![](\"https:\/\/www.dwutygodnik.com\/public\/media\/article\/image_center\/2703.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/dwutygodnik-1.png\")
<\/a>JAK CZ\u0141OWIEKA – ROZMOWA Z HENRYKIEM GRYNBERGIEM<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\nGNIESZKA SOWI\u0143SKA<\/strong><\/span><\/p>\n .<\/p>\n AGNIESZKA SOWI\u0143SKA: \u201ePogodny, ch\u0142odny poranek po tygodniu upa\u0142\u00f3w, podnosz\u0119 oczy znad komputera i widz\u0119 pod moim oknem go\u015bci: ta br\u0105zowa, kt\u00f3ra utyka, i p\u0142owy, m\u0142ody kozio\u0142ek stoj\u0105 i li\u017c\u0105 sobie wzajemnie szyje\u201d<\/strong>.<\/strong> Sarny wci\u0105\u017c do Pana przychodz\u0105? HENRYK GRYNBERG: <\/strong>Od kilku miesi\u0119cy ich nie widz\u0119, bo zasz\u0142y zmiany w moim najbli\u017cszym s\u0105siedztwie. Pisz\u0119 o tym w bie\u017c\u0105cym \u201ePami\u0119tniku\u201d \u2013 jest ju\u017c ci\u0105g dalszy.<\/span><\/p>\n \u201eMedia twierdz\u0105, \u017ce ich za du\u017co, \u017ce za du\u017co zjadaj\u0105, \u017ce trzeba odstrzeliwa\u0107, cho\u0107 go\u0142ym okiem wida\u0107, \u017ce to ludzi za du\u017co i \u017ce to my za du\u017co zjadamy<\/strong>\u201d.<\/p>\n Albo zwierz\u0119ta, albo my. Niestety, coraz bardziej my. W domu mojej zmar\u0142ej s\u0105siadki, Sumiko, mieszkaj\u0105 teraz m\u0142odzi ludzie…<\/span><\/p>\n Henryk Grynberg \/ archiwum prywatne<\/em><\/span><\/p>\n Ci z ma\u0142ymi dzie\u0107mi… Ot\u00f3\u017c to. Ich matka krz\u0105ta si\u0119 ko\u0142o domu, w dodatku jest ju\u017c znowu w ci\u0105\u017cy. Na podje\u017adzie stoj\u0105 zawsze dwa albo trzy samochody. Sarny nie lubi\u0105 samochod\u00f3w. Do drugiej s\u0105siadki, kt\u00f3ra d\u0142ugo mieszka\u0142a tylko z c\u00f3rk\u0105, sprowadzi\u0142 si\u0119 ostatnio m\u0119\u017cczyzna z dwojgiem dzieci w wieku jej c\u00f3rki. Rozpi\u0119to z ty\u0142u domu trampolin\u0119 i ci wcze\u015bni nastolatkowie skacz\u0105, krzycz\u0105, \u015bmiej\u0105 si\u0119. Sarny omijaj\u0105 takie miejsca z daleka. Lis przebiega mi czasem drog\u0119, gdy jestem na spacerze, ale na moim yardzie te\u017c ju\u017c si\u0105 nie pojawia. Tylko ptaszki nadal mi zagl\u0105daj\u0105 przez okno i patrz\u0105, co pisz\u0119. No i wiewi\u00f3rki skacz\u0105 jak dawniej, bo wci\u0105\u017c maj\u0105 wysokie d\u0119by i nikogo si\u0119 nie boj\u0105.<\/span><\/p>\n W latach 80. odlicza\u0142 Pan czas do przej\u015bcia na emerytur\u0119. Pewnie ma Pan teraz du\u017co czasu. Na pisanie, obserwacj\u0119 saren… Pierwszego listopada b\u0119d\u0119 rado\u015bnie obchodzi\u0142 dwudziest\u0105 rocznic\u0119 mojej emerytury, czyli wolno\u015bci, ale ani przez chwile nie czu\u0142em si\u0119 w tym czasie jak emeryt. Przeciwnie. Teraz nawet wi\u0119cej pracuj\u0119. W biurze nie by\u0142o du\u017co pracy i cz\u0119sto mo\u017cna by\u0142o nic nie robi\u0107, a u siebie nie mo\u017cna. Pracuj\u0119 intensywnie przez p\u00f3\u0142 dnia. Potem za\u0142atwiam korespondencj\u0119, telefony i inne sprawy zwi\u0105zane z moim warsztatem. Notuj\u0119 o ka\u017cdej porze dnia, cz\u0119sto nawet nocy, gdy jaka\u015b my\u015bl, zdanie mnie obudzi ze snu. Notes le\u017cy na nocnym stoliku. Pismo mam ju\u017c coraz szkaradniejsze, z trudem je odczytuj\u0119. Musz\u0119 rano czym pr\u0119dzej przepisa\u0107, bo po paru dniach nie m\u00f3g\u0142bym odczyta\u0107.