![](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2020\/11\/17\/629ad6880de57748614376f3fe16c0d6\/jpg\/jhi\/header\/natco_pisarze_1.webp\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/zih-1.png\")
<\/a>Najstarszy druk hebrajski w zbiorach \u017bIH<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\nMagdalena Bendowska, Wiktor Sybilski<\/strong><\/span><\/p>\n Z pocz\u0105tkami drukarstwa hebrajskiego nierozerwalnie zwi\u0105zana jest posta\u0107 Chajima ben Dawida Szachora (Schwarza). W pocz\u0105tkowym okresie rozwoju typografii \u017cydowskiej Szachor by\u0142 jednym z najwa\u017cniejszych i najbardziej utalentowanych drukarzy dzia\u0142aj\u0105cych w Europie \u015arodkowej. Lista jego zas\u0142ug jest d\u0142uga: za\u0142o\u017cy\u0142 pierwsz\u0105 oficyn\u0119 \u017cydowsk\u0105 na \u015al\u0105sku (w Ole\u015bnicy) i wyda\u0142 pierwsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 hebrajsk\u0105 wyt\u0142oczon\u0105 na tym terenie, by\u0142 pierwszym drukarzem \u017cydowskim t\u0142ocz\u0105cym ksi\u0105\u017cki w krajach niemieckich (w Augsburgu, Ichenhausen i Heddernheim), wyda\u0142 pierwszy w Niemczech \u017cydowski modlitewnik i pierwsz\u0105 Hagad\u0119 (w modlitewniku z 1531 roku), pierwszy zbi\u00f3r odmawianych w posty modlitw slichot<\/em> (1536). Spod jego prasy drukarskiej wyszed\u0142 ponadto pierwszy w dziejach drukowany hebrajski podr\u0119cznik pisania list\u00f3w (Augsburg 1534) oraz pierwszy drukowany modlitewnik w j\u0119zyku jidysz (Ichenhausen 1544). Jego warsztat mieszcz\u0105cy si\u0119 w znanej drukarni protestanckiej Silvana Otmara by\u0142 pierwszym w Augsburgu drukuj\u0105cym wy\u0142\u0105cznie ksi\u0105\u017cki hebrajskie. Chocia\u017c nie zachowa\u0142a si\u0119 \u017cadna ksi\u0105\u017cka wydana w Lublinie z jego imieniem w kolofonie, niew\u0105tpliwie wywar\u0142 on g\u0142\u0119boki wp\u0142yw na profil wydawniczy i wysok\u0105 jako\u015b\u0107 lubelskich druk\u00f3w hebrajskich. Da\u0142 pocz\u0105tek s\u0142ynnemu rodowi drukarskiemu \u2013 w oficynie lubelskiej prowadzonej przez jego rodzin\u0119 ksi\u0105\u017cki \u017cydowskie t\u0142oczono jeszcze p\u00f3\u0142tora wieku po jego \u015bmierci.<\/span><\/p>\n Do niedawna Biblioteka \u017bydowskiego Instytutu Historycznego nie mog\u0142a pochwali\u0107 si\u0119 \u017cadnym drukiem wyt\u0142oczonym przez Chajima Szachora \u2013 a\u017c nadszed\u0142 dzie\u0144 dok\u0142adnego zbadania jednego z druk\u00f3w pozbawionych kart tytu\u0142owych. Druk ten, w formacie folio<\/em>, ma zachowany kolofon. Napis g\u0142osi: \u201eChajim bar Dawid b[\u0142ogos\u0142awionej] p[ami\u0119ci] drukarz, Josef bar Jakar b[\u0142ogos\u0142awionej] p[ami\u0119ci] n[iech B\u00f3g] p[om\u015bci] j[ego] k[rew] drukarz, Icchak bar Chajim, oby \u017cy\u0142 d\u0142ugo i szcz\u0119\u015bliwie, drukarz\u201d (il. 1). Chodzi w\u0142a\u015bnie o Chajima ben Dawida