{"id":112429,"date":"2024-04-26T17:09:24","date_gmt":"2024-04-26T15:09:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=112429"},"modified":"2024-04-26T12:12:21","modified_gmt":"2024-04-26T10:12:21","slug":"01-09-81","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=112429","title":{"rendered":"Korespondencja Tadeusza R\u00f3\u017cewicza"},"content":{"rendered":"

Tadeusz R\u00f3\u017cewicz, 2003, fot. Krzysztof Wojciechowski \/ Forum<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Korespondencja Tadeusza R\u00f3\u017cewicza<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Stanis\u0142aw Obirek<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Stanis\u0142aw Obirek \/ <\/strong>Foto: Tomasz Le\u015bniowski\u00a0<\/em><\/span><\/p>\n

Dziesi\u0119\u0107 lat temu 24 kwietnia 2014 roku odszed\u0142 Tadeusz R\u00f3\u017cewicz. Dziesi\u0105ta r\u00f3\u017cnica jego \u015bmierci to\u00a0dobra okazja by\u00a0wr\u00f3ci\u0107 do\u00a0jego korespondencji, kt\u00f3ra\u00a0stopniowo jest udost\u0119pniana mi\u0142o\u015bnikom jego poezji. Jest jej dope\u0142nieniem i\u00a0jednocze\u015bnie komentarzem. Rocznicowo pozwalam sobie na\u00a0kr\u00f3tk\u0105 relacj\u0119 z\u00a0tej\u00a0lektury. Niekt\u00f3re tomy cytuj\u0119, inne tylko\u00a0wzmiankuj\u0119, ale\u00a0zapewniam, \u017ce\u00a0listy R\u00f3\u017cewicza to\u00a0zupe\u0142nie osobny rozdzia\u0142 w\u00a0historii najnowszej literatury polskiej. Warto go\u00a0bli\u017cej pozna\u0107, cho\u0107by po\u00a0to, by\u00a0nie\u00a0do\u00a0ko\u0144ca ufa\u0107 jego interpretatorom, kt\u00f3rzy\u00a0w\u00a0wi\u0119kszo\u015bci wypadk\u00f3w nie\u00a0poznali si\u0119 na\u00a0jego wielko\u015bci. Czytaj\u0105c listy poznajemy przede wszystkim niezwykle wra\u017cliwego cz\u0142owieka i\u00a0humanist\u0119, dla kt\u00f3rego\u00a0s\u0142owo by\u0142o nazywaniem rzeczy takimi jakim s\u0105. Bez\u00a0upi\u0119ksze\u0144, ale\u00a0te\u017c bez\u00a0z\u0142udze\u0144.<\/span><\/p>\n