<\/span><\/p>\n \u201ePola\u0144ski kr\u0119ci\u0142 uniwersalne filmy, Komeda pisa\u0142 uniwersaln\u0105 muzyk\u0119 […]<\/strong>,<\/strong> ja kontynuowa\u0142em swoj\u0105 polsko-\u017cydowsk\u0105 histori\u0119, […] kt\u00f3ra sz\u0142a za mn\u0105 wsz\u0119dzie jak pies\u201d \u2013 napisa\u0142 Pan o swoim emigracyjnym losie w \u201eUchod\u017acach\u201d<\/strong>.<\/p>\n To ci\u0119\u017cki obowi\u0105zek. Pisanie mojej polsko-\u017cydowskiej historii nie sprawia mi przyjemno\u015bci ani nie daje satysfakcji. Czasem zdarza mi si\u0119 napisa\u0107 wiersz na ca\u0142kiem inny temat i wtedy jestem szcz\u0119\u015bliwy. Co najmniej po\u0142owa moich wierszy jest ponad\u017cydowska, liryczna, uniwersalna, bo poezja jest bardziej abstrakcyjna ni\u017c proza.<\/span><\/p>\n A jednak nie mo\u017ce Pan przesta\u0107 opowiada\u0107. W \u201ePami\u0119tniku\u201d pisze Pan, \u017ce dawa\u0142 dzieciom swoje opowie\u015bci w przek\u0142adzie na angielski i pokaza\u0142 im film \u201eMiejsce urodzenia\u201d o zamordowaniu ich dziadka, a one odpowiada\u0142y milczeniem. Ba\u0142y si\u0119 mojego b\u00f3lu i tego, \u017ce mog\u0105 go powi\u0119kszy\u0107 zadawaniem pyta\u0144. Ale \u2013 jak pisz\u0119 w \u201ePami\u0119tniku\u201d \u2013 trzeba zna\u0107 prawd\u0119, wiedzie\u0107, kim jest cz\u0142owiek i czego mo\u017cna si\u0119 po nim spodziewa\u0107.<\/span><\/p>\n Od czterdziestu kilku lat mieszka Pan w Ameryce.<\/strong>..<\/p>\n Przywyk\u0142em do niej i przywi\u0105za\u0142em si\u0119. W Ameryce czuj\u0119 si\u0119 jak normalny cz\u0142owiek i tak jestem traktowany, nawet wtedy, gdy ludzie mniej wi\u0119cej wiedz\u0105, kim jestem. Nikt nie ma problemu z tym, \u017ce jestem \u017bydem.<\/span><\/p>\n \u201e\u017byd mo\u017ce zosta\u0107 bohaterem, \u015bwi\u0119tym, zbawicielem \u015bwiata, tylko nie zwyczajnym cz\u0142owiekiem\u201d \u2013<\/strong> brzmi motto \u201ePami\u0119tnika\u201d. Autor tego zdania, Aleksandr Mielichow, ma racj\u0119. Mog\u0119 tylko doda\u0107, \u017ce \u017bydowi NIE POZWALA SI\u0118 by\u0107 zwyczajnym cz\u0142owiekiem. Ju\u017c po oddaniu \u201ePami\u0119tnika\u201d do druku czyta\u0142em antologi\u0119 Adama Michnika \u201ePrzeciw antysemityzmowi 1936-2009\u201d. Prosz\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, 1936…<\/span><\/p>\n …to pa\u0144ski rok urodzenia<\/strong>.<\/p>\n Podkre\u015blam to, \u017ceby nikt si\u0119 nie dziwi\u0142, \u017ce jestem, najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c, pisarzem zajmuj\u0105cym si\u0119 antysemityzmem. Nie tyle Holokaustem i jego skutkami, co w\u0142a\u015bnie antysemityzmem, kt\u00f3remu nie ma ko\u0144ca.