Szachora oraz jego zi\u0119cia i syna. Dodatkowo z formu\u0142y umieszczonej po imieniu Jakara mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce ojciec Josefa zosta\u0142 zamordowany lub zgin\u0105\u0142 w obronie wiary. Po raz pierwszy zas\u0142u\u017cony drukarz umie\u015bci\u0142 w kolofonie imiona swojego zi\u0119cia i syna w kodeksie Arbaa Turim<\/em>, kt\u00f3ry wyda\u0142 w Augsburgu w 1540 roku i w\u0142a\u015bnie z t\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 mamy do czynienia. Dzie\u0142o to okaza\u0142o si\u0119 najstarszym drukiem w zbiorach \u017bIH wyt\u0142oczonym czcionk\u0105 hebrajsk\u0105.<\/span><\/p>\n Augsburg (Bawaria) ju\u017c w okresie \u015bredniowiecza sta\u0142 si\u0119 jednym z wa\u017cniejszych centr\u00f3w \u00f3wczesnej Europy, znacz\u0105cym o\u015brodkiem handlowym i kulturalnym, le\u017c\u0105cym na szlaku wiod\u0105cym przez Alpy do Norymbergi \u2013 , a tak\u017ce wielkim o\u015brodkiem druku i handlu ksi\u0105\u017ck\u0105. Prekursorem sztuki druku w mie\u015bcie by\u0142 pracuj\u0105cy wcze\u015bniej w Strasburgu Ginter Zainer (zm. 1478), kt\u00f3ry uruchomi\u0142 oficyn\u0119 ju\u017c w 1468 roku. Od pocz\u0105tku zamieszcza\u0142 w swoich drukach ilustracje drzeworytnicze, dzi\u0119ki niemu Augsburg sta\u0142 si\u0119 najstarszym o\u015brodkiem popularyzacji drzeworytu w ilustracji ksi\u0105\u017ckowej. Zainer wyda\u0142 oko\u0142o 80 ksi\u0105\u017cek. Szybko powstawa\u0142y kolejne warsztaty. W sumie tylko do ko\u0144ca okresu inkunabu\u0142\u00f3w, czyli do ko\u0144ca XV wieku, powsta\u0142o ich ponad dwadzie\u015bcia.<\/span><\/p>\n Augsburg by\u0142 jednym z tych miast niemieckich, gdzie bardzo szybko zacz\u0119to drukowa\u0107 po hebrajsku.Druki takie wydawali jednak nie\u017cydowscy drukarze, z my\u015bl\u0105 g\u0142\u00f3wnie o chrze\u015bcija\u0144skich hebraistach zainteresowanych Bibli\u0105 hebrajsk\u0105, j\u0119zykiem hebrajskim i jego gramatyk\u0105. Dopiero \u017cydowski typograf Chajim Szachor zacz\u0105\u0142 t\u0142oczy\u0107 w Augsburgu wy\u0142\u0105cznie ksi\u0105\u017cki hebrajskie.<\/span><\/p>\n Arbaa turim,<\/em><\/strong> Augsburg 1540<\/strong><\/p>\n W 1540 roku Szachor wyda\u0142 w Augsburgu kodeks prawa religijnego Jaakowa ben Aszera Arbaa turim<\/em> (Cztery kolumny) (il. 2A). By\u0142o to jedyne dzie\u0142o halachiczne, jakie wysz\u0142o spod jego prasy drukarskiej. Druk liczy\u0142 w sumie 312 kart w formacie folio<\/em>. Jest to w chwili obecnej niezwykle rzadkie wydanie, obejmuj\u0105ce wszystkie cztery cz\u0119\u015bci kodeksu w jednym woluminie. Niestety egzemplarz zachowany w \u017bIH jest niekompletny, brak dw\u00f3ch pierwszych cz\u0119\u015bci: Orach chajim<\/em> (Droga \u017cycia, 84 karty) i Jore Dea<\/em> (Nauczyciel m\u0105dro\u015bci, 70 kart), w tym karty tytu\u0142owej i s\u0142ynnej ilustrowanej karty 7a (il. 2B). Nie ma wi\u0119c po\u0142owy