Lektura kolejno wydawanych tom\u00f3w korespondencji Tadeusza R\u00f3\u017cewicza z\u00a0przyjaci\u00f3\u0142mi, to\u00a0najwa\u017cniejsze ksi\u0105\u017cki jakie przeczyta\u0142em w\u00a0ostatnich latach. Stanowi\u0105 wnikliwy wgl\u0105d w\u00a0najg\u0142\u0119bsze pok\u0142ady powojennej kultury polskiej i\u00a0zwierciad\u0142o jej mielizn. S\u0105\u00a0te\u017c swoistym zapisem moralnej wra\u017cliwo\u015bci bodaj\u017ce najwybitniejszego poety polskiego i\u00a0to\u00a0nie\u00a0tylko\u00a0XX wieku. Jako pierwszy ukaza\u0142 si\u0119 w\u00a02019 roku tom \u201eKorespondencji\u201d z\u00a0Tadeusza R\u00f3\u017cewicza z\u00a0Henrykiem Voglerem[1]<\/a><\/sup>. Dok\u0142adniej rzecz ujmuj\u0105c to\u00a0korespondencja r\u00f3wnie\u017c \u017con obu artyst\u00f3w Wies\u0142awy i\u00a0Romy w\u00a0opracowaniu Anny Romaniuk. Osiem lat p\u00f3\u017aniej pojawi\u0142 si\u0119 znaczniej obszerniejszy tom list\u00f3w i\u00a0poczt\u00f3wek jakie Tadeusz R\u00f3\u017cewicz wraz z\u00a0\u017con\u0105 wysy\u0142a\u0142 do\u00a0Jerzego i\u00a0Zofii Nowosielskich, kt\u00f3re maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c charakter \u015bwiadectwa epoki. Poni\u017cej przywo\u0142am fragmenty tej\u00a0korespondencji. Uwa\u017cna ich lektura[2]<\/a><\/sup>\u00a0przywodzi\u0142a mi\u00a0na\u00a0my\u015bl wielokrotnie fragment z\u00a0Listu si\u00f3dmego<\/em>\u00a0Platona, w\u00a0kt\u00f3rym\u00a0filozof powiada:\u00a0\u201e\u017baden rozumny cz\u0142owiek nie\u00a0powa\u017cy si\u0119 nigdy zamkn\u0105\u0107 w\u00a0niej [mowie] tego, co\u00a0poj\u0105\u0142 umys\u0142em, i\u00a0skaza\u0107 do\u00a0tego jeszcze st\u0119\u017cenie, kt\u00f3remu\u00a0ulega cokolwiek si\u0119 utrwala w\u00a0znakach pisanego s\u0142owa\u201d<\/em>. A\u00a0dzia\u0142o si\u0119 to\u00a0z\u00a0prostego powodu. Ile razy zaczynali (dotyczy to\u00a0zar\u00f3wno Tadeusza R\u00f3\u017cewicza jak i\u00a0Jerzego Nowosielskiego) pisa\u0107 o\u00a0czym\u015b wa\u017cnym i\u00a0istotnym, to\u00a0zaraz przychodzi\u0142a, jak mantra, fraza \u2013 \u201eale to\u00a0nie\u00a0temat na\u00a0list\u201d, \u201ejak si\u0119 zobaczymy, o\u00a0wszystkim opowiem\u201d. Skazani jeste\u015bmy na\u00a0domys\u0142y jak te\u00a0dom\u00f3wienia i\u00a0uzupe\u0142nienia list\u00f3w wygl\u0105da\u0142y w\u00a0bezpo\u015brednich spotkaniach. Tak\u00a0si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce\u00a0kilka razy w\u00a0\u017cyciu spotka\u0142em zar\u00f3wno Jerzego Nowosielskiego jak i\u00a0Tadeusza R\u00f3\u017cewicza. Wydaje mi\u00a0si\u0119, \u017ce\u00a0ich bezpo\u015brednie rozmowy wygl\u0105da\u0142y podobnie \u2013 sprawy najwa\u017cniejsze pozosta\u0142y niewypowiedziane. A\u00a0mo\u017ce tak\u00a0jest w\u00a0\u017cyciu ka\u017cdego z\u00a0nas? Nie\u00a0potrafi\u0119 o\u00a0Korespondencji<\/em>\u00a0pisa\u0107 inaczej, jak tylko\u00a0przywo\u0142uj\u0105c w\u0142a\u015bnie te\u00a0napomknienia o\u00a0potrzebie spotkania i\u00a0rozm\u00f3wienia si\u0119. Zaznacz\u0119 przy tym dat\u0119 i\u00a0miejsce listu czy\u00a0kartki. Da to\u00a0przynajmniej wra\u017cenie przemieszczania si\u0119 w\u00a0czasie i\u00a0przestrzeni wraz z\u00a0nadawc\u0105 i\u00a0adresatem. Cho\u0107 przecie\u017c nie\u00a0do\u00a0ko\u0144ca, bo\u00a0w\u00a0kartkach wysy\u0142anych z\u00a0podr\u00f3\u017cy wspomnianych napomknie\u0144 o\u00a0potrzebie rozm\u00f3wienia si\u0119 brak. Przy czym dla unikni\u0119cia nu\u017c\u0105cych powt\u00f3rze\u0144 b\u0119d\u0119 si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0142 inicja\u0142ami TR i\u00a0JN (oraz\u00a0WTR je\u015bli do\u00a0listu dopisywa\u0142a si\u0119 \u017cona R\u00f3\u017cewicza Wies\u0142awa lub ZJN, je\u015bli list pisa\u0142a \u017cona Nowosielskiego Zofia). Jak si\u0119 przekonamy list\u00f3w sygnowanych przez\u00a0TR b\u0119dzie znacznie wi\u0119cej, i\u00a0to\u00a0TR b\u0119dzie si\u0119 niepokoi\u0142 brakiem odpowiedzi i\u00a0nalega\u0142 na\u00a0reakcj\u0119. Ale\u00a0nie\u00a0zawsze, a\u00a0w\u00a0latach p\u00f3\u017aniejszych te\u00a0role jakby si\u0119 odwracaj\u0105. Przejd\u017amy wi\u0119c\u00a0do\u00a0napomknie\u0144.<\/span><\/p>\n

