{"id":103935,"date":"2023-05-08T17:09:15","date_gmt":"2023-05-08T15:09:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=103935"},"modified":"2023-05-06T17:30:51","modified_gmt":"2023-05-06T15:30:51","slug":"07-09-75","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=103935","title":{"rendered":"Jak Frieda Vizel porzuci\u0142a \u015bwiat ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Frieda ze swoim by\u0142ym m\u0119\u017cem \/fot. Archiwum prywatne<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Jak Frieda Vizel porzuci\u0142a \u015bwiat ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

DYNASTIA SATMAR LICZY OBECNIE DWADZIE\u015aCIA SZE\u015a\u0106 TYSI\u0118CY RODZIN. TO NAJWI\u0118KSZA CHASYDZKA GRUPA NA \u015aWIECIE. JEJ CZ\u0141ONKOWIE MIESZKAJ\u0104 PRZEDE WSZYSTKIM W WILLIAMSBURGU NA BROOKLYNIE (GDZIE WYCHOWA\u0141A SI\u0118 BOHATERKA SERIALU <\/b>UNORTHODOX<\/i><\/b>) I W PODNOWOJORSKIEJ OSADZIE KIRYAS JOEL. FRIEDA VIZEL SP\u0118DZI\u0141A TAM DWADZIE\u015aCIA SZE\u015a\u0106 LAT SWOJEGO \u017bYCIA, PO CZYM ZDECYDOWA\u0141A SI\u0118 OPU\u015aCI\u0106 SPO\u0141ECZNO\u015a\u0106.<\/b><\/span><\/p>\n

JEJ HISTORIA, CHO\u0106 ZE SZCZ\u0118\u015aLIWYM ZAKO\u0143CZENIEM, NIEWIELE MA WSP\u00d3LNEGO Z FABU\u0141\u0104 <\/b>UNORTHODOX<\/i><\/b>, KT\u00d3RA NIE POKAZUJE ODRZUCENIA, NIEPEWNO\u015aCI I NADU\u017bY\u0106 ZE STRONY OBCYCH LUDZI \u2013 TEGO, CO SPOTYKA WI\u0118KSZO\u015a\u0106 UCIEKINIER\u00d3W Z CHASYDZKIEGO \u015aWIATA. <\/b><\/span><\/p>\n

Katarzyna Andersz: Co znaczy <\/b>zicflejsz<\/i><\/b>? <\/b><\/p>\n

Frieda Vizel: Dos\u0142ownie to \u201esiedz\u0105ce mi\u0119so\u201d. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce kto\u015b nie ma zicflejsz<\/i>, gdy nie mo\u017ce wysiedzie\u0107 w jednym miejscu.,<\/span><\/p>\n

O tobie m\u00f3wi\u0142y tak nauczycielki w szkole. <\/b><\/p>\n

W naszej kulturze oczekuje si\u0119 od dziewczynek, \u017ce b\u0119d\u0105 szczere, dobre i bez mrugni\u0119cia okiem sp\u0119dz\u0105 d\u0142ugie godziny na s\u0142uchaniu nauczycielki \u2013 bo na lekcjach nie ma raczej miejsca na interakcj\u0119. Dostrzegam wiele podobie\u0144stw mi\u0119dzy naszym systemem edukacji a \u017cyciem w zakonie. Nigdy nie czu\u0142am si\u0119 w szkole dobrze. By\u0142am bardzo zwi\u0105zana z wieloma kole\u017cankami, a mimo to cz\u0119sto mia\u0142am wra\u017cenie, \u017ce gdybym wymy\u015bli\u0142a czy zrobi\u0142a jeszcze jedn\u0105 dziwn\u0105 rzecz, one nie chcia\u0142yby mie\u0107 ze mn\u0105 nic wsp\u00f3lnego. Obawia\u0142am si\u0119, \u017ce je\u015bli przekrocz\u0119 umown\u0105 granic\u0119 tego, co mo\u017cna, a czego nie, strac\u0119 je wszystkie. Ci\u0119\u017cko \u017cyje si\u0119 z takim przekonaniem. By\u0142am z nimi emocjonalnie zwi\u0105zana, ale chcia\u0142am czego\u015b wi\u0119cej \u2013 nie tylko dopasowywa\u0107 si\u0119 do przyj\u0119tego wzorca kobiety. Wszystkie nastolatki w pewnym momencie zaczynaj\u0105 robi\u0107 to samo. Uk\u0142adaj\u0105 w\u0142osy w boba, \u0107wicz\u0105, energicznie maszeruj\u0105c \u2013 biega\u0107 nam nie wolno. Ja lubi\u0142am w\u0142\u00f3czy\u0107 si\u0119 po Kiryas Joel, patrze\u0107, jak powstaj\u0105 nowe osiedla mieszkaniowe, wchodzi\u0107 na budowy. Mia\u0142am przez to sporo k\u0142opot\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Co jest niestosownego we w\u0142\u00f3czeniu si\u0119 po okolicy?<\/b><\/p>\n

Wszystko by\u0142o w porz\u0105dku do momentu, w kt\u00f3rym rodzice moich kole\u017canek nie zacz\u0119li ich wypytywa\u0107, co one ze mn\u0105 wyprawiaj\u0105. Chodzi\u0142y\u015bmy po prostu na te budowy, kt\u00f3re w szabat by\u0142y zupe\u0142nie opustosza\u0142e, i wyg\u0142upia\u0142y\u015bmy si\u0119, \u015bpiewa\u0142y\u015bmy na ca\u0142y g\u0142os. Mia\u0142y\u015bmy mn\u00f3stwo wolnego czasu i \u017cadnych rozrywek typu ogl\u0105danie telewizji czy chocia\u017cby czytanie gazet, bo te jidyszowe nie mia\u0142y nawet sekcji z rozrywk\u0105. Siedzenie w domu wydawa\u0142o mi si\u0119 strasznie nudne, zostawa\u0142y wi\u0119c tylko te ma\u0142e szelmostwa. Wyci\u0105ga\u0142y\u015bmy na przyk\u0142ad z piwnicy wszystkie halki i bawi\u0142y\u015bmy si\u0119 w \u015blub. Kobiety z okien krzycza\u0142y i przegania\u0142y nas z podw\u00f3rka na podw\u00f3rko, ale to by\u0142a \u015bwietna zabawa. Tyle \u017ce zawsze w ko\u0144cu znalaz\u0142a si\u0119 jaka\u015b dziewczynka, kt\u00f3ra powiedzia\u0142a, \u017ce jej mamie nie podoba si\u0119 to, co robimy. Wydaje mi si\u0119, \u017ce ten konflikt mi\u0119dzy zabaw\u0105 a l\u0119kiem przed jej niestosowno\u015bci\u0105 zdominowa\u0142 moje dzieci\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

Masz liczne rodze\u0144stwo?<\/b><\/p>\n

By\u0142o nas pi\u0119tna\u015bcioro.<\/span><\/p>\n

Jak na te wszystkie wybryki reagowa\u0142a twoja mama?<\/b><\/p>\n

Ona zawsze dostrzega\u0142a wiele rzeczy i wiedzia\u0142a, \u017ce jest we mnie pierwiastek buntowniczy. M\u00f3wi\u0142a, \u017ce zachowuj\u0119 si\u0119 jak wilde chaje<\/i>, dzikie zwierz\u0119, i prosi\u0142a, \u017cebym nie przynosi\u0142a jej wstydu. Martwi\u0142a si\u0119, \u017ce trzeba mnie jak najszybciej wyda\u0107 za m\u0105\u017c, \u017cebym nie zd\u0105\u017cy\u0142a wpa\u015b\u0107 w \u017cadne tarapaty.<\/span><\/p>\n

W chasydzkich rodzinach jest tak wiele dzieci, \u017ce rodzice nie maj\u0105 z nimi szczeg\u00f3lnie bliskich wi\u0119zi. Trzymasz si\u0119 raczej z r\u00f3wie\u015bnikami. Z rodzicami sp\u0119dzasz czas tylko podczas \u015bwi\u0105t, a i wtedy starasz si\u0119 szybko uciec od sto\u0142u.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam natomiast, \u017ce codziennie po szkole bieg\u0142am do domu, sprawdza\u0142am, czy \u017cadna nauczycielka nie zostawi\u0142a wiadomo\u015bci dla mojej mamy, i dopiero wtedy oddycha\u0142am z ulg\u0105.<\/span><\/p>\n

