![\"W](\"\/\/image.ceneo.pl\/data\/products\/24084386\/i-w-cieniu-gigantow-pogromy-zydow-w-1941-roku-w-bylej-sowieckiej-strefie-okupacyjnej-kontekst-historyczny-spoleczny-i-kulturowy.jpg\")
Witold M<\/strong>\u0119dykowski, <\/strong>\u00a0W cieniu gigant\u00f3w.\nPogromy 1941 r. w by\u00a0<\/strong>\u0142ej \u00a0sowieckiej stre<\/strong>fie okupacyjnej.
\nKontekst historyczny, spo<\/strong>\u0142eczny i kulturowy\u00a0<\/strong>, Warszawa: ISP PAN, 2012, 445 s. <\/strong><\/a><\/span><\/h5>\n
[ Pierwsze opracowanie dotycz\u0105ce pogrom\u00f3w \u017byd\u00f3w, jakie mia\u0142y miejsce latem 1941 r. podczas operacji \u201eBarbarossa\u201d\u2013 ataku III Rzeszy na ZSRR. Zakres ksiazki obejmuje niezwykle szeroki obszar geograficzny, poczynaj\u0105c od Litwy, \u0141otwy i Estonii, poprzez tereny wschodniej Polski okupowane przez wojska sowieckie po 17 wrze\u015bnia 1939 r. i terytorium p\u00f3\u0142nocnej Bukowiny i Besarabii. Autor przedstawia i analizu…]<\/em><\/p>\n Mo\u017ce zaskakiwa\u0107 fakt, \u017ce ksi\u0105\u017cka Witolda M\u0119dykowskiego “W cieniu gigant\u00f3w<\/em>”\u00a0przechodzi bez echa, pomijana milczeniem przez historyk\u00f3w i politolog\u00f3w. Owo milczenie dziwi tym bardziej, \u017ce autor podejmuje temat niezwykle no\u015bny, cz\u0119sto komentowany w ostatnich kilkunastu latach, stanowi\u0105cy zarzewie wielu dyskusji. Jego rozprawa porusza bowiem problem genezy, przebiegu oraz isto-ty pogrom\u00f3w i mord\u00f3w na \u017bydach w latach okupacji niemieckiej. \u0141\u0105cz\u0105ce si\u0119 z nimi postawy ludno\u015bci polskiej i \u017cydowskiej na Kresach to nie tylko leitmotiv spor\u00f3w tocz\u0105cych si\u0119 obecnie w \u015brodowiskach akademickich, lecz tak\u017ce cz\u0119\u015b\u0107 tzw. wiedzy powszechnej, wa\u017cny element formuj\u0105cy \u015bwiadomo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 i pami\u0119\u0107 zbiorow\u0105. Pogrom, tak jak czystki etniczne jest powi\u0105zany z dziewi\u0119tnastowieczn\u0105 ide\u0105 pa\u0144stwa narodowego. Stanowi odprysk nowoczesnej koncepcji pa\u0144stwa \u2013 jed-nolitego etnicznie, religijnie i kulturowo. Funkcjonalna analogia z czystkami et-nicznymi ma jednak swoje granice (pogromy zazwyczaj s\u0105 efektem spontanicz-nych reakcji t\u0142umu, a nie dok\u0142adnie przemy\u015blanej akcji, jak to bywa w wypadku dzia\u0142a\u0144 ludob\u00f3jczych lub maj\u0105cych cechy ludob\u00f3jstwa). Dzieje minionego stule-cia pokazuj\u0105, \u017ce pogromy, odruchowo kojarzone z ludno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105, bywa\u0142y te\u017c wymierzone w przedstawicieli innych mniejszo\u015bci etnicznych (wci\u0105\u017c nie-wiele wiemy o pogromach Sinti i Rom\u00f3w, tak\u017ce o tym z lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych w M\u0142awie).