{"id":105052,"date":"2023-06-28T17:09:17","date_gmt":"2023-06-28T15:09:17","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=105052"},"modified":"2023-06-20T06:44:14","modified_gmt":"2023-06-20T04:44:14","slug":"20-09-85","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=105052","title":{"rendered":"PI\u00d3RKO Z\u00a0\u017bYDOWSKIEJ KO\u0141DRY"},"content":{"rendered":"

<\/p>\n

\n
\"\"<\/a>PI\u00d3RKO Z \u017bYDOWSKIEJ KO\u0141DRY<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

JOANNA WICHOWSKA<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W \u201eBerku Joselewiczu\u201d obserwujemy wyrafinowan\u0105 i bolesn\u0105 gr\u0119 z histori\u0105 i pami\u0119ci\u0105. Brzyk zdaje si\u0119 pyta\u0107: ile razy i jak spektakularnie trzeba gin\u0105\u0107 za sw\u00f3j kraj, by uzyska\u0107 jego pe\u0142noprawne obywatelstwo?<\/strong><\/span><\/p>\n

.<\/p>\n

Scena Kameralna Teatru Polskiego wygl\u0105da\u0142a kiedy\u015b inaczej: fotele obite bordowym pluszem, na \u015bcianach po obu stronach widowni sentencje wypisane z\u0142otymi, hebrajskimi literami. Pod scen\u0105 sw\u00f3j tajny pok\u00f3j mia\u0142 pan Aronowicz \u2013 ale tylko do roku 68. Celnicy, sprawdzaj\u0105c jego baga\u017c, rozpruli no\u017cem pierzyn\u0119, kt\u00f3r\u0105 odziedziczy\u0142 po matce i chcia\u0142 zabra\u0107 ze sob\u0105 do Izraela. Puch unosi\u0142 si\u0119 nad ca\u0142\u0105 ulic\u0105.<\/span><\/p>\n

Opowie\u015b\u0107 o czasach, gdy na \u015awidnickiej mie\u015bci\u0142 si\u0119 Dolno\u015bl\u0105ski Teatr \u017bydowski s\u0142yszymy (z ust Andrzeja Mrozka) jeszcze zanim na widowni zga\u015bnie \u015bwiat\u0142o. W przywo\u0142ywaniu wspomnie\u0144 i archiwali\u00f3w (migawki dokumentuj\u0105ce otwarcie Teatru \u017bydowskiego w 1949) nie chodzi jednak o jubileuszowo-sentymentalne odtwarzanie dziej\u00f3w miejsca, w kt\u00f3rym grany jest \u201eBerek Joselewicz\u201d; podobnie w dalszej cz\u0119\u015bci przedstawienia stawka b\u0119dzie du\u017co wy\u017csza ni\u017c rekonstrukcja los\u00f3w \u017cydowskiego pu\u0142ku walcz\u0105cego w Insurekcji Ko\u015bciuszkowskiej. Remigiusz Brzyk i Tomasz \u015apiewak prowadz\u0105 w swoim spektaklu wyrafinowan\u0105, wielopoziomow\u0105, niepokorn\u0105 gr\u0119 \u2013 z t\u0105 konkretn\u0105 przestrzeni\u0105, ale przede wszystkim z histori\u0105 i z pami\u0119ci\u0105. Gr\u0119 niezwykle bolesn\u0105. Bo skoro rzecz dotyczy obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w dziejach Polski, to mowa o historii wypartej i pami\u0119ci okaleczonej.<\/span><\/p>\n