Za niestosowne zachowanie by\u0142y kary?<\/b><\/p>\n

O tak! Trzy razy zawieszono mnie w prawach ucznia, cho\u0107 u nas m\u00f3wi\u0142o si\u0119 po prostu, \u017ce zosta\u0142am wyrzucona ze szko\u0142y. Te trzy razy wystarczy\u0142y, \u017cebym wyrobi\u0142a sobie reputacj\u0119.<\/span><\/p>\n

Co przeskroba\u0142a\u015b?<\/b><\/p>\n

Raz wylecia\u0142am, bo podczas lekcji czyta\u0142am pod \u0142awk\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 po angielsku<\/span>.<\/p>\n

Zabronion\u0105?<\/b><\/p>\n

Nie, to by\u0142a ksi\u0105\u017cka na jaki\u015b \u017cydowski temat, tyle \u017ce w j\u0119zyku angielskim. W wielu domach nie jest to uwa\u017cane za co\u015b z\u0142ego, ale w mojej rodzinie panowa\u0142y bardzo rygorystyczne zasady. Po prostu ba\u0142am si\u0119 j\u0105 zabra\u0107 do domu, wi\u0119c czyta\u0142am na lekcjach. Potem wyrzucano mnie jeszcze dwa razy i pozwalano wr\u00f3ci\u0107 tylko pod warunkiem odbycia jakiej\u015b pseudoterapii u szkolnego psychologa. To mia\u0142o mnie z powrotem ustawi\u0107 do pionu, cho\u0107 z mojej perspektywy najwi\u0119ksz\u0105 kar\u0105 by\u0142o to, \u017ce kole\u017canki zaczyna\u0142y szepta\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105, \u017ce jestem szalona.<\/span><\/p>\n

\"\"Nastoletnia Frieda \/fot. Archiwum prywatne<\/em><\/p>\n

Ile lat trwa\u0142a twoja edukacja?<\/b><\/p>\n

W Satmar zaczynasz szko\u0142\u0119 w wieku dw\u00f3ch i p\u00f3\u0142 roku, a ko\u0144czysz, gdy masz siedemna\u015bcie lat, po jedenastu klasach. Szko\u0142a jest otwarta w zasadzie ca\u0142y czas, nie obowi\u0105zuj\u0105 ameryka\u0144skie \u015bwi\u0119ta narodowe czy religijne. Jest zamkni\u0119ta tylko podczas \u015bwi\u0105t \u017cydowskich, a i tak wtedy spotykasz si\u0119 ze swoimi kole\u017cankami. Poza tym latem organizowane s\u0105 obozy, na kt\u00f3re je\u017cd\u017c\u0105 wszyscy, wi\u0119c w zasadzie sp\u0119dzasz z r\u00f3wie\u015bnikami ca\u0142y sw\u00f3j czas.<\/span><\/p>\n

Co robi si\u0119 po uko\u0144czeniu tych jedenastu klas?<\/b><\/p>\n

Teraz nieco zmodyfikowano ten model, klas jest dwana\u015bcie, tak \u017ceby osiemnastolatki prosto po szkole mog\u0142y wyj\u015b\u0107 za m\u0105\u017c. Za moich czas\u00f3w ko\u0144czy\u0142y\u015bmy szko\u0142\u0119 w wieku siedemnastu lat i sz\u0142y\u015bmy do pracy. Niekt\u00f3re z nas zostawa\u0142y nauczycielkami, reszta szuka\u0142a zatrudnienia w jednym z biznes\u00f3w wewn\u0105trz chasydzkiej spo\u0142eczno\u015bci. Tak zrobi\u0142am i ja.<\/span><\/p>\n

Uczy\u0142y\u015bcie si\u0119 te\u017c nie\u017cydowskich przedmiot\u00f3w? <\/b><\/p>\n

Do momentu, w kt\u00f3rym rozwin\u0105\u0142 si\u0119 ruch Bejs Jakow, czyli prze\u0142omu XIX i XX wieku, ortodoksyjne dziewczynki w og\u00f3le nie chodzi\u0142y do szko\u0142y. To op\u00f3\u017anienie sprawi\u0142o, \u017ce nowo powstaj\u0105ce szko\u0142y dla dziewcz\u0105t by\u0142y o wiele nowocze\u015bniejsze ni\u017c te tradycyjne dla ch\u0142opc\u00f3w. W mojej szkole przez p\u00f3\u0142 dnia uczy\u0142y\u015bmy si\u0119 przedmiot\u00f3w \u017cydowskich, kt\u00f3re nazywa\u0142y\u015bmy \u201ejidysz\u201d, a przez drugie p\u00f3\u0142 \u2013 \u015bwieckich, na kt\u00f3re m\u00f3wi\u0142y\u015bmy \u201eangielski\u201d. Na \u017cydowskie przedmioty sk\u0142ada\u0142o si\u0119 na przyk\u0142ad czytanie i omawianie cotygodniowego fragmentu Tory, nauka skromno\u015bci czy zasad dotycz\u0105cych szabatu. Druga po\u0142owa dnia by\u0142a po\u015bwi\u0119cona przedmiotom \u015bcis\u0142ym, literaturze, nauce czytania ze zrozumieniem, a nawet bie\u017c\u0105cym wydarzeniom politycznym, cho\u0107 wszystko w wersji ocenzurowanej.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d zna\u0142a\u015b angielski?<\/b><\/p>\n

W chasydzkich domach m\u00f3wi si\u0119 w jidysz, ale mieszkamy przecie\u017c w Ameryce, wi\u0119c angielski znamy przynajmniej ze sklep\u00f3w, wizyt u lekarza czy przys\u0142uchiwania si\u0119 s\u0142u\u017cbowym rozmowom rodzic\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas ma jednak w pierwszej klasie problem ze zrozumieniem nauczycielki, mimo \u017ce i ona pochodzi ze spo\u0142eczno\u015bci i m\u00f3wi bez ameryka\u0144skiego akcentu.<\/span><\/p>\n

Ch\u0142opcy m\u00f3wi\u0105 po angielsku gorzej?<\/b><\/p>\n

Tak, oni jako drugiego j\u0119zyka ucz\u0105 si\u0119 biblijnego hebrajskiego. Angielski poznaj\u0105 w zasadzie tylko biernie.<\/span><\/p>\n

To chyba paradoks, \u017ce dziewczynkom oferuje si\u0119 du\u017co szerszy zakres edukacji?<\/b><\/p>\n

Spotka\u0142am si\u0119 z tak\u0105 opini\u0105 wiele razy, ale nie jestem do niej przekonana. To prawda, \u017ce mamy wi\u0119cej podstawowych przedmiot\u00f3w, ale zniech\u0119ca si\u0119 nas do krytycznego my\u015blenia. Nauka ch\u0142opc\u00f3w przebiega w bardziej intelektualnej atmosferze, zach\u0119ca si\u0119 ich do wyra\u017cania w\u0142asnego zdania. Przez lata buduj\u0105 pewno\u015b\u0107 siebie i przekonanie, \u017ce znajomo\u015b\u0107 Tory i Talmudu na wyrywki to absolutnie najwi\u0119ksza wiedza, jak\u0105 mo\u017cna posi\u0105\u015b\u0107. Dziewczynki nie wierz\u0105 w swoje umiej\u0119tno\u015bci analizowania i stawiania pyta\u0144. Wi\u0119cej jest m\u0119\u017cczyzn, kt\u00f3rym udaje si\u0119 uciec od schemat\u00f3w, pozna\u0107 szerszy \u015bwiat. Oni nie czuj\u0105 intelektualnych ogranicze\u0144. To, \u017ce uczymy si\u0119 matematyki i podstawowych przedmiot\u00f3w \u015bcis\u0142ych, jest niew\u0105tpliwym plusem, mam jednak wra\u017cenie, \u017ce ludzie z zewn\u0105trz przeceniaj\u0105 znaczenie tego faktu. Je\u015bli sko\u0144czy\u0142a\u015b edukacj\u0119 w wieku siedemnastu lat, masz dzieci i obracasz si\u0119 tylko w \u015brodowisku chasydzkim, i tak nie masz wystarczaj\u0105cych narz\u0119dzi, by zrozumie\u0107 \u015bwiat inny ni\u017c ten kt\u00f3ry znasz.<\/span><\/p>\n