<\/span><\/p>\n Autor\u00a0we wszystkich trzech cz\u0119\u015bciach prezentuje pogro-my w szerokim kontek\u015bcie spo\u0142ecznym, historycznym i kulturowym. M\u0119dykow-ski rozpoczyna od skrupulatnej rekonstrukcji historycznego t\u0142a wydarze\u0144. Temu po\u015bwi\u0119cona jest cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza publikacji, zatytu\u0142owana \u201ePod\u0142o\u017ce\u201d, w kt\u00f3rej au-tor. ukazuje \u2013 w dobie mi\u0119dzywojennej i w pierwszych dw\u00f3ch latach po zaj\u0119ciu Polski przez Hitlera \u2013 uwarunkowania ekonomiczne, spo\u0142eczne i polityczne, ja-kie nale\u017cy bra\u0107 pod uwag\u0119, m\u00f3wi\u0105c o sytuacji ludno\u015bci \u017cydowskiej na teryto-rium Europy Wschodniej i \u015arodkowej, w republikach ba\u0142tyckich i Rumunii. S\u0105 to w wi\u0119kszo\u015bci fakty og\u00f3lnie znane, kt\u00f3re jednak\u017ce w takim studium jak\u00a0musia\u0142y si\u0119 znale\u017a\u0107. Zaj\u015bcia anty\u017cydowskie z okresu okupacji sowiec-kiej nie funkcjonowa\u0142y w przesz\u0142o\u015bci w oderwaniu od czynnik\u00f3w formuj\u0105cych stosunki etniczne na tych ziemiach. W wypadku pogrom\u00f3w, podobnie jak to si\u0119 niekiedy dzieje z ludob\u00f3jstwem, a co potwierdzaj\u0105 dzieje kraj\u00f3w by\u0142ej Jugos\u0142a-wii, miazmaty, faktyczne lub wyimaginowane krzywdy, istniej\u0105 ponad czasem. Mog\u0105 by\u0107 u\u015bpione przez lata, by nagle wybuchn\u0105\u0107 z zadziwiaj\u0105c\u0105 si\u0142\u0105.<\/span><\/p>\n W przegl\u0105dowym, kr\u00f3tkim, ale rzetelnym szkicu M\u0119dykowskiego o relacjach Litwin\u00f3w, \u0141otyszy, Esto\u0144czyk\u00f3w, Polak\u00f3w i Rumun\u00f3w do \u017byd\u00f3w zastanawia po-stawa Litwin\u00f3w i mieszka\u0144c\u00f3w Wile\u0144szczyzny. Zastanawia nie tyle z tej racji, \u017ce obszary te by\u0142y wolne od fali pogrom\u00f3w w przesz\u0142o\u015bci, ile p\u00f3\u017aniejszej skali i g\u0142\u0119-bi antysemickich zaj\u015b\u0107 w czasie wojny (np. pogrom w Kownie). Jedn\u0105 z przyczyn tego zjawiska M\u0119dykowski widzi w s\u0142abo rozwini\u0119tej warstwie inteligenckiej (jak te\u017c mieszcza\u0144skiej). Je\u015bli jednak zgodzi\u0107 si\u0119 z tym s\u0105dem, to sk\u0105d tak gwa\u0142-towna, kompulsywna wr\u0119cz reakcja na mo\u017cliwo\u015b\u0107 napi\u0119tnowania, fizycznego wyniszczenia \u017byd\u00f3w, jak\u0105 wywo\u0142a\u0142o przybycie nazist\u00f3w na te tereny? Jawi si\u0119 ona jako erupcja irracjonalizmu w czystej postaci. A mo\u017ce \u201etradycja\u201d pogrom\u00f3w nie jest konieczna, by do nich dosz\u0142o w przysz\u0142o\u015bci? Mo\u017ce wystarczy dobrze za-domowiona (nawet je\u015bli na zewn\u0105trz rzadko okazywana) sfera resentyment\u00f3w i stereotyp\u00f3w? Mo\u017ce jest tak, jak w przypadku znanego, okrutnego w skutkach stereotypu \u201e\u017cydokomuny\u201d i entuzjastycznego powitania wojsk radzieckich przez \u017byd\u00f3w? Raz przypi\u0119ty \u017bydom (pocz\u0105tkowo jako jeden z wielu, jakimi obarczano ten nar\u00f3d), stereotyp