\"\"\u201eBerek Joselewicz\u201d na podstawie \u201eRoku 1794\u201d Zenona Parviego oraz \u201eBerka Joselewicza\u201d Jakuba Waksmana, re\u017c. Remigiusz Brzyk<\/strong>. Teatr Polski we Wroc\u0142awiu, prapremiera 19 lutego 2010<\/span><\/a>Ca\u0142y tekst spektaklu zosta\u0142 przet\u0142umaczony na jidysz. Dla kogo?<\/strong> Nik\u0142e jest prawdopodobie\u0144stwo, \u017ce na widowni znajdzie si\u0119 wielu takich, dla kt\u00f3rych wy\u015bwietlane na bocznych \u015bcianach hebrajskie litery, niczym wyj\u0119te ze wspomnie\u0144 starego aktora, b\u0119d\u0105 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c egzotycznym ornamentem. Napisy w niezrozumia\u0142ym j\u0119zyku s\u0105 trybutem p\u0142aconym historii tego miejsca, ale te\u017c namacalnym \u015bwiadectwem nieobecno\u015bci. To nie wszystko: s\u0105 w spektaklu sceny grane wy\u0142\u0105cznie w jidysz, ale tym razem nikt ich na nasz j\u0119zyk nie t\u0142umaczy. Jakby zapomniano o nas, demonstracyjnie nas zignorowano. Chocia\u017c chodzi raczej o nasz\u0105 ignorancj\u0119 i nasz\u0105 niepami\u0119\u0107. S\u0142uchanie aktor\u00f3w m\u00f3wi\u0105cych w jidysz sprawia, \u017ce nagle to my czujemy si\u0119 tu ca\u0142kiem obcy. Dawne role zostaj\u0105 odwr\u00f3cone. Bardzo przemy\u015blna i dotkliwa prowokacja.<\/span><\/p>\n

Do pe\u0142nej wersji historii \u2013 m\u00f3wi\u0105 tw\u00f3rcy spektaklu \u2013 nie mamy dost\u0119pu. I to nie tylko dlatego, \u017ce jej \u015bwiadkowie s\u0105 nieobecni, ale dlatego, \u017ce dominuj\u0105ca narracja na d\u0142ugo zag\u0142uszy\u0142a niekt\u00f3re jej w\u0105tki. Widzimy wi\u0119c urywki archiwalnych materia\u0142\u00f3w, fragmenty \u201ePanoramy Rac\u0142awickiej\u201d reprodukowane na kostiumach (doskona\u0142ych, autorstwa Justyny \u0141agowskiej, r\u00f3wnie\u017c scenografki), s\u0142yszymy strz\u0119py relacji historycznych \u2013 zawsze u\u0142amki, szcz\u0105tki, pozosta\u0142o\u015bci. Pami\u0119\u0107 wype\u0142niona jest takimi w\u0142a\u015bnie szcz\u0105tkowymi, schematycznymi obrazami, kt\u00f3re wi\u0119cej maj\u0105 wsp\u00f3lnego z wyobra\u017ani\u0105 ni\u017c z historyczn\u0105 prawd\u0105.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli grupa \u017byd\u00f3w \u2013 to w folklorystycznym wydaniu: skupieni wok\u00f3\u0142  rabina, z pejsami i w ta\u0142esach, wznosz\u0105cy oczy i r\u0119ce do nieba. <\/strong>Je\u015bli \u017byd\u00f3wka \u2013 to w \u015bnie\u017cnobia\u0142ej sukni i tiulowym welonie, jednocze\u015bnie eteryczna \u2013 jak z Chagalla i op\u0119tana \u2013 jak z Anskiego. Brzyk \u015bmia\u0142o korzysta z tych stereotypowych wyobra\u017ce\u0144, otwarcie dialoguj\u0105c z konwencj\u0105, a zarazem dekonspiruj\u0105c mechanizmy zbiorowej pami\u0119ci. Skoro ten w\u0142a\u015bnie, malowniczo-egzotyczny obraz \u017byd\u00f3w jest najbardziej utrwalony, to nic dziwnego, \u017ce z takimi oporami s\u0105 oni dopuszczani do \u2013 jak powiedzia\u0142aby Maria Janion \u2013 \u201epolskiego dyskursu bohaterskiego\u201d.<\/span><\/p>\n