<\/span><\/p>\n \u201ePami\u0119tnik\u201d pe\u0142en jest polemik, tekst\u00f3w krytycznych, pi\u0119tnuj\u0105cych antysemityzm, m.in. w \u201eInnym \u015bwiecie\u201d Gustawa Herlinga-Grudzi\u0144skiego, kt\u00f3ry nale\u017cy do obowi\u0105zkowych lektur szkolnych. Wszyscy \u017bydzi w s\u0105 tam karykaturalnie odcz\u0142owieczeni i wstr\u0119tni. Bardziej antysemickiej polskiej ksi\u0105\u017cki jeszcze nie czyta\u0142em. Niekt\u00f3rzy \u017bydzi tak bardzo nie chc\u0105 by\u0107 \u017bydami, \u017ce nienawidz\u0105 \u017byd\u00f3w, bo \u201eprzez nich\u201d s\u0105 uwa\u017cani za \u017byd\u00f3w i okupuj\u0105 si\u0119 antysemitom kosztem innych \u017byd\u00f3w. Herling-Grudzi\u0144ski to klasyk.<\/span><\/p>\n \u201ePami\u0119tnik\u201d pokazuje Pana \u017cycie jako nieustaj\u0105c\u0105 walk\u0119. Kiedy mi si\u0119 wydaje, \u017ce nie mam ju\u017c nic do zrobienia, pojawia si\u0119 znowu co\u015b, na co musz\u0119 zareagowa\u0107.<\/span><\/p>\n Ma Pan jeszcze si\u0142\u0119? Czasem r\u0119ce mi opadaj\u0105, ale musz\u0119. To m\u00f3j obowi\u0105zek. Wracaj\u0105c do antologii. We wst\u0119pie Michnik cytuje Gombrowicza, kt\u00f3ry bardzo przekonuj\u0105co rozwija to, co zaznaczy\u0142 Mielichow: \u017ce \u017byd nie mo\u017ce by\u0107 zwyczajnym cz\u0142owiekiem. Gombrowicz pisze m.in.: \u201e\u017byd zbyt uporczywie domagaj\u0105cy si\u0119 aby go traktowano \u00abjak cz\u0142owieka\u00bb, to jest, jakby niczym nie r\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 od innych, wydaje mi si\u0119 \u017bydem nie do\u015b\u0107 \u015bwiadomym swojego \u017cydostwa\u201d.<\/span><\/p>\n \u201eBardzo ma\u0142o u\u017cywam fikcji, a je\u015bli, to przewa\u017cnie wtedy, gdy chc\u0119 napisa\u0107 co\u015b pocieszaj\u0105cego\u201d. Czasami wydaje mi si\u0119, \u017ce fikcja jest niezb\u0119dna, \u017ceby pocieszy\u0107 czytelnika. Dajmy na to w \u201e\u017bydowskiej wojnie\u201d opisa\u0142em sytuacj\u0119, gdy podczas wojny musieli\u015bmy z matk\u0105 ucieka\u0107 z mieszkania jej znajomej, w kt\u00f3rym si\u0119 ukrywali\u015bmy. Nie mamy co ze sob\u0105 zrobi\u0107, wi\u0119c je\u017adzimy tam i z powrotem tramwajami. Zbli\u017ca si\u0119 godzina policyjna i mama m\u00f3wi, \u017ce chyba p\u00f3jdziemy do Wis\u0142y, a ja prosz\u0119, \u017ceby\u015bmy zrobili jeszcze jedn\u0105 p\u0119tl\u0119 tramwajem. Wysiadamy na Grochowie. Mama podchodzi do nieznajomych, m\u00f3wi im, kim jeste\u015bmy i \u017ce mog\u0105 z nami zrobi\u0107 co chc\u0105: pom\u00f3c, albo zaprowadzi\u0107 do Niemc\u00f3w. I oni nam pomagaj\u0105.<\/span><\/p>\n Tak nie by\u0142o? Ale mog\u0142o si\u0119 tak zdarzy\u0107. Zreszt\u0105 szlachetni ludzie, pa\u0144stwo Orli\u0144scy, kt\u00f3rzy nam w ko\u0144cu pomogli, mogli si\u0119 w\u0142a\u015bnie tak zachowa\u0107. My\u015bmy si\u0119 u nich znale\u017ali za po\u015brednictwem kobiety, kt\u00f3ra nas zna\u0142a. Nie powiedzia\u0142a im, kim naprawd\u0119 jeste\u015bmy, ale mo\u017ce to by\u0142o ciche porozumienie. Oni si\u0119 domy\u015blali. Pani Orli\u0144ska raz mnie sprawdzi\u0142a.