ksi\u0105\u017cki. Zachowana zosta\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 Ewen ha-ezer<\/em> (Kamie\u0144 pomocny, 44 karty) i Choszen ha-miszpat<\/em> (Tarcza s\u0105du, 112 kart), a tak\u017ce dwie ostatnie karty nieliczbowane, kt\u00f3rych brakuje w wi\u0119kszo\u015bci zachowanych egzemplarzy. Znajduje si\u0119 na nich wykaz traktat\u00f3w talmudycznych cytowanych w tek\u015bcie oraz pie\u015b\u0144 pochwalna na temat ksi\u0105\u017cki autorstwa Jaakowa ben Barucha z Tyczyna (karta [2b]).<\/span><\/p>\n Na karcie tytu\u0142owej Chajim Szachor chwali\u0142 swoje wydanie: \u201eWszystkie poprzednie wydania Turim<\/em> zawieraj\u0105 b\u0142\u0119dy i s\u0105 wadliwe\u2026 szczeg\u00f3lnie dwie ostatnie cz\u0119\u015bci\u2026 Wezwa\u0142em mojego drogiego zi\u0119cia Josefa bar Jakara i powiedzia\u0142em mu\u2026 Jeste\u015b uczonym, zanurz si\u0119 w g\u0142\u0119binach halachy<\/em>\u2026 musisz rozwi\u0105za\u0107 te problemy\u201d. Dalej informowa\u0142, \u017ce wydawcy dysponowali egzemplarzem, \u201ekt\u00f3ry zosta\u0142 sprawdzony i poprawiony przez naszego nauczyciela, gaona Awrahama z Pragi, \u015awiat\u0142o naszego pokolenia i por\u00f3wnali\u015bmy ka\u017cd\u0105 stron\u0119 dwa lub trzy razy\u201d. Faktycznie, wiele b\u0142\u0119d\u00f3w poprzednich edycji zosta\u0142o poprawionych przez Josefa ben Jakara, jednak nie zamieszczono komentarza Awrahama ben Awigdora (zm. 1542), znanego jako Awraham z Pragi, przez dwadzie\u015bcia lat pe\u0142ni\u0105cego w Pradze urz\u0105d rabina<\/span>.<\/p>\n Na ostatniej karcie 112a wydrukowano poemat pochwalny na cze\u015b\u0107 wydanego dzie\u0142a autorstwa Eliasza Lewity, kt\u00f3ry prawdopodobnie by\u0142 te\u017c korektorem tekstu tego wydania. Wiadomo, \u017ce od grudnia 1540 r. przebywa\u0142 w Isny. Zanim tam dotar\u0142, musia\u0142 wi\u0119c przyby\u0107 do Augsburga i podj\u0105\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Szachorem przy wydaniu Arbaa turim<\/em>. Wprawdzie w przedmowie do Tiszbi<\/em> (Isny 1541), opisuj\u0105c swoj\u0105 podr\u00f3\u017c z Wenecji, Eliasz Lewita nie wspomina\u0142 o Augsburgu. Pisa\u0142, \u017ce po drodze uzupe\u0142nia\u0142 jeszcze r\u0119kopis Tiszbi<\/em>, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce mia\u0142 by\u0107 wydrukowany. Szachor musia\u0142 nawi\u0105za\u0107 z nim kontakt jeszcze w czasie swojego pobytu we W\u0142oszech. W ka\u017cdym razie pozyska\u0142 do wsp\u00f3\u0142pracy uczonego s\u0142ynnego w ca\u0142ej renesansowej Europie. Na odwrocie tej karty [112b] zamieszczono list Josefa ben Jakara, w kt\u00f3rym podana jest data dzienna uko\u0144czenia druku: niedziela rosz chodesz<\/em> adar batraa<\/em> [30 dnia pierwszego adar 301] czyli niedziela 27 lutego 1541 roku wed\u0142ug obowi\u0105zuj\u0105cego w\u00f3wczas kalendarza julia\u0144skiego. Poni\u017cej zamieszczono pie\u015b\u0144 pochwaln\u0105 na rzecz wydrukowanej w\u0142a\u015bnie ksi\u0105\u017cki, r\u00f3wnie\u017c autorstwa Josefa ben Jakara.