniu grupy Jung Jidysz na pewno nie sprzyja\u0142 fakt, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 tekst\u00f3w teoretycznych i programowych napisana zosta\u0142a w j\u0119zyku jidysz, a specyfika tw\u00f3rczo\u015bci w du\u017cej mierze opiera\u0142a si\u0119 na jej wielokulturowym charakterze.<\/span><\/p>\n

Arty\u015bci z Jung Jidysz dzia\u0142ali na styku r\u00f3\u017cnych kultur i religii, wykraczaj\u0105c daleko poza tradycj\u0119 \u017cydowsk\u0105, odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 niejednokrotnie do chrze\u015bcija\u0144stwa i symboliki r\u00f3\u017cnych kr\u0119g\u00f3w kulturowych. \u015arodowisko \u0142\u00f3dzkie mia\u0142o w tym czasie wielonarodowy charakter, stanowili je zar\u00f3wno \u017bydzi z Rosji i Rosjanie, Niemcy i Polacy. St\u0105d w sztuce tego miejsca obecne by\u0142y kwestie to\u017csamo\u015bci narodowej, a tak\u017ce religii (obok katolicyzmu w \u0141odzi silny by\u0142 protestantyzm, dzia\u0142ali ortodoksyjni \u017bydzi i reformatorzy). Poszukiwano raczej p\u0142aszczyzny wsp\u00f3lnoty i porozumienia, dominowa\u0142a postawa akceptacji dla odr\u0119bno\u015bci spo\u0142eczno\u015bci stanowi\u0105cych wsp\u00f3lnot\u0119 tego na wskro\u015b nowoczesnego miasta.<\/span><\/p>\n

Istotn\u0105 inspiracj\u0119 dla tw\u00f3rc\u00f3w Jung Jidysz stanowi\u0142o w\u0142a\u015bnie miejsce, w kt\u00f3rym dzia\u0142ali. Dynamiczne miasto w okresie przyspieszenia gospodarczego, ci\u0105g\u0142ych zmian na tle ekonomicznym i spo\u0142ecznym by\u0142o tematem i punktem odniesienia dla dzia\u0142a\u0144 artyst\u00f3w. Z miastem i jego ikonosfer\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 te\u017c istotny w tw\u00f3rczo\u015bci \u017cydowskich malarzy pierwiastek prymitywu, tutaj uto\u017csamianego z folklorem miejskim, estetyk\u0105 szyld\u00f3w i wystaw sklepowych, ale tak\u017ce aur\u0105 biednych, robotniczych dzielnic dynamicznie rozwijaj\u0105cego si\u0119 o\u015brodka przemys\u0142owego.<\/span><\/p>\n

Cho\u0107 poj\u0119cie awangardy \u0142\u00f3dzkiej uto\u017csamia si\u0119 automatycznie z dzia\u0142alno\u015bci\u0105\u00a0W\u0142adys\u0142awa Strzemi\u0144skiego<\/a>\u00a0i\u00a0Katarzyny Kobro<\/a>, to jednak sztuka nowoczesna wcze\u015bniej znalaz\u0142a swe miejsce w tym mie\u015bcie. Wincenty Brauner (Icchak Brojner), malarz i grafik wykszta\u0142cony w Berlinie, wielbiciel sztuki van Gogha (w ho\u0142dzie dla kt\u00f3rego przyj\u0105\u0142 imi\u0119), za\u0142o\u017cy\u0142 przy ulicy Piotrkowskiej Salon Sztuki. Prezentowa\u0142 z nim prace w\u0142asne oraz zaprzyja\u017anionych artyst\u00f3w. Tam odby\u0142a si\u0119 w 1915 roku pierwsza wystawa indywidualna Marka Szwarca (Schwarza), malarza, rze\u017abiarza i grafika tworz\u0105cego w Pary\u017cu, zaznajomionego ze sztuk\u0105 Marca Chagalla. Inn\u0105 postaci\u0105 z tego kr\u0119gu by\u0142 Henryk Barci\u0144ski (Henoch Barczy\u0144ski), malarz i grafik, kt\u00f3ry zdobywa\u0142 wykszta\u0142cenie w pracowni Glickensteina w Warszawie. Do grona tego do\u0142\u0105czy\u0142 po proklamacji niepodleg\u0142o\u015bci Polski w 1918 roku malarz i grafik Jankiel Adler, przebywaj\u0105cy wcze\u015bniej w Berlinie, blisko \u015brodowiska galerii “Der Sturm”. Prace wymienionych artyst\u00f3w stanowi\u0142y trzon dw\u00f3ch wa\u017cnych ekspozycji, jakie mia\u0142y miejsce w \u0141odzi wiosn\u0105 i zim\u0105 1918 roku, zorganizowanych przez Stowarzyszenie Artyst\u00f3w i Zwolennik\u00f3w Sztuk Pi\u0119knych.<\/span><\/p>\n