<\/span><\/p>\n Jak? Le\u017ca\u0142em ju\u017c w \u0142\u00f3\u017cku, pod ko\u0142dr\u0105, zacz\u0119\u0142a mnie \u0142askota\u0107 tu i tam… Czuwa\u0142a nad sytuacj\u0105, w jakiej znalaz\u0142a si\u0119 jej rodzina. Oni wszyscy byli w konspiracji. To by\u0142 najgorszy okres, bo Niemcy po powstaniu w getcie intensywnie szukali \u017byd\u00f3w. Pani Orli\u0144ska podsun\u0119\u0142a mamie my\u015bl, \u017ceby\u015bmy wyjechali na \u201eletnisko\u201d pod Wo\u0142ominem. Dzi\u0119ki niej znale\u017ali\u015bmy si\u0119 poza Warszaw\u0105 zanim wybuch\u0142o powstanie.<\/span><\/p>\n Pan \u2013 ocalony \u2013 ocala w swojej tw\u00f3rczo\u015bci nazwiska, imiona \u017byd\u00f3w, po kt\u00f3rych najcz\u0119\u015bciej zosta\u0142y ju\u017c tylko u\u0142amki wspomnie\u0144. Przywraca im Pan istnienie w symbolicznej formie.<\/strong><\/p>\n To nie jest literatura dla literatury. Ja czasem tylko odnotowuj\u0119. Czasem kto\u015b, kto prze\u017cy\u0142, mo\u017ce si\u0119 z tych strz\u0119pk\u00f3w dowiedzie\u0107 czego\u015b o swoich bliskich. W \u201ePami\u0119tniku\u201d umie\u015bci\u0142em wypisy z ameryka\u0144skiego czasopisma ocale\u0144c\u00f3w \u201eTogether\u201d. Kto\u015b tam wci\u0105\u017c jeszcze kogo\u015b poszukuje. W\u0105tpi\u0119, czy odnajdzie \u017cywych ludzi, ale b\u0119dzie przynajmniej wiadomo, \u017ce istnieli.<\/span><\/p>\n Sko\u0144czy\u0142 Pan w Polsce studia dziennikarskie, ale nigdy nie pracowa\u0142 w tzw. \u201ezawodzie\u201d. Wda\u0142em si\u0119 w Teatr \u017bydowski i niemal r\u00f3wnocze\u015bnie zadebiutowa\u0142em jako pisarz, publikuj\u0105c opowiadania, kt\u00f3re w 1963 roku wysz\u0142y w zbiorze \u201eEkipa Antygona\u201d. Dziewi\u0119\u0107 lat gra\u0142em u Idy Kami\u0144skiej. Nie zale\u017ca\u0142o mi na karierze aktorskiej, bo wypowiada\u0142em si\u0119 w moich utworach, ale kocha\u0142em teatr w og\u00f3le, a ten by\u0142 dla mnie nisz\u0105 \u017cydowskiej kultury, kt\u00f3rej by\u0142o mi w tym okresie bardzo brak. Cho\u0107 chodzi\u0142em sze\u015b\u0107 lat do szko\u0142y \u017cydowskiej, dopiero w Teatrze \u017bydowskim nauczy\u0142em si\u0119 naprawd\u0119 j\u0119zyka jidisz. R\u00f3wnocze\u015bnie publikowa\u0142em: w 1964 tomik wierszy \u201e\u015awi\u0119to kamieni\u201d, w 1965 opowie\u015b\u0107 \u201e\u017bydowska wojna\u201d.<\/span><\/p>\n Jaros\u0142aw Iwaszkiewicz napisa\u0142 \u015bwietn\u0105 recenzj\u0119 z \u201e\u017bydowskiej wojny\u201d. Wtedy zdawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce znalaz\u0142em swoje miejsce na ziemi.