<\/span><\/p>\n Kodeks halachiczny Jaakowa ben Aszera by\u0142 prawdopodobnie ostatni\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 wydan\u0105 przez Szachora w Augsburgu Analiza czcionek wykaza\u0142a bowiem, \u017ce wesz\u0142y one w posiadanie Eliasza Lewity, kt\u00f3ry pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 nimi w drukach t\u0142oczonych w Isny. Sytuacja finansowa Szachora musia\u0142a by\u0107 w tym momencie na tyle trudna, \u017ce zmuszony zosta\u0142 do pozbycia si\u0119 cz\u0119\u015bci materia\u0142u typograficznego pozostaj\u0105cego w jego posiadaniu.<\/span><\/p>\n Edycja augsburska Arbaa turim<\/em> dostarcza nam tak\u017ce cennych wiadomo\u015bci o cz\u0142onkach rodziny Szachor\u00f3w i wyja\u015bnia stopie\u0144 pokrewie\u0144stwa mi\u0119dzy nimi. Z informacji na pierwszej karcie, gdzie Chajim Szachor wprost nazywa\u0142 Josefa ben Jakara \u201eswoim drogim zi\u0119ciem\u201d (chatani ha-jakar Josef bar Jakar<\/em>) wynika, \u017ce Josef o\u017ceni\u0142 si\u0119 z c\u00f3rk\u0105 Szachora, Josef ben Jakar i Icchak ben Chajim byli wi\u0119c szwagrami. Imi\u0119 c\u00f3rki Szachora (czyli \u017cony Josefa ben Jkara), Ela, podano z kolei na kartach Pi\u0119cioksi\u0119gu wydanego w Lublinie w 1557 roku. Jaakow ben Baruch z Tyczyna, nazywany szwagrem, musia\u0142 by\u0107 m\u0119\u017cem siostry Josefa ben Jakara, kt\u00f3rej imienia nie znamy.<\/span><\/p>\n Drzeworyt Hansa Holbeina m\u0142odszego<\/strong><\/span><\/p>\n Karta tytu\u0142owa kodeksu by\u0142a prosta, pozbawiona wszelkich ozd\u00f3b. Natomiast na karcie 7a, kt\u00f3ra niestety nie zachowa\u0142a si\u0119 w egzemplarzu z kolekcji \u017bIH, pocz\u0105tek tekstu okala ozdobne obramowanie drzeworytnicze w kszta\u0142cie bramy, zaprojektowane przez Hansa Holbeina m\u0142odszego (1497\u20131543) (il. 2B). Dolny fragment po lewej stronie przedstawia Boga stwarzaj\u0105cego \u015bwiat, po prawej \u2013 Boga stwarzaj\u0105cego Ew\u0119 z \u017cebra \u015bpi\u0105cego Adama. Wy\u017cej, po bokach, umieszczone zosta\u0142y postacie prorok\u00f3w Izajasza i Jeremiasza ze zwojami w r\u0119kach, na kt\u00f3rych wida\u0107 hebrajskie napisy. Odczytane razem od prawej do lewej daj\u0105 fragment z Ksi\u0119gi Przys\u0142\u00f3w 15, 24: \u201e\u015acie\u017cka \u017cycia prowadzi rozumnego w g\u00f3r\u0119\u201d. U samej g\u00f3ry ryciny po lewej stronie wida\u0107 Moj\u017cesza trzymaj\u0105cego Tablice Przymierza, a po prawej postacie kilku m\u0119\u017cczyzn.<\/span><\/p>\n Hans Holbein m\u0142odszy (1497\u20131543), s\u0142ynny malarz, rysownik i grafik okresu renesansu, urodzi\u0142 si\u0119 w Augsburgu. Zosta\u0142 cz\u0142onkiem gildii malarzy w Bazylei, a nast\u0119pnie nadwornym malarzem Henryka VIII w Londynie. Opr\u00f3cz portret\u00f3w, malowide\u0142 \u015bciennych, projekt\u00f3w witra\u017cy czy wyrob\u00f3w z\u0142otniczych, jego dzie\u0142em by\u0142y tak\u017ce cykle graficzne i rysunki do drzeworyt\u00f3w.