okaza\u0142 si\u0119 niezwykle trwa\u0142y, \u017cywotny i produktywny. Nie-wiele tu zdzia\u0142a konfrontacja z faktami. Nic nie zmieni wiedza o tym, \u017ce czyni\u0142a tak tylko cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w; \u017ce ci, kt\u00f3rzy tak reagowali, my\u015bleli bardziej o tym, co si\u0119 dzieje pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 z ich rodakami, ni\u017c o komunistycznej wizji raju na ziemi; \u017ce nowe w\u0142adze szybko i energicznie zabra\u0142y si\u0119 za likwidowanie \u017cy-dowskich plac\u00f3wek kulturalnych, miejsc kultu religijnego, uderza\u0142y w organi-zacje polityczne i spo\u0142eczne. Czarno-bia\u0142ego obrazu nie jest w stanie zmieni\u0107 tak\u017ce fakt, \u017ce \u017cydowscy w\u0142a\u015bciciele (mniej i bardziej zamo\u017cni) mocno ucierpieli w wyniku nacjonalizacji i kolektywizacji. Licz\u0105 si\u0119 tylko te przyk\u0142ady, kt\u00f3re mit mog\u0105 usankcjonowa\u0107, potwierdzi\u0107 (nawet je\u015bli s\u0105 jednostkowe i akcydentalne). Cz\u0119\u015b\u0107 druga, \u201ePogromy \u017byd\u00f3w latem 1941 r.\u201d, ma charakter analityczny. Sk\u0142ada si\u0119 z dziesi\u0119ciu rozdzia\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych M\u0119dykowski omawia po\u0142o\u017cenie \u017byd\u00f3w i przebieg pogrom\u00f3w na terenach b\u0119d\u0105cych przedmiotem jego bada\u0144 \u2013 od kraj\u00f3w nadba\u0142tyckich, przez wschodnie rubie\u017ce Rzeczypospolitej po rejony Rumunii.<\/span><\/p>\n Saul Friedl\u00e4nder w\u00a0Czasie eksterminacji\u00a0<\/em>zwraca uwag\u0119 \u2013 a nie jest w tym osamotniony \u2013 \u017ce Holokaust by\u0142by nie do przeprowadzenia w takim wymiarze, w jakim si\u0119 dokona\u0142, gdyby nie wsp\u00f3\u0142praca z okoliczn\u0105 ludno\u015bci\u0105 oraz niekt\u00f3-rymi przyw\u00f3dcami pa\u0144stw okupowanych przez Trzeci\u0105 Rzesz\u0119. Nie ulega w\u0105t-pliwo\u015bci, \u017ce niemo\u017cliwe do podwa\u017cenia zaanga\u017cowanie Ukrai\u0144c\u00f3w, \u0141otyszy, Li-twin\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c Bia\u0142orusin\u00f3w i Polak\u00f3w u\u0142atwi\u0142o masowe mordy na \u017bydach przez to, \u017ce wy\u0142\u0105cza\u0142o (zwalnia\u0142o) cz\u0119\u015b\u0107 jednostek niemieckich i umo\u017cliwia\u0142o ich udzia\u0142 w innych zbrodniczych dzia\u0142aniach w ramach\u00a0Endl\u00f6sung<\/em>.<\/span><\/p>\n Sk\u0105d jed-nak bra\u0142o si\u0119 to poparcie dla ludob\u00f3jczej akcji prowadzonej przez okupanta? Odpowied\u017a nie musi by\u0107 trudna: stereotypy i niech\u0119\u0107 (niekiedy wr\u0119cz niena-wi\u015b\u0107) do \u017byd\u00f3w, antysemityzm (wypada doda\u0107 niemo\u017cliw\u0105 do pomini\u0119cia w tym wzgl\u0119dzie rol\u0119 przedwojennej nagonki anty\u017cydowskiej, wychodz\u0105cej zar\u00f3wno ze \u015brodowisk laickich, jak i ko\u015bcielnych). M\u0119dykowski przypomina ponadto, \u017ce\u00a0pod koniec