Na czym polega cenzura, o kt\u00f3rej wspomnia\u0142a\u015b?<\/b><\/p>\n

Pami\u0119tam, jak uczy\u0142y\u015bmy si\u0119 o impeachmencie Billa Clintona. Wyja\u015bniano nam r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi rodzajami rezygnacji z funkcji prezydenta, ale nasza nauczycielka nigdy nie powiedzia\u0142a nam, dlaczego w\u0142a\u015bciwie Clinton w og\u00f3le b\u0119dzie postawiony w stan oskar\u017cenia. I nikomu nawet nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ceby o to zapyta\u0107! Nie wpad\u0142y\u015bmy na pomys\u0142, \u017ce musi by\u0107 ku temu jaki\u015b pow\u00f3d. Mia\u0142y\u015bmy po prostu wbi\u0107 do g\u0142owy kilka termin\u00f3w i nad niczym si\u0119 nie zastanawia\u0107.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142a\u015b prac\u0119 od razu po sko\u0144czeniu szko\u0142y?<\/b><\/p>\n

Tak, zosta\u0142am sekretark\u0105 w chasydzkiej agencji ubezpieczeniowej. Moim zadaniem by\u0142o m.in. pisanie list\u00f3w do klient\u00f3w z podzi\u0119kowaniem za korzystanie z naszych us\u0142ug. M\u00f3j szef, kt\u00f3ry mia\u0142 wykszta\u0142cenie typowe dla wszystkich m\u0119\u017cczyzn ze spo\u0142eczno\u015bci, kiepsko m\u00f3wi\u0142 po angielsku. Listy wysy\u0142a\u0142am raz do roku, a on \u2013 nalegaj\u0105c, by do klient\u00f3w zwraca\u0107 si\u0119 per rabbi <\/i>\u2013 zawsze sta\u0142 nade mn\u0105 i zmienia\u0142 pisowni\u0119 rabbi<\/i> na raby<\/i>. Ja i moje kole\u017canki stara\u0142y\u015bmy si\u0119 potem te jego b\u0142\u0119dy poprawia\u0107. Generalnie praca wygl\u0105da\u0142a tak, \u017ce rz\u0105dzili faceci, a my, \u015bci\u015bni\u0119te w ma\u0142ym pokoiku, robi\u0142y\u015bmy to, co nam kazali.<\/span><\/p>\n

Praca sekretarki by\u0142a twoim pierwszym wyborem?<\/b><\/p>\n

Wszystkie dziewczyny z danego rocznika zaczynaj\u0105 szuka\u0107 pracy w tym samym czasie. W jidyszowych gazetach jest wiele og\u0142osze\u0144, z regu\u0142y wystarczy zadzwoni\u0107 i um\u00f3wi\u0107 si\u0119 na spotkanie. Albo wykorzysta\u0107 znajomo\u015bci. Pierwsz\u0105 prac\u0119 za\u0142atwi\u0142am sobie sama \u2013 kole\u017canka zacz\u0119\u0142a pracowa\u0107 w firmie meblarskiej, posz\u0142am tam za ni\u0105 i zosta\u0142am przyj\u0119ta. Zwolnili mnie dwa miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej. Nieprzyjemnie wspominam ten czas, by\u0142am wtedy bardzo naiwna. Kolejn\u0105 prac\u0119 \u2013 t\u0119 w firmie ubezpieczeniowej \u2013 pom\u00f3g\u0142 mi za\u0142atwi\u0107 ojciec, przy okazji stwierdzaj\u0105c, \u017ce gdyby nie on, nikt by mnie nie przyj\u0105\u0142. Pracowa\u0142am tam przez pi\u0119tna\u015bcie lat, z czego przez pierwszych kilka walczy\u0142am z b\u0142\u0119dami typu raby <\/i>[\u015bmiech<\/span>].<\/p>\n

Czym zajmowali si\u0119 twoi rodzice?<\/b><\/p>\n

Tata kierowa\u0142 du\u017c\u0105 organizacj\u0105 oferuj\u0105c\u0105 us\u0142ugi dla os\u00f3b niepe\u0142nosprawnych. Mojego szefa zna\u0142 w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce kupowa\u0142 u niego ubezpieczenia. W \u015bwiecie chasydzkim istnieje ca\u0142y rynek us\u0142ug skierowany tylko do spo\u0142eczno\u015bci, poniewa\u017c tam ka\u017cdy sobie ufa. Mama natomiast zajmowa\u0142a si\u0119 domem.<\/span><\/p>\n

Poprawiaj\u0105c b\u0142\u0119dy ortograficzne szefa, my\u015bla\u0142a\u015b o tym, \u017ceby rozwija\u0107 si\u0119 zawodowo? Zaj\u0105\u0107 si\u0119 czym\u015b innym?<\/b><\/p>\n

Zawsze by\u0142am ambitna. Pami\u0119tam, \u017ce kiedy\u015b ojciec zabra\u0142 nas na wycieczk\u0119 do s\u0105du. Niesamowicie mi si\u0119 tam spodoba\u0142o, wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce bycie prawnikiem to \u015bwietna sprawa. Potem, gdy zacz\u0119\u0142am pracowa\u0107, marzy\u0142am tylko o tym, \u017ceby docenili mnie m\u0119\u017cczy\u017ani, moi szefowie \u2013 do tego ogranicza\u0142a si\u0119 moja ambicja.<\/span><\/p>\n

Ile mia\u0142a\u015b lat, gdy wysz\u0142a\u015b za m\u0105\u017c?<\/b><\/p>\n

Ma\u0142\u017ce\u0144stwa w spo\u0142eczno\u015bciach chasydzkich s\u0105 aran\u017cowane przez swat\u00f3w i tak by\u0142o te\u017c w moim przypadku. Kiedy pierwszy raz spotka\u0142am mojego przysz\u0142ego narzeczonego, mia\u0142am osiemna\u015bcie lat.<\/span><\/p>\n

\"\"Frieda jako \u017cona \/fot. Archiwum prywatne<\/span><\/em><\/p>\n

To normalny wiek na zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcie dla kobiet ze spo\u0142eczno\u015bci Satmar?<\/b><\/p>\n

Niezwykle rzadko zdarza si\u0119, \u017ceby kto\u015b by\u0142 m\u0142odszy. Na przyk\u0142ad ma\u0142\u017ce\u0144stwo Debory Feldman, autorki Unorthodox<\/i>, zosta\u0142o zaaran\u017cowane wcze\u015bniej, bo pochodzi\u0142a ona z rozbitego domu. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce rebisz<\/i>, czyli osoby z rabinackich rodzin, i nebisz<\/i>, czyli ci, wobec kt\u00f3rych z powodu \u017cyciowej sytuacji czujemy lito\u015b\u0107, pobieraj\u0105 si\u0119 szybciej. To powiedzenie pokazuje te\u017c, jak bardzo niesprawiedliwy i pe\u0142en uprzedze\u0144 jest ten \u015bwiat. Osoby z rodzin uwa\u017canych za nebisz<\/i> cz\u0119sto zostaj\u0105 zeswatane z partnerami z bardzo powa\u017canych rod\u00f3w, kt\u00f3rym jednak z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w nie uda\u0142o si\u0119 wcze\u015bniej znale\u017a\u0107 narzeczonych. W normalnych rodzinach nie praktykuje si\u0119 raczej \u015blub\u00f3w przed uko\u0144czeniem osiemnastego roku \u017cycia.<\/span><\/p>\n

Domy\u015bla\u0142a\u015b si\u0119 wcze\u015bniej, \u017ce to ju\u017c ten czas, kiedy kto\u015b zostanie ci przedstawiony?<\/b><\/p>\n