<\/span><\/p>\n Szachor do ozdoby ksi\u0105\u017cki wykorzysta\u0142 klocek drzeworytniczy z zasob\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skiej oficyny Silvana Otmara. Otmar u\u017cywa\u0142 go zar\u00f3wno przed drukiem Arbaa turim<\/em>, jak i po nim \u2013 Prawdopodobnie po raz pierwszy ju\u017c kilkana\u015bcie lat wcze\u015bniej, w latach 1527 i 1528, na karcie tytu\u0142owej niemieckiego t\u0142umaczenia biblijnych ksi\u0105g prorockich (il. 3A. i3B). Warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na jeden szczeg\u00f3\u0142: na zwojach nakarcie tytu\u0142owej Arbaa turim<\/em> pojawiaj\u0105 si\u0119 napisy po hebrajsku, ale oryginalnie by\u0142y to napisy \u0142aci\u0144skie, pomagaj\u0105ce zidentyfikowa\u0107 postacie prorok\u00f3w. Posta\u0107 z lewej trzyma zw\u00f3j z napisem \u201eIesaia pro.<\/em>\u201d (prorok Izajasz), a posta\u0107 z prawej: \u201eIeremia<\/em>\u201d (Jeremiasz). Szachor dokona\u0142 tej jednej zmiany, ingeruj\u0105c w dzie\u0142o Hansa Holbeina.<\/span><\/p>\n Druki z oficyny Otmar\u00f3w z kart\u0105 tytu\u0142ow\u0105 projektu Hansa Holbeina, kt\u00f3r\u0105 wykorzysta\u0142 Szachor w Arbaa turim, Augsburg 1540:<\/em><\/span><\/p>\n Tego samego klocka drzeworytniczego u\u017cywano w drukarni tak\u017ce p\u00f3\u017aniej, po wykorzystaniu w druku hebrajskim. Odbito go na karcie tytu\u0142owej ksi\u0105\u017cki duchownego lutera\u0144skiego i dzia\u0142acza reformacyjnego Antoniusa Corvinusa (Anton Rabe, 1501\u20131553) Kurtze und ain feltige Auszlegung der Epistolen und Evangelien<\/em>, wydanej w Augsburgu w 1545 r., w oficynie prowadzonej ju\u017c przez syna Silvana \u2013 Valentina Otmara (il. 3C). Jedyn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105 by\u0142 brak jakichkolwiek napis\u00f3w na zwojach trzymanych przez prorok\u00f3w Izajasza i Jeremiasza. Poza tym w polu tekstowym do druku cz\u0119\u015bci napis\u00f3w u\u017cyto czerwonej farby. Drzeworyt Holbeina, pozyskany przez Silvana Otmara prawdopodobnie w latach 20. XVI wieku, pozostawa\u0142 w zasobach drukarni przynajmniej oko\u0142o dwadziestu lat, tak\u017ce w okresie, w kt\u00f3rym dzia\u0142a\u0142 jego syn Valentin.<\/span><\/p>\n Chajim ben Dawid Szachor w Lublinie<\/strong><\/span><\/p>\n Pierwszy notowany przez bibliografie druk z oficyny lubelskiej niestety nie zachowa\u0142 si\u0119 do naszych czas\u00f3w. By\u0142 to wyt\u0142oczony w 1547 roku modlitewnik Szomrim la-boker<\/em> ( Stra\u017cnicy \u015bwitu). I tu dochodzimy do zasadniczego pytania: kto gowyda\u0142 i czy Chajim Szachor w og\u00f3le dotar\u0142 w swojej w\u0119dr\u00f3wce do Lublina? Zdania s\u0105 podzielone. Niekt\u00f3rzy badacze przypuszczaj\u0105, \u017ce modlitewnik ukaza\u0142 si\u0119 ju\u017c po \u015bmierci Chajima Szachora lub \u017ce nie by\u0142 on zaanga\u017cowany w jego druk, inni w nim w\u0142a\u015bnie widz\u0105 wydawc\u0119 i drukarza tej pozycji \u2013 w domy\u015ble wsp\u00f3lnie z zi\u0119ciem i synem, gdy\u017c poczynaj\u0105c od Arbaa turim<\/em> (Augsburg 1540) wszystkie ksi\u0105\u017cki tej rodzinnej sp\u00f3\u0142ki sygnowane by\u0142y przez trzech drukarzy.