<\/span><\/p>\n Ale w 1967 roku wyemigrowa\u0142 pan do Ameryki. Uciek\u0142em do Ameryki. Nie od komunizmu, ale od komunistycznego antysemityzmu. Gdyby re\u017cym Gomu\u0142ki i Moczara nie wszcz\u0105\u0142 bezwstydnej nagonki na \u017byd\u00f3w, zosta\u0142bym w Polsce. Po prostu po tym, co ja i moja rodzina prze\u017cyli\u015bmy podczas okupacji, nie mog\u0142em \u0142obuzom politycznym pozwoli\u0107, \u017ceby mi pluli w twarz. Kto\u015b wtedy w prasie re\u017cymowej napisa\u0142, \u017ce si\u0119 wypi\u0105\u0142em na kraj. Owszem, wypi\u0105\u0142em, ale na pewn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 kraju.<\/span><\/p>\n Nigdy nie chcia\u0142 Pan wyjecha\u0107 do \u201eziemi obiecanej\u201d? My\u015bla\u0142em o wyje\u017adzie do Izraela, jak pisz\u0119 w \u201ePami\u0119tniku\u201d. Zw\u0142aszcza \u017ce po studiach dziennikarskich nie wiedzia\u0142em, co z sob\u0105 zrobi\u0107 \u2013 nie chcia\u0142em by\u0107 dziennikarzem. P\u00f3\u017aniej moja matka zamieszka\u0142a w Kalifornii i oczywiste by\u0142o, \u017ce w razie potrzeby uciekn\u0119 do Ameryki. Ale gdyby nie to, wyjecha\u0142bym do Izraela. I wyznam co\u015b, czego nie ma w \u201ePami\u0119tniku\u201d, bo to sprawa osobista. Gdy mia\u0142em si\u0119 rozsta\u0107 z \u017con\u0105, zg\u0142osi\u0142em si\u0119 do takiego specjalnego przedstawicielstwa izraelskiego, kt\u00f3re u\u0142atwia imigracj\u0119.<\/span><\/p>\n A jednak Pan zosta\u0142? Rozmy\u015bli\u0142em si\u0119. \u017bon\u0119 mog\u0142em zostawi\u0107, ale nie dzieci.<\/span><\/p>\n Nie czu\u0142 si\u0119 Pan nigdy samotnie jako pisarz na emigracji? Oderwanie od j\u0119zyka by\u0142o najwi\u0119ksz\u0105 tragedi\u0105<\/strong> dla <\/strong>w\u0119gierskiego pisarza, <\/strong>Sandora Maraiego<\/strong>, i wielu innych.<\/strong> Pan pisze w \u201ePami\u0119tniku\u201d, \u017ce nawet Pana dzieci nie m\u00f3wi\u0105 po polsku…<\/strong><\/p>\n Tak, czasem uwa\u017ca\u0142em si\u0119 nawet za umar\u0142ego pisarza. Wygl\u0105da\u0142o to tak, jakby moje ksi\u0105\u017cki ukazywa\u0142y si\u0119 po mojej \u015bmierci. Nie widzia\u0142em recenzji, reakcji czytelnik\u00f3w, nie korzysta\u0142em z honorari\u00f3w, z u\u015bmiech\u00f3w kobiet.<\/span><\/p>\n Ale mimo to Pan pisa\u0142. Wykonywa\u0142em sw\u00f3j obowi\u0105zek. Nie tylko wobec zmar\u0142ych, wobec samego siebie. To by\u0142 \u2013 i jest \u2013 sens mojego \u017cycia. By\u0142em w troch\u0119 lepszym po\u0142o\u017ceniu ni\u017c Marai, bo bywa\u0142em w\u015br\u00f3d ludzi znajduj\u0105cych si\u0119 podobnym po\u0142o\u017ceniu. W Kalifornii mia\u0142em grup\u0119, kt\u00f3r\u0105 nazwa\u0142em w \u201eUchod\u017acach\u201d SPATIF-em na emigracji. Byli tam Marek H\u0142asko, Roman Pola\u0144ski, El\u017cbieta Czy\u017cewska, Krzysztof Komeda, Jerzy Abratowski, Wojciech Frykowski. Gdy potem dosta\u0142em prac\u0119 w Waszyngtonie, w wydawanym po polsku miesi\u0119czniku \u201eAmeryka\u201d i p\u00f3\u017aniej w polskiej sekcji G\u0142osu Ameryki, zn\u00f3w si\u0119 znalaz\u0142em w takim ma\u0142ym getcie polskich emigrant\u00f3w. Nie bardzo by\u0142em tym gettem zachwycony i chcia\u0142em si\u0119 z niego wydosta\u0107, ale na samotno\u015b\u0107 nie mog\u0142em narzeka\u0107.