Osoby, kt\u00f3re zajmuj\u0105 si\u0119 swataniem, z regu\u0142y bior\u0105 ze szko\u0142y list\u0119 absolwent\u00f3w z danego rocznika i je\u015bli widz\u0105 gdzie\u015b potencjaln\u0105 par\u0119, dzwoni\u0105 do rodzic\u00f3w. Zdarza si\u0119, \u017ce ci ka\u017c\u0105 im czeka\u0107, bo c\u00f3rka ko\u0144czy osiemna\u015bcie lat dopiero za kilka miesi\u0119cy. Moj\u0105 swatk\u0105 by\u0142a nauczycielka, z kt\u00f3r\u0105 mia\u0142am zaj\u0119cia w \u00f3smej klasie. Zadzwoni\u0142a do moich rodzic\u00f3w, obie strony zgodzi\u0142y si\u0119 na spotkanie. Mia\u0142am ju\u017c sko\u0144czone osiemna\u015bcie lat, a mamie zale\u017ca\u0142o, \u017cebym szybko wysz\u0142a z domu i nie zd\u0105\u017cy\u0142a zrobi\u0107 czego\u015b g\u0142upiego. Moja starsza siostra powiedzia\u0142a mi, \u017ce co\u015b jest na rzeczy, potem potwierdzili to rodzice. O wszystkim tak naprawd\u0119 dowiadujesz si\u0119, kiedy rozmowy mi\u0119dzy rodzinami s\u0105 ju\u017c mocno zaawansowane.<\/span><\/p>\n

Ile czasu up\u0142yn\u0119\u0142o od momentu, w kt\u00f3rym dowiedzia\u0142a\u015b si\u0119, \u017ce poznasz swojego potencjalnego narzeczonego, do spotkania z nim?<\/b><\/p>\n

Jest teraz taki trend, \u017ce m\u0142odsze pokolenie rodzic\u00f3w nie spieszy si\u0119 z organizacj\u0105 pierwszego spotkania. Swatom nie za bardzo si\u0119 to podoba, kilka razy czyta\u0142am w naszych gazetach listy, w kt\u00f3rych narzekali, \u017ce ci\u0119\u017cko si\u0119 z nimi wsp\u00f3\u0142pracuje. Moi rodzice byli raczej staro\u015bwieccy i chcieli mie\u0107 wszystko jak najszybciej z g\u0142owy. O spotkaniu dowiedzia\u0142am si\u0119 w pi\u0105tek, a w niedziel\u0119 by\u0142am ju\u017c zar\u0119czona \u2013 wcze\u015bniej obie strony musia\u0142y oczywi\u015bcie wyrazi\u0107 swoj\u0105 aprobat\u0119. W serialu Unorthodox<\/i> wygl\u0105da to tak, jakby w spotkanie potencjalnych narzeczonych by\u0142o zaanga\u017cowanych mn\u00f3stwo os\u00f3b, ale w rzeczywisto\u015bci wszystko odbywa si\u0119 w wielkiej tajemnicy. Nie chcesz, \u017ceby kto\u015b si\u0119 dowiedzia\u0142 o jakichkolwiek rozmowach, nim nie zostan\u0105 one sfinalizowane i przypiecz\u0119towane zar\u0119czynami.<\/span><\/p>\n

\u015alub odbywa si\u0119 r\u00f3wnie szybko jak zar\u0119czyny?<\/b><\/p>\n

Okres narzecze\u0144stwa trwa d\u0142u\u017cej. To czas, gdy powinna\u015b pochwali\u0107 si\u0119 wiadomo\u015bci\u0105 o zar\u0119czynach, nieco si\u0119 odpr\u0119\u017cy\u0107 i oczywi\u015bcie zaplanowa\u0107 wesele.<\/span><\/p>\n

Jak wygl\u0105da\u0142o twoje pierwsze spotkanie z przysz\u0142ym narzeczonym?<\/b><\/p>\n

Odby\u0142o si\u0119 w mieszkaniu mojej siostry, kt\u00f3re nam na ten czas udost\u0119pni\u0142a. Byli przy tym obecni nasi rodzice.<\/span><\/p>\n

Nie ba\u0142a\u015b si\u0119, \u017ce nie b\u0119dziecie mieli o czym rozmawia\u0107?<\/b><\/p>\n

M\u00f3j brat doradzi\u0142 mi, \u017cebym wysypa\u0142a na st\u00f3\u0142 nieco soli \u2013 w momentach ciszy mia\u0142abym si\u0119 czym zaj\u0105\u0107 [\u015bmiech].<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam, \u017ce by\u0142am bardzo zawiedziona, bo moja siostra \u2013 kt\u00f3ra by\u0142a idealnym dzieckiem, zawsze pomaga\u0142a mamie, zawsze si\u0119 z ni\u0105 zgadza\u0142a \u2013 wysz\u0142a za m\u0105\u017c i dos\u0142ownie rozkwit\u0142a. Jej m\u0105\u017c by\u0142 bardzo pewny siebie i ona te\u017c taka si\u0119 sta\u0142a. W rozmowach wtr\u0105ca\u0142a: \u201em\u00f3j m\u0105\u017c powiedzia\u0142\u201d, \u201em\u00f3j m\u0105\u017c uwa\u017ca\u201d, a kiedy nasza mama mia\u0142a odmienne zdanie, z niesamowitym spokojem odpowiada\u0142a, \u017ce jej m\u0105\u017c tak nie s\u0105dzi. My\u015bla\u0142am sobie, \u017ce skoro tak na kobiety dzia\u0142a ma\u0142\u017ce\u0144stwo, to kiedy ja wyjd\u0119 za m\u0105\u017c, stan\u0119 si\u0119 prawdziw\u0105 chojraczk\u0105 [\u015bmiech]. M\u00f3j m\u0105\u017c b\u0119dzie chwali\u0142 si\u0119, \u017ce jego \u017cona mo\u017ce robi\u0107, co jej si\u0119 podoba. My\u015bla\u0142am, \u017ce b\u0119dzie maczo, kt\u00f3ry utoruje mi drog\u0119 do niezale\u017cno\u015bci. Tak jako\u015b pod\u015bwiadomie sobie to wszystko wyobra\u017ca\u0142am. Skoro zawsze mia\u0142am opini\u0119 tej, kt\u00f3ra przysparza same problemy, m\u00f3j narzeczony te\u017c b\u0119dzie musia\u0142 by\u0107 rozrabiak\u0105. Tymczasem do pokoju wszed\u0142 nie ros\u0142y m\u0119\u017cczyzna z moich fantazji, a ch\u0142opiec. Nie mia\u0142 brody, by\u0142 chudy jak szczypiorek i strasznie si\u0119 mnie wstydzi\u0142. By\u0142o mi go okropnie \u017cal, bardzo si\u0119 stara\u0142am, \u017ceby nasza rozmowa si\u0119 klei\u0142a. Kiedy po spotkaniu moi rodzice zachwycali si\u0119, jaki to on nie jest s\u0142odki, ja nie by\u0142am w stanie znale\u017a\u0107 s\u0142\u00f3w, \u017ceby wyrazi\u0107, jak bardzo czuj\u0119 si\u0119 zawiedziona. To by\u0142o okropne zderzenie wyobra\u017ce\u0144 z rzeczywisto\u015bci\u0105. Nie mia\u0142am jednak czasu, \u017ceby o tym wszystkim rozmy\u015bla\u0107. Potem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to pierwsze wra\u017cenie by\u0142o z\u0142udne.<\/span><\/p>\n

Jaki by\u0142 tw\u00f3j m\u0105\u017c?<\/b><\/p>\n

Nie ocenia\u0142 innych. By\u0142 ciekawy. Chasydzi s\u0105 z regu\u0142y do\u015b\u0107 ma\u0142ostkowi \u2013 to cecha, kt\u00f3ra w oczach tej spo\u0142eczno\u015bci znajduje uznanie. U wielu os\u00f3b wraz z wej\u015bciem w doros\u0142o\u015b\u0107 wzmaga si\u0119 ich sztywny spos\u00f3b patrzenia na \u015bwiat \u2013 istnieje milion zasad, kt\u00f3rych trzeba przestrzega\u0107. M\u00f3j m\u0105\u017c by\u0142 bardzo otwarty, wiele rzeczy go ekscytowa\u0142o i ciekawi\u0142o. Na pewno nie by\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0105 z moich fantazji, ale w pocz\u0105tkach naszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa by\u0142am z nim bardzo szcz\u0119\u015bliwa.<\/span><\/p>\n

W pewnym momencie zacz\u0119\u0142a\u015b prowadzi\u0107 bloga i on nie mia\u0142 nic przeciwko temu.<\/b><\/p>\n