lat trzydziestych w krajach Europy \u015arodkowej wzros\u0142y sympatie do nazizmu. Sprzyja\u0142a temu ekspansywna polityka prowadzona przez ZSRR, prze-\u015bladowania elit politycznych i dzia\u0142aczy narodowych na obszarze powsta\u0142ych niedawno republik radzieckich, jak te\u017c agresywne urzeczywistnianie wzor\u00f3w gospodarki komunistycznej (m.in. kolektywizacji). W Polsce dochodzi\u0142a zapew-ne jeszcze pami\u0119\u0107 wojny z roku 1920 oraz \u2013 maj\u0105ca d\u0142ug\u0105 tradycj\u0119 \u2013 antyro-syjska fobia. Opr\u00f3cz wzgl\u0119d\u00f3w ideologicznych nale\u017cy wymieni\u0107 te merkantylne, praktyczne. Z czasem coraz bardziej u\u015bwiadamiamy sobie ich rol\u0119 i znaczenie w Szoa. \u015amier\u0107 \u017byd\u00f3w dla wielu mia\u0142a konkretny, praktyczny wymiar, zwi\u0105za-ny z nadziej\u0105 na wzbogacenie si\u0119. Dokonuj\u0105ca si\u0119 na r\u00f3\u017cne sposoby grabie\u017c \u017cy-dowskiego mienia (od szmalcownictwa, przez rabowanie by\u0142ych teren\u00f3w gett po przej\u0119cie kamienic, fabryk i zak\u0142ad\u00f3w pracy) by\u0142a cz\u0119sto przez polskich s\u0105-siad\u00f3w przyjmowana jako naturalna kolej rzeczy, wynagrodzenie za krzywdy wyrz\u0105dzone przez okupanta.W cz\u0119\u015bci trzeciej, pt. \u201eZarys teorii i interpretacja pogrom\u00f3w\u201d, autor zmierza do sformu\u0142owania uog\u00f3lniaj\u0105cych spostrze\u017ce\u0144 na temat pogromu, jego dynami-ki oraz skutk\u00f3w spo\u0142ecznych. Nawet w polskoj\u0119zycznej literaturze przedmiotu nie jest to ani pierwsza, ani jedyna pr\u00f3ba podania cech konstytutywnych tego zjawiska. Przemy\u015blenia M\u0119dykowskiego nale\u017c\u0105 jednak do najpe\u0142niejszych i naj-ciekawszych prezentacji tego zagadnienia. Jak stwierdza badacz, pogrom to zdarzenie, w kt\u00f3rym zwykle uczestniczy grupa os\u00f3b (kilkadziesi\u0105t, cz\u0119\u015bciej kil-kaset). W jego trakcie dochodzi do fizycznego napi\u0119tnowania jednej (mniej licz-nej) zbiorowo\u015bci przez inn\u0105 (silniejsz\u0105). Jak przekonuje M\u0119dykowski, \u201eprzewaga si\u0142owa jednej strony nad drug\u0105 jest o tyle istotna, \u017ce t\u0142um [\u2026] nie jest z\u0142o\u017cony z \u017co\u0142nierzy czy grup os\u00f3b przygotowanych do dzia\u0142a\u0144 bojowych [\u2026]\u201d (s. 314).<\/span><\/p>\n Pogromy mog\u0105 wybucha\u0107 spontanicznie (tak dzieje si\u0119 zwykle podczas poko-ju), ale mog\u0105 by\u0107 te\u017c dzia\u0142aniem zaplanowanym. W obu wypadkach konieczne jest wcze\u015bniejsze istnienie odpowiedniego pod\u0142o\u017ca spo\u0142ecznego, politycznego, historycznego i kulturowego. Wydaje si\u0119, \u017ce m\u00f3wi\u0105c o genezie spo\u0142ecznej przemocy wobec \u017byd\u00f3w, nale\u017cy rozr\u00f3\u017cni\u0107 dwa rodzaje motywacji. Pierwszy jest z regu\u0142y widoczny. Ma charakter bezpo\u015bredni i dzia\u0142a jak iskra zapalna. Mo\u017ce to by\u0107 ka\u017cde