Na pocz\u0105tku 1918 roku pad\u0142 pomys\u0142 zawi\u0105zania ugrupowania artystycznego pod nazw\u0105 Jung Jidysz. W\u00f3wczas do grona wymienionych artyst\u00f3w do\u0142\u0105czy\u0142 przyby\u0142y z Moskwy Moj\u017cesz Broderson (Broderzon), kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 przyw\u00f3dc\u0105 ideowym i najwa\u017cniejszym teoretykiem grupy. By\u0142 nie tylko grafikiem, ale przede wszystkim poet\u0105 i dramaturgiem. Zadebiutowa\u0142 tomem “Czarne \u015bwiecide\u0142ka<\/strong>” w j\u0119zyku jidysz. Obok Braunera, Schwarca, Barci\u0144skiego i Adlera, do grupy do\u0142\u0105czy\u0142y artystki: Dina Matus, Ida Brauner (siostra Wincentego), Pola Lindenfeld, Zofia Gutenberg, a tak\u017ce poeci: Icchak Kacenelson, Jecheskiel Moj\u017cesz Neuman (Najman). Pierwszy cz\u0142on nazwy grupy nawi\u0105zywa\u0142 do silnych na pocz\u0105tku ubieg\u0142ego stulecia tendencji do odnowienia sztuki i \u015brodk\u00f3w jej wyrazu. Drugie s\u0142owo wskazywa\u0142o na charakter to\u017csamo\u015bci cz\u0142onk\u00f3w grupy. Jidysz jest syntez\u0105 wielu j\u0119zyk\u00f3w i dialekt\u00f3w, sposobem komunikacji wypracowanym w Europie Wschodniej przez ludno\u015b\u0107 pochodzenia \u017cydowskiego w ma\u0142ym stopniu zaznajomion\u0105 z hebrajskim. Przez inteligencj\u0119 jidysz uznawany by\u0142 za j\u0119zyk klas ni\u017cszych. Tw\u00f3rcy zrzeszeni w Jung Jidysz u\u017cywali go programowo, bo w\u0142a\u015bnie do tych grup spo\u0142ecznych kierowali swoje przes\u0142anie.<\/span><\/p>\n

T\u0119 programow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 oddawa\u0142y has\u0142a publikowane na \u0142amach ich pisma: “Za sztuk\u0119! Za m\u0142ody, pi\u0119kny j\u0119zyk \u017cydowski!”. Wybieraj\u0105c jidysz arty\u015bci podkre\u015blali specyfik\u0119 sztuki \u017cydowskiej i jej odr\u0119bno\u015b\u0107, a zarazem jej eklektyzm i wielo\u015b\u0107 odniesie\u0144 kulturowych. Sw\u00f3j artystyczny przekaz formu\u0142owali na \u0142amach “Jung Jidysz<\/strong>” nie tylko w s\u0142owie, ale tak\u017ce w obrazach, zamieszczanych licznie ilustracjach, co doskonale wida\u0107 w redagowanym przez Brodersona pierwszym numerze pisma, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 z okazji \u015bwi\u0119ta Purim 14 marca 1919 roku. Zawiera\u0142 on, podobnie jak kolejny, wydany z okazji \u015bwi\u0119ta Pesach 15 kwietnia, manifest autorstwa Brodersona, stawiaj\u0105cy obok postulat\u00f3w artystycznych has\u0142a dotycz\u0105ce moralnej i religijnej odnowy. W ostatnim numerze, z prze\u0142omu listopada i grudnia 1919 roku, ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 Adlera o Chagallu oraz przedrukowany zosta\u0142 manifest Kurta Heynickiego “Dusza sztuki<\/strong>“. W publikowanych tekstach pojawia\u0142y si\u0119 tak\u017ce cz\u0119sto has\u0142a o potrzebie zerwania z przesz\u0142o\u015bci\u0105, charakterystyczne dla wszelkich awangard mi\u0119dzywojnia.<\/span><\/p>\n