Bardzo mnie w tym wspiera\u0142, uwa\u017ca\u0142, \u017ce o pewnych rzeczach trzeba m\u00f3wi\u0107. By\u0142 pierwsz\u0105 osob\u0105, kt\u00f3ra powiedzia\u0142a mi, \u017ce dobrze pisz\u0119 \u2013 bo normalny styl pisania w chasydzkiej spo\u0142eczno\u015bci jest bardzo ornamentalny, \u201eprzyja\u017a\u0144 jest jak kwiat\u201d itd.<\/span><\/p>\n

Moje pisanie przesta\u0142o mu si\u0119 podoba\u0107, kiedy przez bloga zacz\u0119\u0142am zaniedbywa\u0107 domowe obowi\u0105zki. Kto\u015b napisa\u0142 negatywny komentarz, a ja szybko bieg\u0142am do komputera na niego odpowiedzie\u0107.<\/span><\/p>\n

Po \u015blubie wci\u0105\u017c pracowa\u0142a\u015b na pe\u0142en etat?<\/b><\/p>\n

Tak, pracowali\u015bmy oboje, ale zajmowanie si\u0119 domem by\u0142o moim zadaniem. On czasami pomaga\u0142, ale z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 nie mo\u017cna tego nazwa\u0107 podzia\u0142em obowi\u0105zk\u00f3w. Szczeg\u00f3lnie jego mama uwa\u017ca\u0142a, \u017ce mam wobec niego w tej kwestii zbyt wyg\u00f3rowane oczekiwania. Dla niej by\u0142am klafte<\/i>, z\u0142\u0105 kobiet\u0105. Poza tym w spo\u0142eczno\u015bciach chasydzkich kobiety rywalizuj\u0105 te\u017c mi\u0119dzy sob\u0105 \u2013 o to, kt\u00f3ra b\u0119dzie mia\u0142a bardziej zadbany i urz\u0105dzony dom, kt\u00f3ra b\u0119dzie lepiej gotowa\u0142a.<\/span><\/p>\n

Kt\u00f3ra b\u0119dzie mia\u0142a wi\u0119cej dzieci?<\/b><\/p>\n

Zdecydowanie. I kt\u00f3ra je lepiej wychowa. Warto\u015b\u0107 kobiety sprowadza si\u0119 do tego, jak dobrze udaje jej si\u0119 zarz\u0105dza\u0107 domem. Oczywi\u015bcie to te\u017c jest talent, bo przecie\u017c kiedy masz kilkoro czy kilkana\u015bcioro dzieci, zajmowanie si\u0119 domem to skomplikowana operacja. Je\u015bli kobieta wspaniale gotuje i ma czyste i mi\u0142e dzieci, to cieszy si\u0119 w spo\u0142eczno\u015bci wielk\u0105 estym\u0105. Je\u015bli jednak wpada w depresj\u0119 i zaczyna zaniedbywa\u0107 obowi\u0105zki, jest od razu stygmatyzowana.<\/span><\/p>\n

Kiedy pojawi\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy wami pierwsze nieporozumienia?<\/b><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142am pisa\u0107 bloga, gdy mia\u0142am dwadzie\u015bcia jeden lat, wi\u0119c byli\u015bmy ju\u017c wtedy ma\u0142\u017ce\u0144stwem z kilkuletnim sta\u017cem. Dzielili\u015bmy wszystkie nasze szelmostwa. Ogl\u0105dali\u015bmy razem filmy, m\u00f3j m\u0105\u017c to uwielbia\u0142. To zreszt\u0105 nic nadzwyczajnego. Robi tak wi\u0119cej par, ni\u017c ci si\u0119 wydaje. Upewniaj\u0105 si\u0119 jedynie, \u017ce nie przy\u0142api\u0105 ich na tym dzieci. Mnie w pewnym momencie poch\u0142on\u0105\u0142 blog i nie by\u0142am ju\u017c tak zainteresowana ogl\u0105daniem z nim kolejnych odcink\u00f3w Przyjaci\u00f3\u0142<\/i>. To w jaki\u015b spos\u00f3b nas podzieli\u0142o. Przez bloga mog\u0142am pozna\u0107 opinie, kt\u00f3rych nigdy nie mia\u0142abym szansy us\u0142ysze\u0107, skonfrontowa\u0107 si\u0119 z nimi. Ci\u0119\u017cko mi by\u0142o skupi\u0107 si\u0119 na serialu, skoro w internecie mia\u0142am mo\u017cliwo\u015b\u0107 pierwszy raz w \u017cyciu dyskutowa\u0107 z m\u0119\u017cczyznami. To by\u0142o wspania\u0142e, wyzwalaj\u0105ce uczucie. Czu\u0142am si\u0119 traktowana powa\u017cnie, mimo \u017ce moich odbiorc\u00f3w nie by\u0142o wielu, a by\u0107 mo\u017ce w wi\u0119kszo\u015bci byli to jedynie napaleni faceci, kt\u00f3rych intencje by\u0142y inne, ni\u017c sobie wyobra\u017ca\u0142am.<\/span><\/p>\n

\n\"\"Frieda w Bia\u0142ym Domu \/fot. Archiwum prywatne<\/em><\/span><\/p>\n

O czym pisa\u0142a\u015b?<\/b><\/p>\n

By\u0142am sfrustrowana tym, \u017ce ludzie brali mnie za jakie\u015b dziwactwo, dystopijne zombie, \u017ce widzieli we mnie ofiar\u0119. Chcia\u0142am opisa\u0107 nasze \u017cycie i ma\u0142\u017ce\u0144stwo po ludzku, z humorem. By\u0142o w tym wiele jidyszowych kontekst\u00f3w, trudnych do zrozumienia dla ludzi spoza spo\u0142eczno\u015bci. To z pewno\u015bci\u0105 nie by\u0142 ton przepraszaj\u0105cy. W pewnym momencie m\u00f3j blog zacz\u0105\u0142 ewoluowa\u0107. Na pocz\u0105tku pisa\u0142am o naszych r\u00f3\u017cnych przywarach raczej \u017cartobliwie, potem przerodzi\u0142o si\u0119 to w powa\u017cniejsz\u0105 krytyk\u0119. Moi czytelnicy zacz\u0119li mnie atakowa\u0107, a mi ci\u0119\u017cko by\u0142o to znie\u015b\u0107, wi\u0119c pewnego dnia po prostu zamkn\u0119\u0142am bloga. My\u015bla\u0142am, \u017ce wr\u00f3c\u0119 do czas\u00f3w \u201esprzed\u201d, b\u0119d\u0119 gotowa\u0107 i ogl\u0105da\u0107 z m\u0119\u017cem Przyjaci\u00f3\u0142<\/i>, ale to nie by\u0142o ju\u017c mo\u017cliwe<\/span>.<\/p>\n

W chasydzkich domach s\u0105 komputery?<\/b><\/p>\n

To do\u015b\u0107 normalne, \u017ce ludzie pozwalaj\u0105 sobie na ma\u0142e przyjemno\u015bci, ma\u0142e wybryki. Komputer jest niemal w ka\u017cdym domu.<\/span><\/p>\n

Czyli umia\u0142a\u015b korzysta\u0107 z Google\u2019a? W serialu <\/b>Unorthodox<\/i><\/b> g\u0142\u00f3wna bohaterka niemal przeciera oczy ze zdumienia, gdy kolega t\u0142umaczy jej, \u017ce do wyszukiwarki mo\u017ce wpisa\u0107 ka\u017cde pytanie. <\/b><\/p>\n

Ta scena jest absurdalna. W szkole mamy zaj\u0119cia komputerowe. Nie mamy dost\u0119pu do internetu, ale uczymy si\u0119, jak zapisa\u0107 dokument, jak operowa\u0107 kursorem i oczywi\u015bcie jak pisa\u0107 na klawiaturze. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dziewczyn po uko\u0144czeniu szko\u0142y pracuje na komputerach, musi wi\u0119c umie\u0107 je obs\u0142ugiwa\u0107. Wszystkie publikacje dystrybuowane wewn\u0105trz spo\u0142eczno\u015bci s\u0105 sporz\u0105dzone na komputerze. Chasydzi wcale nie s\u0105 zacofani, po prostu u\u017cywaj\u0105 technologii w ograniczony spos\u00f3b. Scena, o kt\u00f3rej m\u00f3wimy, to tylko jeden z przyk\u0142ad\u00f3w tego, \u017ce scenariusz serialu napisany jest tak, aby spodoba\u0142 si\u0119 widzom, kt\u00f3rzy nie wiedz\u0105 nic o \u015bwiecie ortodoksji. Oni chc\u0105 zobaczy\u0107 kogo\u015b, kto wyszed\u0142 z jaskini i zach\u0142ysn\u0105\u0142 si\u0119 \u015bwiatem.<\/span><\/p>\n