wydarzenie zdolne wywo\u0142a\u0107 agresj\u0119 (od zaczepki s\u0142ownej, plotki po napa\u015b\u0107 fizyczn\u0105 i b\u00f3jk\u0119). Drug\u0105 grup\u0119 czynnik\u00f3w skrywa sfera symboliczna \u2013 to zbi\u00f3r przekona\u0144 i przes\u0105d\u00f3w spo\u0142ecznych. Ta sfera jest najtrudniejsza do uchwycenia dla postronnego obser-watora, ale te\u017c najtrwalsza. Opr\u00f3cz motywacji o charakterze \u201eideowym\u201d znacz\u0105-c\u0105 rol\u0119 odgrywaj\u0105 wzgl\u0119dy pragmatyczne: nadzieja na zysk, nap\u0119dzana przyj\u0119-tym jako pewnik wyobra\u017ceniem o \u017cydowskiej zamo\u017cno\u015bci (\u201e\u017cydowskie z\u0142oto\u201d). W czasie pokoju \u2013 dowodzi M\u0119dykowski \u2013 ich rola bywa mniejsza. Zwi\u0119ksza si\u0119 za to udzia\u0142 motywacji afektywnych \u2013 ch\u0119\u0107 wyrz\u0105dzenia krzywdy, szkodzenia zaczyna dominowa\u0107 nad aspektami czysto merkantylnymi.<\/span><\/p>\n W cieniu gigant\u00f3w\u00a0dowarto\u015bciowuje rang\u0119 jeszcze jednego elementu. Jest nim poczucie si\u0142y, kt\u00f3re mo\u017ce si\u0119 wyra\u017ca\u0107 tyle\u017c w ch\u0119ci fizycznego zadania b\u00f3lu, ile poni\u017cenia psychicznego obiektu napi\u0119tnowanego. To potrzeba, kt\u00f3r\u0105 rodzi i kt\u00f3rej szans\u0119 zaspo-kojenia daje poczucie bezkarno\u015bci oraz \u015bwiadomo\u015b\u0107 funkcjonowania w grupie. M\u0119dykowski wyr\u00f3\u017cnia kilka faz pogrom\u00f3w. Pierwsz\u0105 z nich wyznacza at-mosfera zapowiadaj\u0105ca samo zdarzenie, dalej nast\u0119puje wybuch i rozprzestrze-nianie si\u0119 przemocy, kulminacja, trwanie (o r\u00f3\u017cnym stopniu nasilenia agresji) w kolejnych dniach, faza wygaszania (kt\u00f3ra ma jeszcze wewn\u0119trzne podzia\u0142y), zako\u0144czenie i faza popogromowa. Pogromy cywilne i wojskowe wykazuj\u0105 wiele analogii w przebiegu (odmian\u0105 pogromu wojskowego jest ten przeprowadza-ny przez formacje paramilitarne). S\u0105 jednak i r\u00f3\u017cnice dotycz\u0105ce zar\u00f3wno gene-zy, jak i charakteru samego zdarzenia. Prze\u015bladowania \u017byd\u00f3w, w kt\u00f3rych bior\u0105 udzia\u0142 jednostki wojskowe, maj\u0105 \u201euporz\u0105dkowan\u0105 posta\u0107\u201d (cho\u0107 niekt\u00f3re zacho-wania mog\u0105 wymkn\u0105\u0107 si\u0119 spod kontroli dow\u00f3dztwa). Nie ma w nich przypad-kowych uczestnik\u00f3w, a sama akcja prowadzona jest w spos\u00f3b zorganizowany, metodyczny. Odwrotnie ni\u017c w pogromach cywilnych, nie mo\u017cna si\u0119 wtedy od-wo\u0142a\u0107 do wojska lub policji. Identycznie za\u015b jak podczas przesuwania si\u0119 linii frontu dochodzi do grabie\u017cy, gwa\u0142t\u00f3w, traktowanych jako trofea nale\u017cne zwy-ci\u0119zcom. Problem gwa\u0142t\u00f3w (zdarzaj\u0105 si\u0119 one o wiele cz\u0119\u015bciej, gdy w pogromach bior\u0105 udzia\u0142 wojskowi) to temat dot\u0105d bli\u017cej niezbadany. M\u0119dykowski s\u0142usznie zwraca na to uwag\u0119. W