\"\"fot. Bartosz Maz<\/span><\/a>Najpewniejszym sposobem, \u017ceby mie\u0107 w nim udzia\u0142, jest \u015bmier\u0107 za ojczyzn\u0119. Sceny walki to nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 umieranie. Heroiczne \u2013 bo z broni\u0105 w r\u0119ku, z \u201eBo\u017ce co\u015b Polsk\u0119\u201d na ustach i pod polsk\u0105 flag\u0105. Syn Berka, J\u00f3zef Joselewicz (Micha\u0142 Majnicz), zataczaj\u0105c kolejne kr\u0119gi wok\u00f3\u0142 gin\u0105cych powsta\u0144c\u00f3w, nie wypuszcza tej flagi z r\u0105k, a \u017cydowscy powsta\u0144cy umieraj\u0105 po wielokro\u0107: zsuwaj\u0105 si\u0119 po pochy\u0142ej scenie, wstaj\u0105, walcz\u0105 i znowu padaj\u0105. Ta uporczywa powtarzalno\u015b\u0107 choreografii \u015bmierci jest jak pytanie: ile razy i jak spektakularnie trzeba gin\u0105\u0107 za sw\u00f3j kraj, by uzyska\u0107 jego pe\u0142noprawne obywatelstwo? Nawet Berek Joselewicz (Wies\u0142aw Cichy) musi wci\u0105\u017c na nowo udowadnia\u0107, \u017ce zas\u0142u\u017cy\u0142 na miano polskiego bohatera. Przedstawiaj\u0105c swoje zas\u0142ugi dla Polski, nasuwa na oczy kaptur \u2013 na kr\u00f3tk\u0105 chwil\u0119 staje si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnym ch\u0142opakiem z miasta, dla kt\u00f3rego order Virtuti Militari jest prawdziwym powodem do dumy.<\/span><\/p>\n

Za to ci, kt\u00f3rych miejsca w patriotycznym dyskursie nie da si\u0119 podwa\u017cy\u0107, s\u0105 w spektaklu przedstawieni zupe\u0142nie wbrew obowi\u0105zuj\u0105cej konwencji. Ko\u015bciuszko (Halina Rasiak\u00f3wna) jest kobiet\u0105 poniek\u0105d za kar\u0119 \u2013 jako odpowiedzialny za otwarcie drzwi polskiej historii dla \u201eobcych\u201d. Pomnikowa wersja jego postaci ulega ca\u0142kowitej dekonstrukcji: siedzi wprawdzie w znajomej pozie na koniu, ale ten ko\u0144 \u2013 to sam szkielet. Stereotyp bohatera otoczonego kultem \u2013 wybi\u00f3rczym, bo obejmuj\u0105cym walk\u0119 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, ale ju\u017c nie wizj\u0119 wielokulturowej ojczyzny \u2013 zostaje, dos\u0142ownie, rozebrany do ko\u015bci.<\/span><\/p>\n

\"\"fot. Bartosz Maz<\/span><\/a>Punktem wyj\u015bcia  jest rok 1794, ale postacie znaj\u0105 fakty historyczne, jak r\u00f3wnie\u017c ich wsp\u00f3\u0142czesne interpretacje. Zdaj\u0105 si\u0119 te\u017c mie\u0107 pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, co si\u0119 sta\u0142o przed, w czasie i po wojnie. Narracja toczy si\u0119 w kilku czasach jednocze\u015bnie. Rosjanin Pa\u0142kin (Wojciech Ziemia\u0144ski), przemierzaj\u0105c scen\u0119 z reprodukcj\u0105 \u201eRejtana\u201d pod pach\u0105, wspomina, \u017ce obraz Matejki przedstawia zdarzenia sprzed roku, a zostanie namalowany za lat kilkadziesi\u0105t. Genera\u0142 Poni\u0144ski (Micha\u0142 Mrozek) jest jednocze\u015bnie bohaterem sztuki sprzed wieku, bohaterem dzisiejszego spektaklu, postaci\u0105 historyczn\u0105 i legend\u0105 o sobie samym.<\/span><\/p>\n