<\/span><\/p>\n Pracowa\u0142 Pan i jednocze\u015bnie ca\u0142y czas pisa\u0142 i publikowa\u0142 w londy\u0144skich \u201eWiadomo\u015bciach\u201d czy paryskiej \u201eKulturze\u201d.<\/strong><\/p>\n \u201eWiadomo\u015bci\u201d mnie ca\u0142kowicie akceptowa\u0142y. Zw\u0142aszcza pani Stefania Kosowska. Natomiast z redaktorem Giedroyciem mia\u0142em trudno\u015bci, ale \u2013 jak mi powiedzia\u0142 Mi\u0142osz \u2013 kto ich nie mia\u0142?<\/span><\/p>\n No tak, mity tworz\u0105 si\u0119 p\u00f3\u017aniej. Giedroy\u0107 by\u0142 wa\u017cnym dzia\u0142aczem emigracyjnym i przede wszystkim politykiem, a polityk ma sw\u00f3j nadrz\u0119dny cel i akceptuje tylko to, co mu odpowiada, a co nie, to odrzuca. Oczywi\u015bcie jako redaktor mia\u0142 prawo to robi\u0107, ale trudno by\u0142o z nim wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107.<\/span><\/p>\n Skraca\u0142 Panu teksty, zmienia\u0142…<\/strong><\/p>\n Przede wszystkim odrzuca\u0142 (\u015bmiech<\/em>). Ja w takich wypadkach zaraz je posy\u0142a\u0142em do Londynu, z czego by\u0142 bardzo niezadowolony. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce on ma prawo wyboru, a ja nie (\u015bmiech<\/em>).<\/span><\/p>\n Wyda\u0142 pan \u201eZwyci\u0119stwo\u201d w Instytucie Literackim Jerzego Gierdroyc<\/strong>i<\/strong>a. Ale mia\u0142 pan r\u00f3wnie\u017c mecenas\u00f3w, kt\u00f3rzy pomagali pokry\u0107 koszty wyda\u0144 ksi\u0105\u017cek. Pomogli mi kilkakrotnie J\u00f3zef i Janina Haubenstockowie. On by\u0142 dos\u0142ownie mecenasem, bo sko\u0144czy\u0142 prawo na UJ. Sam mi zaoferowa\u0142 swoj\u0105 pomoc, by\u0142 dobrze usytuowany finansowo. Za jego pieni\u0105dze wyda\u0142em w Berlinie Zachodnim \u201ePrawd\u0119 nieartystyczn\u0105\u201d. Wy\u0142o\u017cy\u0142 10 tysi\u0119cy marek. Polski wydawca wyda\u0142 za te pieni\u0105dze dwie ksi\u0105\u017cki: moj\u0105 i Wirpszy. Janina Haubenstock, wdowa po J\u00f3zefie, sfinansowa\u0142a wydanie mojego najlepszego chyba tomiku wierszy \u201eRysuj\u0119 w pami\u0119ci\u201d u Krynickich, a tak\u017ce \u201ePami\u0119tnika Marii Koper\u201d w Znaku. Znak przyrzek\u0142 wydrukowa\u0107 3000 egzemplarzy, ale wydrukowa\u0142 tylko 2000. Pewno dlatego, \u017ce to krakusy…<\/span><\/p>\n Do Polski przyjecha\u0142 Pan pierwszy raz od emigracji dopiero w 1992 roku, kr\u0119ci\u0107 film dokumentalny w re\u017c. Paw\u0142a \u0141ozi\u0144skiego \u2013 \u201eMiejsce urodzenia\u201d. <\/strong>Pojecha\u0142<\/strong> pan z ek<\/strong>i<\/strong>p\u0105 do Radoszyny, Dobrego \u2013 okolic, w kt\u00f3rych i wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych, m.in. w ziemiance, ukrywa\u0142a si\u0119 pa\u0144ska rodzina, gdzie zosta\u0142 zamordowany r\u00f3wnie\u017c Pana ojciec.<\/strong><\/p>\n Nie obawia si\u0119 Pan, \u017ce pisz\u0105c o z\u0142u<\/strong>,<\/strong> powiela Pan je w \u015bwiecie? Z\u0142o potrafi fascynowa\u0107.