Przemiana bohaterki wygl\u0105da w\u0142a\u015bnie tak, jak opisujesz. Jednego dnia chodzi po ulicach Williamsburga i, jak si\u0119 domy\u015blamy, przestrzega wszystkich przykaza\u0144, a kolejnego je kanapk\u0119 z szynk\u0105 w Berlinie. <\/b><\/p>\n

Ta scena ma chyba symbolizowa\u0107 kamie\u0144 milowy w przemianie bohaterki. W rzeczywisto\u015bci tak to nie wygl\u0105da. Opuszczenie spo\u0142eczno\u015bci ultraortodoksyjnej jest o wiele bardziej skomplikowane.<\/span><\/p>\n

Najbardziej frustruj\u0105ce w serialu by\u0142o dla mnie chyba jednak nieprawdziwe przedstawienie rzeczywisto\u015bci \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi, kt\u00f3rzy decyduj\u0105 si\u0119 odej\u015b\u0107, zostaje odrzuconych tak\u017ce przez spo\u0142ecze\u0144stwo na zewn\u0105trz. Ci, kt\u00f3rzy im pomagaj\u0105, to z regu\u0142y osoby, kt\u00f3re s\u0105 albo ex-chasydami, albo \u017cyj\u0105 gdzie\u015b na granicy dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w i nie przyjmuj\u0105 wszystkiego bezrefleksyjnie. Tylko oni s\u0105 w stanie zrozumie\u0107, jak ci\u0119\u017cka jest sytuacja osoby odchodz\u0105cej. Od kogo\u015b z zewn\u0105trz nie dostaniesz czeku albo stypendium. Nie zostaniesz otoczona grup\u0105 \u015bwietnych ludzi. Kobieta taka jak serialowa Esther w realnym \u015bwiecie zosta\u0142aby najprawdopodobniej seksualnie wykorzystana, poniewa\u017c nie mia\u0142aby poj\u0119cia, jak komunikowa\u0107 si\u0119 z m\u0119\u017cczyznami. Przestawienie si\u0119 z \u017cycia w obecno\u015bci tylko i wy\u0142\u0105cznie kobiet nie jest \u0142atwe. Jeste\u015b przyzwyczajona, \u017ce w twojej spo\u0142eczno\u015bci inne kobiety bezinteresownie ci pomagaj\u0105. Je\u015bli jaki\u015b m\u0119\u017cczyzna zaproponowa\u0142by ci, \u017ceby u niego nocowa\u0107, nie mia\u0142aby\u015b poj\u0119cia, \u017ce mog\u0105 kry\u0107 si\u0119 za tym z\u0142e intencje. Nie znam ani jednej osoby, kt\u00f3ra opu\u015bci\u0142a chasydzk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 i nie zosta\u0142a w jaki\u015b spos\u00f3b wykorzystana. W serialu profesor akademii muzycznej, m\u0119\u017cczyzna w \u015brednim wieku, m\u00f3wi dziewi\u0119tnastoletniej Esther, \u017ce jej pomo\u017ce, zaprasza j\u0105 na \u015bniadanie. Chyba obie dobrze wiemy, co mo\u017ce z takiej sytuacji wynikn\u0105\u0107. Mnie ta scena sfrustrowa\u0142a, poniewa\u017c jest zaprzeczeniem tego, jak funkcjonuje prawdziwy \u015bwiat. Kiedy ja opu\u015bci\u0142am swoj\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107, wiele razy s\u0142ysza\u0142am od obcych, \u017ce jestem odwa\u017cna i wspania\u0142a. Potem w mgnieniu oka okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce te osoby chcia\u0142y mnie wykorzysta\u0107. Kobiecie wychowanej w \u015brodowisku chasydzkim trudno jest by\u0107 asertywn\u0105. Mia\u0142am wielkie szcz\u0119\u015bcie, poniewa\u017c uda\u0142o mi si\u0119 uciec z wielu niebezpiecznych sytuacji. Zawsze w odpowiednim momencie zdawa\u0142am sobie spraw\u0119, \u017ce co\u015b jest nie w porz\u0105dku.<\/span><\/p>\n

Czy kobiety w spo\u0142eczno\u015bciach ultraortodoksyjnych s\u0105 \u015bwiadome jakichkolwiek zagro\u017ce\u0144 ze strony m\u0119\u017cczyzn?<\/b><\/p>\n

\u017bycie w spo\u0142eczno\u015bci chasydzkiej opiera si\u0119 na paternalistycznej ochronie kobiet. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu sp\u0119dzasz wy\u0142\u0105cznie w \u017ce\u0144skim towarzystwie i nie masz \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce mo\u017cesz by\u0107 obiektem seksualnego zainteresowania. Je\u015bli pracujesz w biurze z m\u0119\u017cczyznami, nie wolno ci nawet poda\u0107 im do r\u0119ki kartki papieru. M\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry nie jest twoim m\u0119\u017cem, nigdy nie spojrzy ci w oczy \u2013 m\u00f3j szef zawsze m\u00f3wi\u0142 do mnie ze spuszczon\u0105 g\u0142ow\u0105. To ma chroni\u0107 kobiety przed po\u017c\u0105daniem, kt\u00f3rego m\u0119\u017cczy\u017ani sami nie s\u0105 w stanie kontrolowa\u0107. S\u0105 jak zwierz\u0119ta i tylko dzi\u0119ki ma\u0142\u017ce\u0144stwu, czyli posiadaniu jednej kobiety na wy\u0142\u0105czno\u015b\u0107, daje si\u0119 ich ujarzmi\u0107. To co\u015b jak ochrona kobiet za pomoc\u0105 surowych zasad prowadzenia si\u0119, jakie proponuj\u0105 prawicowi ekstremi\u015bci. Ale poniewa\u017c spo\u0142eczno\u015b\u0107 kontroluje m\u0119\u017cczyzn w tak wielkim stopniu, to w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym nikt tego nie robi, chasydzkie kobiety s\u0105 automatycznie nara\u017cone na ogromne zagro\u017cenie. To wszystko oczywi\u015bcie nie oznacza, \u017ce w spo\u0142eczno\u015bciach chasydzkich po cichu nie dziej\u0105 si\u0119 z\u0142e rzeczy.<\/span><\/p>\n

Jak ty przygotowa\u0142a\u015b si\u0119 na odej\u015bcie?<\/b><\/p>\n

Mia\u0142am bardzo konkretny, przemy\u015blany plan, bo zdawa\u0142am sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce mog\u0119 straci\u0107 prawo do opieki nad synem. To by\u0142 chyba m\u00f3j najwi\u0119kszy l\u0119k, bo od czasu do czasu s\u0142ysza\u0142am o kobietach, kt\u00f3re to spotka\u0142o. M\u0142odziutka dziewczyna z mojej szko\u0142y straci\u0142a prawo do opieki nad dzieckiem, poniewa\u017c mia\u0142a pozytywny wynik testu na obecno\u015b\u0107 narkotyk\u00f3w. Inne matki zacz\u0119\u0142y j\u0105 w okropny spos\u00f3b szykanowa\u0107. Wiedzia\u0142am, \u017ce nie mog\u0119 sobie pozwoli\u0107 na najmniejsz\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107. Odk\u0142ada\u0142am pieni\u0105dze w skrytce bankowej, zrobi\u0142am prawo jazdy, kupi\u0142am samoch\u00f3d \u2013 wszystko bez wzbudzania najmniejszych podejrze\u0144.<\/span><\/p>\n

My\u015bla\u0142a\u015b kiedykolwiek, \u017ce uda ci si\u0119 przekona\u0107 twojego m\u0119\u017ca do rozpocz\u0119cia \u017cycia na nowo, poza Satmar?<\/b><\/p>\n