Malarze Jung Jidysz brali aktywny udzia\u0142 w \u017cyciu artystycznym innych miast, wystawiali swe prace mi\u0119dzy innymi w Warszawie i Bia\u0142ymstoku, utrzymywali te\u017c sta\u0142y kontakt z pozna\u0144skim Buntem. W 1921 roku wraz z Henrykiem Berlewim utworzyli “Salon futuryst\u00f3w, kubist\u00f3w i prymitywist\u00f3w”. Adler wystawi\u0142 na nim dziewi\u0119tna\u015bcie prac – scen miejskich i przedstawie\u0144 inspirowanych ikonografi\u0105 Nowego Testamentu, tematyka biblijna obecna by\u0142a r\u00f3wnie\u017c w wi\u0119kszo\u015bci spo\u015br\u00f3d wystawionych dwudziestu pi\u0119ciu obraz\u00f3w Braunera. Cz\u0119\u015b\u0107 prac z tej wystawy zosta\u0142a potem przeniesiona do Warszawy, na ekspozycj\u0119 zorganizowan\u0105 w gmachu Gminy \u017bydowskiej przy ulicy Grzybowskiej.<\/span><\/p>\n

W 1921 roku dzia\u0142alno\u015b\u0107 grupy wygas\u0142a. Arty\u015bci nawi\u0105zali liczne kontakty zagraniczne w zwi\u0105zku z wystaw\u0105 prac Jankiela Adlera w Nowym Jorku, a tak\u017ce pobytem tego artysty w D\u00fcsseldorfie, gdzie zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 z cz\u0142onkami grupy Das Junge Rheinland. Zaowocowa\u0142o to udzia\u0142em niekt\u00f3rych artyst\u00f3w Jung Jidysz i Buntu w 1. Mi\u0119dzynarodowej Wystawie Nowej Sztuki w Domu Handlowym Tietza w D\u00fcsseldorfie wiosn\u0105 1922 roku. Przy tej okazji zorganizowany zosta\u0142 kongres za\u0142o\u017cycielski Unii Artyst\u00f3w Post\u0119powych, g\u0142osz\u0105cych potrzeb\u0119 wymiany i wsp\u00f3\u0142pracy mi\u0119dzynarodowej artyst\u00f3w. Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej Jankiel Adler uczestniczy\u0142 w Wielkiej Berli\u0144skiej Wystawie Sztuki zorganizowanej przez November-Gruppe.<\/span><\/p>\n

W 1922 roku niekt\u00f3rzy arty\u015bci kr\u0119gu Jung Jidysz sw\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 zacz\u0119li coraz silniej wi\u0105za\u0107 z teatrem. Broderson za\u0142o\u017cy\u0142 s\u0142ynny teatr marionetek “Ko\u017al\u0105tko” (“Chat Gadje”), w kt\u00f3rym spe\u0142nia\u0142 rol\u0119 autora tekst\u00f3w, animatora i lektora. Niezwyk\u0142e, ekspresjonistyczne lalki przygotowa\u0142 dla niego Brauner, za\u015b muzyk\u0119 do przedstawie\u0144 komponowa\u0142 zwi\u0105zany z Jung Jidysz Henryk (Henoch) Kochn. Zarazem arty\u015bci indywidualnie i grupowo kontynuowali dzia\u0142alno\u015b\u0107 wystawiennicz\u0105. W 1923 roku odby\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy innymi indywidualny pokaz prac Szwarca w Polskim Klubie Artystycznym w Warszawie oraz retrospektywna wystawa prac Braunera w sali witra\u017cowej Casina w \u0141odzi. W tym samym roku w \u0141odzi zaprezentowano Mi\u0119dzynarodow\u0105 Wystaw\u0119 M\u0142odej Sztuki, zorganizowan\u0105 przez Uni\u0119 Post\u0119powych Artyst\u00f3w, podczas kt\u00f3rej uda\u0142o si\u0119 skonfrontowa\u0107 sztuk\u0119 niemieckich artyst\u00f3w, mi\u0119dzy innymi z Der Blaue Reiter oraz Die Br\u00fccke, z dokonaniami polskiej awangardy.<\/span><\/p>\n

\n

Literatura:<\/em><\/span><\/p>\n