cz\u0119\u015bci trzeciej najmniejszy obj\u0119to\u015bciowo jest rozdzia\u0142 ostatni, podejmuj\u0105-cy tematyk\u0119 ciekaw\u0105 i wci\u0105\u017c oczekuj\u0105c\u0105 na dok\u0142adne rozpoznanie. M\u0119dykowski stawia w nim problem relacji mi\u0119dzy Zag\u0142ad\u0105 a pogromami. Badacz, analizuj\u0105c to z\u0142o\u017cone zagadnienie, przypomina o donios\u0142ym rozr\u00f3\u017cnieniu mi\u0119dzy \u201eosta-tecznym rozwi\u0105zaniem kwestii \u017cydowskiej\u201d, kt\u00f3re rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 przed atakiem na ZSRR, a pogromami z lata 1941 r.<\/span><\/p>\n Autor\u00a0przytacza kilka fakt\u00f3w \u015bwiadcz\u0105cych przeciwko uto\u017csamieniu tych dw\u00f3ch zjawisk. \u201eZa argu-mentem, \u017ce pogromy nie by\u0142y cz\u0119\u015bci\u0105 Zag\u0142ady, przemawia to, i\u017c wprawdzie mia-\u0142y one miejsce ju\u017c po rozpocz\u0119ciu operacji Barbarossa, jednak w wielu miejscach wydarzy\u0142y si\u0119 w okresie interregnum, podczas nieobecno\u015bci Niemc\u00f3w. Ponadto ich celem tylko w cz\u0119\u015bci miejscowo\u015bci by\u0142o fizyczne wyniszczenie \u017byd\u00f3w w spo-s\u00f3b ca\u0142kowity\u201d (s. 360). Nieco dalej jednak M\u0119dykowski przyznaje, \u017ce z punktu widzenia ofiar fizyczna przemoc wobec \u017byd\u00f3w by\u0142a komponentem Holokaustu, wspomaga\u0142a bowiem wyniszczenie narodu i w ten spos\u00f3b realizowa\u0142a plan hi-tlerowc\u00f3w wobec tego narodu. Co r\u00f3wnie wa\u017cne \u2013 a co komplikuje odpowied\u017a na postawione pytanie \u2013 pogromy by\u0142y (nie jedynym) przyk\u0142adem wsp\u00f3\u0142pracy w dziele Zag\u0142ady mi\u0119dzy nazistami i ludno\u015bci\u0105 tubylcz\u0105. Jak s\u0142usznie podkre\u015bla Medykowski, to fizyczna i psychiczna przemoc (ujawniaj\u0105ca si\u0119 m.in. w trakcie pogrom\u00f3w) odpowiada za to, \u017ce ocale\u0144cy z Holokaustu nie chcieli wraca\u0107 do do-m\u00f3w lub dalej mieszka\u0107 w miejscach, w kt\u00f3rych widywali swoich s\u0105siad\u00f3w czy znajomych, zaanga\u017cowanych podczas wojny w mordowanie i rabowanie \u017byd\u00f3w. Ofiara bowiem zazwyczaj mia\u0142a mniejszy \u017cal do hitlerowc\u00f3w (zdeklarowanych antysemit\u00f3w i morderc\u00f3w) ni\u017c do tych, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105c ofiarami wojny, okazywali si\u0119 jednocze\u015bnie oprawcami.<\/span><\/p>\n Wspomn\u0119 na koniec o zamieszczonej na kartach\u00a0W cieniu gigant\u00f3w\u00a0ozbudowanej bibliograFii na temat pogrom\u00f3w. Z r\u00f3wnym powodzeniem skorzysta z niej czytelnik dobrze, jak i s\u0142abo zorientowany w kwestii przemocy Fizycznej wobec \u017byd\u00f3w. M\u0119dykowski do\u0142\u0105cza do swej obszernej monograFii bogat\u0105 war-stw\u0119 ikonograFiczn\u0105. Zgromadzone przez badacza fotograFie mog\u0142yby stanowi\u0107 osobny materia\u0142 analityczny. Dokumentuj\u0105 one r\u00f3\u017cne fazy