Chcia\u0142am, \u017ceby\u015bmy odeszli razem, nawet bardzo. Chodzili\u015bmy na terapi\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105, pr\u00f3bowa\u0142am przekona\u0107 go, \u017ce lepiej b\u0119dzie nam w bardziej liberalnej spo\u0142eczno\u015bci. On uwa\u017ca\u0142 jednak, \u017ce jego dom jest w\u0142a\u015bnie tam, w Kiryas Joel. W tym samym czasie zacz\u0119\u0142am si\u0119 znowu uczy\u0107, zapisa\u0142am si\u0119 do college\u2019u, o czym on do pewnego stopnia wiedzia\u0142. Pewnego dnia znalaz\u0142 jakie\u015b moje dokumenty, dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce mam skrytk\u0119 pocztow\u0105. Emocjonalna hu\u015btawka trwa\u0142a latami. To on zadecydowa\u0142 o rozwodzie i bardzo szybko o\u017ceni\u0142 si\u0119 ponownie. Mia\u0142am wtedy dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 lat.<\/span><\/p>\n

Musia\u0142a\u015b walczy\u0107 o swojego syna? Nie chodzi\u0142o przecie\u017c tylko o to, \u017ce odchodzisz, ale \u017ce zabierasz te\u017c ze sob\u0105 dziecko.<\/b><\/p>\n

Kobiety, kt\u00f3re decyduj\u0105 si\u0119 na opuszczenie spo\u0142eczno\u015bci chasydzkiej, bardzo \u0142atwo staj\u0105 si\u0119 celem atak\u00f3w pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty. Dlatego by\u0142am bardzo ostro\u017cna. Po rozwodzie zosta\u0142am w Kiryas Joel przez kolejny rok.<\/span><\/p>\n

Jak wygl\u0105do bycie rozw\u00f3dk\u0105 i samotn\u0105 matk\u0105 wewn\u0105trz spo\u0142eczno\u015bci?<\/b><\/p>\n

Koszmarnie. Spotka\u0142 mnie kompletny ostracyzm, niekt\u00f3re kole\u017canki nie chcia\u0142y ze mn\u0105 nawet rozmawia\u0107. Lata p\u00f3\u017aniej kilka z nich odezwa\u0142o si\u0119 do mnie i przeprosi\u0142o. By\u0142y pewne, \u017ce w kontakcie z kim\u015b takim jak ja trzeba si\u0119 tak zachowa\u0107 \u2013 to w\u0142a\u015bnie przecie\u017c wbijaj\u0105 ci do g\u0142owy od dziecka. Kiedy jeste\u015b cz\u0119\u015bci\u0105 spo\u0142eczno\u015bci chasydzkiej, spotyka ci\u0119 z jej strony wiele ciep\u0142a, wiele rado\u015bci z uczestniczenia w jej rytua\u0142ach, w mo\u017cliwo\u015bci pomagania innym. Gdy jednak znajdziesz si\u0119 w poczekalni, \u017ceby wyj\u015b\u0107 na zewn\u0105trz, sytuacja staje si\u0119 bardzo ci\u0119\u017cka. Liczy\u0142am jedynie na to, \u017ce kiedy\u015b po prostu zm\u0119cz\u0105 si\u0119 moim tematem. Gdy m\u00f3j syn mia\u0142 pi\u0119\u0107 lat, przeprowadzili\u015bmy si\u0119.<\/span><\/p>\n

\n\"\"Frieda Vizel \/fot. Archiwum prywatne<\/em><\/span><\/p>\n

Jak zareagowa\u0142a na to twoja rodzina?<\/b><\/p>\n

Najwi\u0119cej stresu kosztowa\u0142y mnie pr\u00f3by utrzymania z nimi kontaktu. Dla nich to by\u0142a bardzo osobista strata. Zawiod\u0142am ich najbardziej ze wszystkich. Szczeg\u00f3lnie przybity by\u0142 m\u00f3j tata. Wci\u0105\u017c chodzi\u0142am na rodzinne uroczysto\u015bci, ale ubiera\u0142am si\u0119 inaczej ni\u017c wszyscy, w powietrzu by\u0142o sporo napi\u0119cia. Do dzi\u015b, gdy wracam do Kiryas Joel, s\u0142ysz\u0119 czasami, jak ludzie szepcz\u0105 o mnie grusza<\/i>, rozw\u00f3dka.<\/span><\/p>\n

W samotno\u015bci by\u0142o te\u017c na szcz\u0119\u015bcie troch\u0119 dobrych rzeczy. M\u00f3j syn pocz\u0105tkowo cz\u0119sto odwiedza\u0142 swojego tat\u0119, mia\u0142am wi\u0119c czas dla siebie. Mog\u0142am i\u015b\u0107 na rower, wydosta\u0107 si\u0119 poza Kiryas Joel. Mimo \u017ce przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu by\u0142o mi \u017ale, mia\u0142am nadziej\u0119, \u017ce nied\u0142ugo wszystko si\u0119 zmieni, widzia\u0142am \u015bwiate\u0142ko w tunelu. Wierzy\u0142am, \u017ce \u015bwiat poza spo\u0142eczno\u015bci\u0105 b\u0119dzie moim domem. Nie zdawa\u0142am sobie sprawy z tego, \u017ce \u017cycie na zewn\u0105trz wcale nie b\u0119dzie \u0142atwe, \u017ce tam te\u017c b\u0119d\u0119 musia\u0142a dostosowywa\u0107 si\u0119 do r\u00f3\u017cnych norm. Pom\u00f3g\u0142 mi m\u00f3j wrodzony optymizm oraz to, \u017ce je\u017cd\u017c\u0105c na rowerze, czytaj\u0105c ksi\u0105\u017cki, patrz\u0105c na zachody s\u0142o\u0144ca, czu\u0142am si\u0119 naprawd\u0119 wolna.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d mia\u0142a\u015b pieni\u0105dze na \u017cycie?<\/b><\/p>\n

Przez jaki\u015b czas pracowa\u0142am jeszcze w firmie ubezpieczeniowej, chocia\u017c przenie\u015bli mnie do innego biura \u2013 nie chcieli mie\u0107 ze mn\u0105 wiele wsp\u00f3lnego.<\/span><\/p>\n

A po odej\u015bciu? Nie ba\u0142a\u015b si\u0119, \u017ce konkurencja na rynku pracy sprawi, \u017ce jako dziewczyna z bardzo podstawowym wykszta\u0142ceniem nie b\u0119dziesz mia\u0142a szans na zatrudnienie?<\/b><\/p>\n

My\u015bla\u0142am, \u017ce dostan\u0119 stypendium i b\u0119d\u0119 uczy\u0107 si\u0119 dalej. Tak jak bohaterka Unorthodox<\/i>. Zacz\u0119\u0142am studiowa\u0107, zainwestowa\u0142am w to dziesi\u0105tki tysi\u0119cy dolar\u00f3w. My\u015bla\u0142am, \u017ce moje prze\u017cycia i ch\u0119\u0107 ci\u0119\u017ckiej pracy sprawi\u0105, \u017ce uczelnia da mi szans\u0119 rozwija\u0107 si\u0119 dalej \u2013 tak przecie\u017c jest we wszystkich opowie\u015bciach. Jeden z moich profesor\u00f3w napisa\u0142 list do w\u0142adz uczelni, w kt\u00f3rym powiedzia\u0142, \u017ce jestem najlepsz\u0105 studentk\u0105, jak\u0105 kiedykolwiek zdarzy\u0142o mu si\u0119 uczy\u0107, i nie chce, \u017cebym przez brak funduszy musia\u0142a zrezygnowa\u0107 ze szko\u0142y. Ich odpowied\u017a by\u0142a kr\u00f3tka: tyle kosztuje u nas semestr nauki.<\/span><\/p>\n

Nie zadzia\u0142a\u0142y \u201eszczeg\u00f3lne okoliczno\u015bci\u201d.<\/b><\/p>\n

Zdecydowanie nie. Jest mn\u00f3stwo os\u00f3b z wyj\u0105tkowymi historiami.<\/span><\/p>\n