<\/span><\/p>\n Pierwsza zachowana ksi\u0105\u017cka wydana w Lublinie to machzor<\/em> (modlitewnik \u015bwi\u0105teczny) na ca\u0142y rok wed\u0142ug rytu polskiego, wyt\u0142oczony w 1551 roku bez karty tytu\u0142owej w formacie folio<\/em>. W kolofonie wydrukowano imiona drukarzy, ale zosta\u0142o ich tylko dw\u00f3ch: zi\u0119\u0107 i syn Chajima Szachora. On sam ju\u017c nie \u017cy\u0142. O \u015bmierci za\u0142o\u017cyciela zas\u0142u\u017conego rodu drukarskiego jednoznacznie \u015bwiadczy skr\u00f3t \u201eb\u0142ogos\u0142awionej pami\u0119ci\u201d umieszczony po jego imieniu.<\/span><\/p>\n Magdalena Bendowska<\/span><\/p>\n W tek\u015bcie wykorzystano fragmenty artyku\u0142u: M. Bendowska, Z Pragi do Lublina. Drukarz ksi\u0105g \u017cydowskich Chajim ben Dawid Szachor<\/em>, \u201eKwartalnika Historii \u017byd\u00f3w\u201d 2021, nr 2 (278), s. 373-436.<\/span><\/p>\n Proweniencja<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n W egzemplarzu z kolekcji \u017bIH na ostatniej liczbowanej karcie (112b), pod poematem pochwalnym Josefa ben Jakara na cze\u015b\u0107 wydanej ksi\u0105\u017cki, a przed kolofonem (il. 1), znajduje si\u0119 odr\u0119czny wpis sporz\u0105dzony kursyw\u0105 aszkenazyjsk\u0105. Wpisu tego, informuj\u0105cego o tym, \u017ce ksi\u0105\u017cka nale\u017cy do Awrahama Szneura, dokona\u0142 Dawid Icchak.<\/span><\/p>\n Okazuje si\u0119, \u017ce postacie te nie s\u0105 nieznane w badaniach bibliologicznych i proweniencyjnych. Podobne zapiski zauwa\u017cy\u0142 ju\u017c rabin Jehuda Lejb Z\u0142otnik (urodzony w P\u0142ocku, znany p\u00f3\u017aniej jako Y. L. Avida; 1887\u20131962), bibliofil, autor dzie\u0142a Cudowny skarb j\u0119zyka \u017cydowskiego<\/em>. Jak relacjonowa\u0142 w publikacji wydanej z okazji \u017bydowskiego Festiwalu Ksi\u0105\u017cki w Johannesburgu w 1948 roku, badaj\u0105c stare druki przechowywane w \u201eBibliotece Komitetu O\u015bwiaty\u201d (musia\u0142o mu chodzi\u0107 o ksi\u0119gozbi\u00f3r South African Board of Jewish Education, kt\u00f3rej by\u0142 przewodnicz\u0105cym), natkn\u0105\u0142 si\u0119 na dwie adnotacje Dawida Icchaka. Umieszcza\u0142 on swoje uwagi z regu\u0142y na ko\u0144cu druk\u00f3w, co mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 tak\u017ce w egzemplarzach ksi\u0105\u017cek oferowanych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie na aukcjach. Pod koniec XVII wieku (najp\u00f3\u017aniejszy znany druk z jego adnotacj\u0105 to Sefer