pogrom\u00f3w. Osobn\u0105 grup\u0119 w\u015br\u00f3d nich wyznaczaj\u0105 te ukazuj\u0105ce cierpienia poni\u017canych kobiet. Prze-nika nas ich wzrok: przera\u017cony, naznaczony ob\u0142\u0119dem, rozpaczliwie szukaj\u0105cy pomocy. FotograFie pogromowe winno si\u0119 traktowa\u0107 jako dow\u00f3d w sprawie, po-dobnie jak spisane relacje i zeznania \u015bwiadk\u00f3w czy oFiar. Wymowa niekt\u00f3rych zdj\u0119\u0107 jest dosadniejsza i sugestywniejsza ni\u017c niejedno z\u0142o\u017cone zeznanie. Ciekawa i wa\u017cna publikacja M\u0119dykowskiego rekapituluje, podsumowuje, przeprowadza syntez\u0119, ale i we wszystkich tych partiach zaprasza do dysku-sji. A zagadnie\u0144, kt\u00f3re wymagaj\u0105 osobnych bada\u0144, jest niema\u0142o. Niekt\u00f3re ju\u017c wymieni\u0142em, w tym miejscu wska\u017c\u0119 na dwa inne obszary. Nadszed\u0142 czas, aby w reFleksji nad pogromami przyjrze\u0107 si\u0119 \u2013 podobnie jak w przypadku nazizmu \u2013 bezpo\u015brednim sprawcom. Nie jest to \u0142atwe, gdy\u017c nie pozostawili oni pisem-nych (autobiograFicznych) \u015bwiadectw, kt\u00f3re pozwoli\u0142yby zrekonstruowa\u0107 ich punkt widzenia. Pozostaje dokumentacja s\u0105dowa, procesowa. Sfera motywacji os\u00f3b odpowiedzialnych za wywo\u0142anie anty\u017cydowskich zaj\u015b\u0107, psychologii (czy mo\u017ce psychopatologii) stanowi wci\u0105\u017c wyzwanie, bia\u0142\u0105 kart\u0119 domagaj\u0105c\u0105 si\u0119 zape\u0142nienia. Tak\u0105 bia\u0142\u0105 kart\u0105 jest te\u017c pytanie o \u015bwiadka, obserwatora. Pogrom domaga si\u0119 bowiem pog\u0142\u0119bionego spojrzenia i od tej strony. Czytamy wszak na kartach\u00a0W cieniu gigant\u00f3w<\/em>:<\/span> Takie passusy jak ten u\u015bwiadamiaj\u0105 nam, \u017ce studia nad pogromami winny sta\u0107 si\u0119 przedmiotem zainteresowania autor\u00f3w odwo\u0142uj\u0105cych si\u0119 w swej praktyce badawczej do nowych metodologii. Poka\u017ana obj\u0119to\u015bciowo, inspiruj\u0105ca intelek-tualnie monograFia M\u0119dykowskiego (wraz z innymi opracowaniami oraz znaj-duj\u0105c\u0105 si\u0119 w archiwach dokumentacj\u0105 s\u0105dow\u0105) mo\u017ce stanowi\u0107 znakomity punkt wyj\u015bcia np. dla reFleksji antropologicznej lub rozwa\u017ca\u0144 z obszaru studi\u00f3w kul-turowych.<\/span><\/p>\n S\u0142awomir Bury\u0142a<\/span><\/p>\n
\n – \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 pogrom\u00f3w stanowi\u0142a swego rodzaju ma-kabryczne publiczne widowisko. Patrz\u0105c na fotograFie z pogrom\u00f3w w Kownie [\u2026] czy Lwowie [\u2026], zauwa\u017cymy t\u0142um ludzi na ulicy, przygl\u0105daj\u0105cych si\u0119 biernie lub bior\u0105cych udzia\u0142 w spos\u00f3b pasywny, jednak przywalaj\u0105cy. W tym znaczeniu pogromy by\u0142y swoistym rodzajem okrutnych igrzysk, w czasie kt\u00f3rych publicz-nie mordowano, bito, zadawano rany czy zn\u0119cano si\u0119 nad oFiarami\u201d (s. 376).<\/span><\/p>\n
\n