Co studiowa\u0142a\u015b?<\/b><\/p>\n

Creative writing<\/i> i histori\u0119 kobiet.<\/span><\/p>\n

Utrzymujesz dzi\u015b kontakt z rodzin\u0105?<\/b><\/p>\n

Tak, z mam\u0105 i cz\u0119\u015bci\u0105 rodze\u0144stwa. Poza tym lubi\u0119 wraca\u0107 tam, gdzie si\u0119 wychowa\u0142am, patrze\u0107 na dzieci, kt\u00f3re nie siedz\u0105 z nosami w tabletach. Na pewno nie przewidzia\u0142am, \u017ce b\u0119d\u0119 si\u0119 zawodowo zajmowa\u0107 oprowadzaniem wycieczek po chasydzkich dzielnicach.<\/span><\/p>\n

Jak w takim razie wpad\u0142a\u015b na ten pomys\u0142?<\/b><\/p>\n

Jeszcze w trakcie studi\u00f3w kto\u015b poprosi\u0142 mnie o oprowadzenie grupy doktorant\u00f3w, potem kto\u015b inny poleci\u0142 mnie kolejnej grupie i tak zacz\u0119\u0142am rozwija\u0107 sw\u00f3j biznes. Teraz to moja pe\u0142noetatowa praca.<\/span><\/p>\n

Twoi dawni s\u0105siedzi ci\u0119 rozpoznaj\u0105?<\/b><\/p>\n

Na pewno.<\/span><\/p>\n

\n\"\"Frieda podczas podczas oprowadzania wycieczki po Brooklynie\/ fot. Archiwum prywatne<\/em><\/span><\/p>\n

Jak reaguj\u0105?<\/b><\/p>\n

Czasami rzuc\u0105 jaki\u015b k\u0105\u015bliwy komentarz w jidysz, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest przyjazna. Niekiedy popisuj\u0105 si\u0119 przed turystami i podchodz\u0105 do mnie, pytaj\u0105c: \u201ePowiedzia\u0142a\u015b im, jakie wspania\u0142e s\u0105 nasze \u015bwi\u0119ta?\u201d.<\/span><\/p>\n

W zesz\u0142ym roku jedna z jidyszowych gazet napisa\u0142a bardzo negatywny artyku\u0142 na m\u00f3j temat. Dziennikarz twierdzi\u0142, \u017ce chc\u0119 oczerni\u0107 spo\u0142eczno\u015b\u0107. Niedawno z kolei bardzo wywrotowy chasydzki magazyn Der Veker<\/i> opublikowa\u0142 wywiad ze mn\u0105. Ta rozmowa \u2013 mimo \u017ce przeprowadzona telefonicznie przez anonimowego dziennikarza \u2013 pokazuje, \u017ce ta spo\u0142eczno\u015b\u0107 si\u0119 otwiera. Zamie\u015bcili w niej nawet fragmenty, co do kt\u00f3rych by\u0142am przekonana, \u017ce je usun\u0105, na przyk\u0142ad nawi\u0105zania do film\u00f3w. Do tej pory s\u0142ysza\u0142am same pozytywne opinie od os\u00f3b, kt\u00f3re czyta\u0142y wywiad \u2013 p\u00f3ki co samych m\u0119\u017cczyzn, bo to do nich g\u0142\u00f3wnie skierowana jest prasa w jidysz. Czuj\u0119, \u017ce zmiany nadchodz\u0105, ale jednocze\u015bnie widz\u0119, \u017ce to otwarcie nast\u0119puje nier\u00f3wno dla kobiet i dla m\u0119\u017cczyzn.<\/span><\/p>\n

Co by\u0142o najwa\u017cniejszym powodem, dla kt\u00f3rego opu\u015bci\u0142a\u015b \u017cycie w chasydzkiej spo\u0142eczno\u015bci?<\/b><\/p>\n

Wydaje mi si\u0119, \u017ce z natury jestem feministk\u0105, kobiet\u0105 bardzo niezale\u017cn\u0105. Chasydzki spos\u00f3b \u017cycia nie mia\u0142 dla mnie sensu. Nie potrafi\u0142am si\u0119 mu podda\u0107, po prostu spu\u015bci\u0107 g\u0142owy i siedzie\u0107 w synagodze na babi\u0144cu. Czu\u0142am, \u017ce to nie fair. Chcia\u0142am \u017cy\u0107 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym mog\u0119 by\u0107 sob\u0105, m\u00f3wi\u0107 to, co my\u015bl\u0119, a nie stara\u0107 si\u0119 wpasowa\u0107 w bezsensowne normy.<\/span><\/p>\n

Jaki jest teraz tw\u00f3j stosunek do religii?<\/b><\/p>\n

Nigdy nie by\u0142am religijna. Lubi\u0142am i lubi\u0119 rytua\u0142y. Ceni\u0119 to, \u017ce religia potrafi wydoby\u0107 z ludzi dobro, cho\u0107 dla mnie jest ona raczej tylko kulturow\u0105 i historyczn\u0105 fascynacj\u0105.<\/span><\/p>\n

Ci\u0119\u017cko by\u0142o odrzuci\u0107 to, co wpajano ci przez ca\u0142e \u017cycie?<\/b><\/p>\n

Nie, zupe\u0142nie nie. Naprawd\u0119 zawsze mia\u0142am problem z tym, jak religia t\u0142umaczy \u015bwiat. Teraz, podczas epidemii koronawirusa, ultraortodoksyjne kobiety zacz\u0119\u0142y si\u0119 ubiera\u0107 jeszcze skromniej ni\u017c zwykle. Je\u015bli wcze\u015bniej nosi\u0142y peruki, teraz nak\u0142adaj\u0105 na nie jeszcze chusty. Tak samo by\u0142o po zamachach z 11 wrze\u015bnia 2001 roku. Wszystkie moje kole\u017canki powtarza\u0142y, \u017ce musimy co\u015b zrobi\u0107, podj\u0105\u0107 jakie\u015b zobowi\u0105zanie, aby co\u015b takiego ju\u017c nigdy si\u0119 nie powt\u00f3rzy\u0142o. Zak\u0142ada\u0142y grubsze rajstopy, a ja \u015bmia\u0142am si\u0119 w my\u015blach. Dlatego ciesz\u0119 si\u0119, \u017ce dzi\u015b mog\u0119 powiedzie\u0107: \u201eDo cholery z rajstopami, porozmawiajmy o polityce!\u201d. Intelektualnie by\u0142a to wi\u0119c \u0142atwa zmiana, ale emocjonalnie to bardzo traumatyczne do\u015bwiadczenie.<\/span><\/p>\n

\n

Frieda<\/strong> obecnie oprowadza wycieczki po chasydzkim Brooklynie. Na stronie friedavizel.com<\/b><\/a> prowadzi te\u017c bloga (mo\u017cna na nim przeczyta\u0107 m.in. o nie\u015bcis\u0142o\u015bciach w serialu Unorthodox, o kt\u00f3rych wspomina w rozmowie) i kana\u0142 na YouTube<\/a>. Blog, kt\u00f3ry pisa\u0142a, \u017cyj\u0105c jeszcze w spo\u0142eczno\u015bci Satmar, wci\u0105\u017c dost\u0119pny jest pod adresem shtrimpkind.blogspot.com<\/b><\/a>.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Frieda ze swoim by\u0142ym m\u0119\u017cem \/fot. Archiwum prywatne Jak Frieda Vizel porzuci\u0142a \u015bwiat ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w KATARZYNA ANDERSZ DYNASTIA SATMAR LICZY OBECNIE DWADZIE\u015aCIA SZE\u015a\u0106 TYSI\u0118CY RODZIN. TO NAJWI\u0118KSZA CHASYDZKA GRUPA NA \u015aWIECIE. JEJ CZ\u0141ONKOWIE MIESZKAJ\u0104 PRZEDE WSZYSTKIM W WILLIAMSBURGU NA BROOKLYNIE (GDZIE WYCHOWA\u0141A SI\u0118 BOHATERKA SERIALU UNORTHODOX) I W PODNOWOJORSKIEJ OSADZIE KIRYAS JOEL. FRIEDA VIZEL SP\u0118DZI\u0141A TAM […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/103935"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=103935"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/103935\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":104131,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/103935\/revisions\/104131"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=103935"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=103935"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=103935"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}