<\/strong><\/p>\n Film \u201eMiejsce urodzenia\u201d jest zapraszany na festiwale, organizowane s\u0105 specjalne pokazy. Cz\u0119sto Pan z nim wyst\u0119puje. Przyznam, \u017ce ja nie by\u0142abym w stanie obejrze\u0107 go drugi raz. Ja te\u017c go wi\u0119cej nie ogl\u0105dam. Czekam na zewn\u0105trz, a\u017c film si\u0119 sko\u0144czy i dopiero wtedy wchodz\u0119. Reakcje widz\u00f3w s\u0105 r\u00f3\u017cne. W szkole \u015bredniej w McLean, gdzie mieszkam, film wywo\u0142a\u0142 bardzo \u017cyw\u0105 dyskusj\u0119. Uczniowie zadawali inteligentne pytania. A McLean jest dosy\u0107 typow\u0105 ameryka\u0144sk\u0105 suburbi\u0105. Pokazano r\u00f3wnie\u017c ten film w \u017cydowskiej szkole \u015bredniej, te\u017c w okolicach Waszyngtonu. Gdy po pokazie wszed\u0142em do sali, uczniowie siedzieli z opuszczonymi g\u0142owami i milczeli \u2013 jak moje dzieci. Nauczycielka robi\u0142a co mog\u0142a, \u017ceby ich wci\u0105gn\u0105\u0107 w rozmow\u0119, ale nic z tego nie wysz\u0142o, nie zadali ani jednego pytania.<\/span><\/p>\n By\u0142 Pan po realizacji tego filmu kiedykolwiek w Dobrem lub Radoszynie?<\/strong><\/p>\n Henryk Grynberg<\/strong> – Pisarz, poeta, dramaturg, eseista. Urodzi\u0142 si\u0119 4 lipca 1936 roku. Wojn\u0119 prze\u017cy\u0142 ukrywaj\u0105c si\u0119 z rodzicami w okolicach wsi Radoszyny, nast\u0119pnie na aryjskich papierach z matk\u0105 w Warszawie. Jego ojciec zosta\u0142 zamorodowany przez Polaka. W dokumentalnym filmie Paw\u0142a \u0141ozi\u0144skiego \u201eMiejsce urodzenia\u201d pisarz jedzie do wsi, w kt\u00f3rych ukrywali si\u0119 wraz z rodzin\u0105 i rozmawia z lud\u017ami o swoim zamordowanym ojcu, rozmawia tak\u017ce z jednym z morderc\u00f3w ojca oraz ekshumuje jego zw\u0142oki. Uko\u0144czy\u0142 dziennikarstwo na Uniwersytecie Warszawskim, by\u0142 aktorem Teatru \u017bydowskiego. Od 1967 roku mieszka w USA. Pracowa\u0142 w U.S. Information Agency i rozg\u0142o\u015bni G\u0142os Ameryki w Waszyngtonie. Publikowa\u0142 w londy\u0144skich \u201eWiadomo\u015bciach\u201d oraz paryskiej \u201eKulturze\u201d. Jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jest w du\u017cej mierze autobiograficzna. Zajmuje go szeroko poj\u0119ty antysemityzm. Napisa\u0142 m.in. ksi\u0105\u017cki: \u201eDziedzictwo\u201d, \u201eMonolog polsko-\u017cydowski\u201d, \u201eDrohobycz, Drohobycz\u201d, \u201e\u017bydowska wojna\u201d, \u201eZwyci\u0119stwo\u201d, \u201eOjczyzna\u201d, \u201eMemorbuch\u201d, \u201eKalifornijski kadisz\u201d, \u201eUchod\u017acy\u201d, \u201eCi\u0105g dalszy\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n W wydawnictwie \u015awiat Ksi\u0105\u017cki ukaza\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie jego \u201ePami\u0119tnik\u201d obejmuj\u0105cy lata 1957-2009.