Wymowny jest tu\u00a0zw\u0142aszcza list R\u00f3\u017cewicza pisany wiosn\u0105 1964 roku z\u00a0Gliwic, w\u00a0kt\u00f3rym\u00a0a\u017c\u00a0trzykrotnie wspomina o\u00a0potrzebie bezpo\u015bredniego spotkania. Najpierw pisze: \u201echcia\u0142bym z\u00a0tob\u0105 bardzo o\u00a0tym porozmawia\u0107 (obszernie)\u201d. By\u00a0za\u00a0chwil\u0119 doda\u0107: \u201eKoniecznie musimy zrobi\u0107 jakie\u015b \u2018seminarium\u2019 i\u00a0om\u00f3wi\u0107 te\u00a0sprawy, kt\u00f3re nas trapi\u0105. W\u00a0zako\u0144czeniu tego samego listu dodaje: \u201enasze sprawy s\u0105\u00a0w\u00a0zawieszeniu i\u00a0mo\u017cemy je\u00a0om\u00f3wi\u0107 przy najbli\u017cszym spotkaniu\u201d. Trzy lata p\u00f3\u017aniej, 17 maja 1967\u00a0r. z\u00a0Gliwic, TR donosi: \u201eO sobie nie\u00a0pisz\u0119, bo\u00a0to\u00a0temat nieciekawy (nie\u00a0do\u00a0listu\u2026 mo\u017ce)\u201d. A\u00a0w\u00a0kartce pisanej z\u00a0wakacji w\u00a0Skopje 22 sierpnia dodaje: \u201ejak si\u0119 zobaczymy, to\u00a0\u2018wszystko\u2019 opowiem\u201d. Nie\u00a0s\u0105dz\u0119, by\u00a0to\u00a0wzgl\u0105d na\u00a0cenzur\u0119 decydowa\u0142 o\u00a0tym \u201eodk\u0142adaniu wszystkiego\u201d do\u00a0\u201espotkania w\u00a0cztery oczy\u201d. Decyduj\u0105ce by\u0142o przekonanie o\u00a0niemo\u017cno\u015bci przekazania na\u00a0kartce papieru tego, co\u00a0skrywa serce.<\/span><\/p>\n

5 lutego z\u00a0Gliwic 1968 przesy\u0142a Nowosielskim niedoko\u0144czon\u0105 sztuk\u0119 \u2013 \u201ePrzesy\u0142am Wam, bo\u00a0chcia\u0142bym z\u00a0Wami o\u00a0tym porozmawia\u0107 jak b\u0119d\u0119 w\u00a0Krakowie\u201d. Trzy dni p\u00f3\u017aniej dosy\u0142a \u201ezako\u0144czenie\u201d, by\u00a0pod\u00a0koniec miesi\u0105ca \u201eporozmawia\u0107 o\u00a0ca\u0142o\u015bci\u201d. Z\u00a0kolei 8 sierpnia z\u00a0Wysowej pisze do\u00a0R\u00f3\u017cewicza JN, \u017ca\u0142uj\u0105c \u2013 \u201eszkoda, \u017ce\u00a0Ci\u0119 tu\u00a0nie\u00a0ma\u201d. To\u00a0nie\u00a0jest tylko\u00a0zdawkowa formu\u0142a \u2013 brak przyjaciela nawet w\u00a0uroczym uzdrowisku jest dojmuj\u0105cy. W\u00a0pa\u017adzierniku, ju\u017c z\u00a0Wroc\u0142awia, pisz\u0105c o\u00a0trudno\u015bciach zwi\u0105zanych z\u00a0pisaniem wiersza TR dodaje: \u201dMusz\u0119 kiedy\u015b d\u0142u\u017cej pom\u00f3wi\u0107 z\u00a0Tob\u0105 o\u00a0wierszach, o\u00a0tym jak Ty\u00a0sobie teraz wyobra\u017casz wiersz, kt\u00f3ry\u00a0mo\u017ce przeczyta\u0107 doros\u0142y cz\u0142owiek\u201d. 29 kwietnia 1969 TR pisze z\u00a0Wroc\u0142awia do\u00a0JN, zapowiadaj\u0105c wizyt\u0119 w\u00a0maju, kiedy to\u00a0\u201epom\u00f3wimy o\u00a0wszystkim\u201d, ko\u0144czy list w\u00a0spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: \u201eKo\u0144cz\u0119 Jurku, cho\u0107 chcia\u0142bym Ci\u00a0jeszcze du\u017co dopisa\u0107, ale\u00a0porozmawiamy\u201d. W\u00a0sierpniu z\u00a0Wroc\u0142awia TR wys\u0142a\u0142 a\u017c\u00a0trzy listy (8, 13-14, 26), a\u00a0w\u00a0kartce wys\u0142anej 28 dodaje: \u201eJerzy, m\u00f3j\u00a0Drogi, brak mi\u00a0ju\u017c bardzo rozmowy z\u00a0Tob\u0105\u201d. Przejmuj\u0105ca jest ta\u00a0potrzeba kontaktu z\u00a0przyjaci\u00f3\u0142mi.<\/span><\/p>\n