W Legionach Pi\u0142sudskiego \u017cywy by\u0142 kult Joselewicza, wi\u0119c pie\u015b\u0144 o jego \u017co\u0142nierzach nie bez kozery \u015bpiewana jest na melodi\u0119 \u201eMy, Pierwsza Brygada\u201d.<\/strong> Ruchla (Alicja Kwiatkowska) w swojej mowie do wsp\u00f3\u0142braci z dziwnym spokojem drwi z ich wiary w sens walki o wolno\u015b\u0107, i z zaskakuj\u0105c\u0105 pewno\u015bci\u0105 zapowiada, \u017ce ich domy zamieni\u0105 si\u0119 w gruzy, a oni sami \u2013 w trupy. Pi\u00f3ra z ko\u0142dry, o kt\u00f3rej opowiada\u0142 Mrozek, przylepiaj\u0105 si\u0119 do ust m\u0142odej \u017byd\u00f3wki Ruchli, a jeszcze p\u00f3\u017aniej \u201echmury prutych poduszek i ob\u0142oki pierzyn\u201d pojawi\u0105 si\u0119 w m\u00f3wionym przez ni\u0105 tek\u015bcie Zuzanny Ginczanki.<\/span><\/p>\n

Wiersz Ginczanki \u2013 napisana w czasie wojny oskar\u017cycielska apostrofa do szabruj\u0105cych \u017cydowski dom s\u0105siad\u00f3w \u2013 ma w dramaturgii spektaklu szczeg\u00f3lne miejsce. Ruchla m\u00f3wi go w chwili, kiedy identyczna posta\u0107, w tej samej weselnej sukni, uparcie i nikomu \u2013 nawet \u201eswoim\u201d \u2013 nie pozwala si\u0119 pochowa\u0107, si\u0142\u0105 wleczona do grobu, zamykana w nim, zmartwychwstaj\u0105ca i ponownie grzebana. W wierszu pobrzmiewaj\u0105 znajome frazy S\u0142owackiego, ale ich sens ulega dotkliwemu przesuni\u0119ciu, rozk\u0142ada si\u0119, jakby w s\u0142owa zosta\u0142 wszczepiony wirus (\u201eTo krew moja paku\u0142y z puchem zlepi \u015bwie\u017cym\/ i uskrzydlone nagle w anio\u0142\u00f3w przemieni\u201d). Podobnie, za spraw\u0105 przenikania si\u0119 r\u00f3\u017cnych historycznych perspektyw, w rok 1794 wpuszczony jest wirus wszystkich p\u00f3\u017aniejszych pogrom\u00f3w, gett, denuncjacji, szabr\u00f3w i wyp\u0119dze\u0144.<\/span><\/p>\n

\"\"fot. Bartosz Maz<\/span><\/a>Brzyk i \u015apiewak nie zatrzymuj\u0105 si\u0119 jednak na politycznie poprawnych rewizjach pami\u0119ci. Dystansuj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wobec dzisiejszych zabieg\u00f3w odk\u0142amywania historii \u2013 zbyt \u0142atwych i sentymentalnych, by by\u0142y skuteczne. Na koniec serwuj\u0105 nam przewrotn\u0105 demistyfikacj\u0119. Oszuka\u0142em pa\u0144stwa \u2013 m\u00f3wi Mrozek w ostatniej scenie \u2013 pan Aronowicz nie musia\u0142 wyje\u017cd\u017ca\u0107 w 68 do Izraela. Spa\u0142 spokojnie pod swoj\u0105 pierzyn\u0105 do ko\u0144ca swoich dni.<\/span>
\nAha, czyli nie by\u0142o \u017cadnych rozerwanych ko\u0142der. Joselewicz nie ma k\u0142opot\u00f3w z miejscem w panteonie polskich bohater\u00f3w. A Ruchla (Ginczanka) niepotrzebnie m\u00f3wi\u0142a o krwi. Nic si\u0119 takiego nie sta\u0142o. Wszystkie w\u0105tki historii s\u0105 jawne. Pami\u0119\u0107 jest jedna, wsp\u00f3lna. Tych z\u0142otych napis\u00f3w i tak nikt nie odcyfruje.<\/span><\/p>\n

Tekst dost\u0119pny na licencji Creative Commons BY-NC-ND 3.0 PL<\/a>.<\/em><\/div>\n
\n
\n
\n<\/div>\n<\/div>\n
\n