<\/em><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> JAK CZ\u0141OWIEKA – ROZMOWA Z HENRYKIEM GRYNBERGIEM GNIESZKA SOWI\u0143SKA Po\u015brednio pisz\u0119 o z\u0142u w wi\u0119kszo\u015bci moich utwor\u00f3w, w\u0142\u0105cznie z wierszami. Wiem, \u017ce niekt\u00f3rych ludzi z\u0142o fascynuje. Ja czuj\u0119 do niego tylko wstr\u0119t. Z\u0142o nie lubi, \u017ceby je obna\u017ca\u0107 \u2013 dlatego to robi\u0119. . AGNIESZKA SOWI\u0143SKA: \u201ePogodny, ch\u0142odny poranek po tygodniu upa\u0142\u00f3w, podnosz\u0119 oczy znad komputera […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/111570"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=111570"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/111570\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":111584,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/111570\/revisions\/111584"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=111570"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=111570"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=111570"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nPo\u015brednio pisz\u0119 o z\u0142u w wi\u0119kszo\u015bci moich utwor\u00f3w, w\u0142\u0105cznie z wierszami. Wiem, \u017ce niekt\u00f3rych ludzi z\u0142o fascynuje. Ja czuj\u0119 do niego tylko wstr\u0119t. Z\u0142o nie lubi, \u017ceby je obna\u017ca\u0107 \u2013 dlatego to robi\u0119.<\/strong><\/h4>\n
\n<\/strong><\/p>\n![](\"https:\/\/www.dwutygodnik.com\/public\/media\/image\/0fb91cdd-thumb.jpg\")
<\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n![](\"https:\/\/www.dwutygodnik.com\/public\/media\/image\/cf97ff85-thumb.jpg\")
Henryk Grynberg, \u201ePami\u0119tnik\u201d \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa, 848 stron, ksi\u0119garniach od wrze\u015bnia 2011<\/em><\/span><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong>Opisa\u0142em to w \u201eDziedzictwie\u201d i \u201eMonologu polsko-\u017cydowskim\u201d, nie chc\u0119 wi\u0119cej o tym m\u00f3wi\u0107.<\/span><\/p>\n
\n<\/strong>Pisa\u0142em o tym bezpo\u015brednio w eseju \u201eNowoczesne wielkie z\u0142o\u201d, kt\u00f3ry znajduje si\u0119 w trzecim i czwartym wydaniu \u201ePrawdy nieartystycznej\u201d. A po\u015brednio pisz\u0119 o z\u0142u w wi\u0119kszo\u015bci moich utwor\u00f3w, w\u0142\u0105cznie z wierszami. Wiem, \u017ce niekt\u00f3rych ludzi z\u0142o fascynuje. Ja czuj\u0119 do niego tylko wstr\u0119t. Z\u0142o nie lubi, \u017ceby je obna\u017ca\u0107 \u2013 dlatego to robi\u0119. I dlatego jestem \u201ekontrowersyjny\u201d. I nie mam nic przeciwko temu.<\/span><\/p>\n
\n<\/strong><\/p>\n
\n<\/strong>Nie i nie zamierzam. Nawet gdyby mnie zapraszano. Kto\u015b m\u00f3g\u0142by zaprosi\u0107 mnie w dobrej wierze, a kto\u015b pod\u0142y m\u00f3g\u0142by to wykorzysta\u0107 w innym celu. Pewna nauczycielka chcia\u0142a, \u017cebym przyjecha\u0142 do Garwolina. Spyta\u0142em, czy mo\u017ce mie\u0107 pewno\u015b\u0107, \u017ce b\u0119d\u0119 dobrze przyj\u0119ty? Ze z\u0142em trzeba si\u0119 liczy\u0107.<\/span><\/p>\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"