siftej Kohen<\/em> Mordechaja ha-Kohena wydany w Wandsbek w 1690 roku) Dawid Icchak bar Baruch, z s\u0105siaduj\u0105cej z F\u00fcrth gminy Zirndorf (Bawaria) piastowa\u0142 funkcj\u0119 me\u0142ameda zajmuj\u0105cego si\u0119 zakupem ksi\u0105\u017cek i dbaj\u0105cego o bibliotek\u0119 bejt midraszu w F\u00fcrth. Utrzymywa\u0142 j\u0105 w swoim domu rabi Awraham ben Szneur Zalman Szlomo. Obydwaj zabiegali o rozw\u00f3j ksi\u0119gozbioru, w kt\u00f3rym znalaz\u0142y si\u0119 m.in. szesnastowieczne druki hebrajskie. Awraham ben Szneur Zalman by\u0142 szwagrem przewodnicz\u0105cego jesziwy w F\u00fcrth, rabiego Issachara Bermana Fraenkla (ok. 1660\u20131708), autora zbioru kaza\u0144 Mate Issachar<\/em>, wydanego w F\u00fcrth w 1792 roku w oficynie Icika ben Lejba Buchbindera (egzemplarz tej ksi\u0105\u017cki znajduje si\u0119 w zbiorach \u017bIH sygn. H.3487.XVIII). S\u0142ynna jesziwa aszkenazyjska za\u0142o\u017cona w XVII wieku w F\u00fcrth by\u0142a finansowana przez rodzin\u0119 Fraenkl\u00f3w. Sta\u0142a si\u0119 jednym z wa\u017cnych europejskich o\u015brodk\u00f3w studi\u00f3w talmudycznych. Do jej rozwoju przyczyni\u0142 si\u0119 nap\u0142yw wschodnioeuropejskich rabin\u00f3w uciekaj\u0105cych przed prze\u015bladowaniami ze strony kozak\u00f3w na tereny dotkni\u0119te wyludnieniem spowodowanym wojn\u0105 trzydziestoletni\u0105.<\/span><\/p>\n W egzemplarzu \u017bIH na pierwszej zachowanej karcie (karcie 1a z trzeciego ci\u0105gu paginacji) znajduje si\u0119 tak\u017ce inny ciekawy zapis w\u0142asno\u015bciowy, wygl\u0105daj\u0105cy na starszy od powy\u017cszego, sporz\u0105dzony r\u00f3wnie\u017c kursyw\u0105 aszkenazyjsk\u0105 przez niejakiego Kalonimosa Kalmana Brod\u0119[1]<\/a> (by\u0107 mo\u017ce z Margonina) \u2013 miejmy nadziej\u0119, \u017ce i t\u0119 posta\u0107 uda si\u0119 kiedy\u015b zidentyfikowa\u0107.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> Najstarszy druk hebrajski w zbiorach \u017bIH Magdalena Bendowska, Wiktor Sybilski Z pocz\u0105tkami drukarstwa hebrajskiego nierozerwalnie zwi\u0105zana jest posta\u0107 Chajima ben Dawida Szachora (Schwarza). W pocz\u0105tkowym okresie rozwoju typografii \u017cydowskiej Szachor by\u0142 jednym z najwa\u017cniejszych i najbardziej utalentowanych drukarzy dzia\u0142aj\u0105cych w Europie \u015arodkowej. Do niedawna Biblioteka \u017bydowskiego Instytutu Historycznego nie mog\u0142a pochwali\u0107 si\u0119 \u017cadnym drukiem wyt\u0142oczonym […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/106185"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=106185"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/106185\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":106192,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/106185\/revisions\/106192"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=106185"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=106185"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=106185"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nZ pocz\u0105tkami drukarstwa hebrajskiego nierozerwalnie zwi\u0105zana jest posta\u0107 Chajima ben Dawida Szachora (Schwarza). W pocz\u0105tkowym okresie rozwoju typografii \u017cydowskiej Szachor by\u0142 jednym z najwa\u017cniejszych i najbardziej utalentowanych drukarzy dzia\u0142aj\u0105cych w Europie \u015arodkowej. Do niedawna Biblioteka \u017bydowskiego Instytutu Historycznego nie mog\u0142a pochwali\u0107 si\u0119 \u017cadnym drukiem wyt\u0142oczonym przez Chajima Szachora \u2013 a\u017c nadszed\u0142 dzie\u0144 dok\u0142adnego zbadania jednego z druk\u00f3w pozbawionych kart tytu\u0142owych. Dzie\u0142o to okaza\u0142o si\u0119 najstarszym drukiem w zbiorach \u017bIH wyt\u0142oczonym czcionk\u0105 hebrajsk\u0105.<\/span><\/div>\n<\/div>\n![\"Image00004.png\"](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2023\/8\/8\/51c36a0a980c2e3cb2caa33922e7eacf\/png\/jhi\/normal_big\/Image00004.png\")
<\/picture>Jaakow ben Aszer, <\/em>Arbaa Turim<\/span>, Augsburg: Chajim Szachor, Josef ben Jakar, Icchak ben Chajim, 1540 \u2013 fragment karty. Ze zbior\u00f3w \u017bIH<\/em><\/div>\n\n\n![\"kolofon.png](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2023\/7\/14\/24e874c5cba01e9a7993b1a0061b7b94\/png\/jhi\/preview\/kolofon.png\")
![\"Arbaa](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2023\/7\/14\/b548d21432e5bdf353e73ced5ade2058\/jpg\/jhi\/preview\/Arbaa%20turim%20IL.jpg\")
\nAugsburg: Chajim Szachor, Josef ben Jakar, Icchak ben Chajim, 1540;<\/em><\/span>
\nKarta tytu\u0142owa, ze zbior\u00f3w Biblioteki Narodowej Izraela<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n![\"IL](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2023\/8\/8\/2d0fd5e801e0ee066dc745018c74cb73\/jpg\/jhi\/preview\/IL%202B.jpg\")
Jaakow ben Aszer, Arbaa Turim Augsburg: Chajim Szachor, Josef ben Jakar, Icchak ben Chajim, 1540; \/ Ilustrowana karta 7a, ze zbior\u00f3w Biblioteki Narodowej Izraela<\/em><\/span><\/figure>\n![\"IL](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2023\/8\/8\/3eaddbeda49142f9e44cf419af4f99f2\/png\/jhi\/preview\/IL%203A.png\")
<\/figure>\n
\nt\u0142. Ludwig Haetzer i Hans Denck, Augsburg: S. Otmar, 1527<\/em><\/span>
\nGoogle Books<\/a><\/em>
\n<\/span><\/figcaption><\/figure>\n![\"IL](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2023\/8\/8\/e253de8580eda6db7ae1bc66de5550a7\/jpg\/jhi\/preview\/IL%203B.jpg\")
\nt\u0142. Ludwig Haetzer i Hans Denck, Augsburg: S. Otmar, 1528<\/span><\/em>
\ndomena publiczna<\/span><\/em><\/figcaption><\/figure>\n![\"il](\"https:\/\/www.jhi.pl\/storage\/image\/core_files\/2023\/8\/8\/9e12afcbb91148b604f744b63f08a6c6\/jpg\/jhi\/preview\/il%203c.jpg\")
\nAugsburg: V. Otmar, 1545<\/em><\/span>
\nGoogle Books<\/a><\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"