Przesy\u0142aj\u0105c \u017cyczenia wielkanocne 6 kwietnia 1971 TR zwraca si\u0119 do\u00a0przyjaciela: \u201eMam nadziej\u0119, Jurku, \u017ce\u00a0b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 z\u00a0Tob\u0105 porozmawia\u0107 \u2013 co\u00a0mi\u00a0jest do\u00a0\u017cycia czasem konieczne\u201d. Poeta dodaje, jedn\u0105 z\u00a0cz\u0119\u015bciej powtarzanych pr\u00f3\u015bb: \u201eW zwi\u0105zku z\u00a0tym polecam Ci\u00a0wstrzyma\u0107 si\u0119 od\u00a0napoj\u00f3w podniecaj\u0105cych a\u017c\u00a0do\u00a0ko\u0144ca kwietnia\u201d. 18 marca 1973 roku (to\u00a0drugi z\u00a0trzech wys\u0142anych w\u00a0tym miesi\u0105cu list\u00f3w do\u00a0JN), po\u00a0do\u015b\u0107 krytycznych uwagach na\u00a0temat filmu\u00a0Wesele<\/em>\u00a0Wajdy, a\u00a0w\u0142a\u015bciwie zarzucaj\u0105c przyjacielowi, \u017ce\u00a0da\u0142 si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 \u201ew og\u00f3lnonarodowe gl\u0119dzenie\u201d \u201edalszy ci\u0105g obiecuje sobie przy osobistym spotkaniu\u201d.<\/span><\/p>\n

Jeden z\u00a0nielicznych, naprawd\u0119 d\u0142ugich list\u00f3w JN napisa\u0142 22 listopada 1974 z\u00a0Krakowa. To\u00a0m\u00f3g\u0142 by\u0107 list ko\u0144cz\u0105cy przyja\u017a\u0144. Malarz zrywa umow\u0119 z\u00a0Wydawnictwem Literackim na\u00a0wykonanie obwoluty do\u00a0Bia\u0142ego ma\u0142\u017ce\u0144stwa<\/em>. Lektura tekstu sztuki okaza\u0142a si\u0119, jak JN si\u0119 wyra\u017ca \u2013 \u201ekatastrof\u0105\u201d \u2013 obszernie wyja\u015bnia R\u00f3\u017cewiczowi powody dla kt\u00f3rych, nie\u00a0m\u00f3g\u0142 dotrzyma\u0107 umowy. List ko\u0144czy pojednawczo: \u201eMo\u017ce uda nam si\u0119 dobrze i\u00a0wa\u017cnie porozmawia\u0107\u201d. TR odpowiada 28 listopada, a\u00a0wi\u0119c\u00a0zapewne zaraz po\u00a0otrzymaniu listu: \u201eJurku, jak b\u0119dziemy u\u00a0Was, to\u00a0porozmawiamy\u201d. I\u00a0dodaje: \u201eJurku, teraz nie\u00a0b\u0119d\u0119 (w\u00a0li\u015bcie) porusza\u0142 tych problem\u00f3w dot.\u00a0Bia\u0142ego ma\u0142\u017ce\u0144stwa<\/em>, jak si\u0119 spotkamy, to\u00a0b\u0119dziemy mieli czas porozmawia\u0107\u201d. To\u00a0musia\u0142a by\u0107 niezwykle ciekawa rozmowa! Czy\u00a0kiedy\u015b dowiemy si\u0119 o\u00a0czym przyjaciele rozmawiali? Jeste\u015bmy skazani na\u00a0domys\u0142y. Nast\u0119pne lata korespondencji dobitnie \u015bwiadcz\u0105 o\u00a0tym, \u017ce\u00a0r\u00f3\u017cnica zda\u0144 nie\u00a0przeszkodzi\u0142a przyja\u017ani.<\/span><\/p>\n

W\u00a01976 TR dwukrotnie wyra\u017ca potrzeb\u0119 d\u0142u\u017cszej rozmowy. 3 wrze\u015bnia z\u00a0Wroc\u0142awia wysy\u0142a kartk\u0119 do\u00a0ZJN, jakby si\u0119 usprawiedliwiaj\u0105c \u201ewprawdzie Was widzia\u0142em, ale\u00a0mi\u00a0ma\u0142o\u201d i\u00a0dodaje: \u201eJak przyjad\u0119 nast\u0119pnym razem, to\u00a0b\u0119d\u0119 siedzia\u0142 u\u00a0Was tydzie\u0144 \u2013 i\u00a0b\u0119dziemy gada\u0107 od\u00a0rana do\u00a0nocy\u201d. A\u00a08 grudnia ju\u017c tylko\u00a0do\u00a0JN dzieli si\u0119 potrzeb\u0105 d\u0142u\u017cszej rozmowy na\u00a0temat stosunku do\u00a0uprawianej przez\u00a0obu sztuki: \u201eNapisa\u0142em 1 d\u0142u\u017cszy wiersz (mo\u017ce o\u00a0\u015bmierci Pier Paola Passoliniego), ale\u00a0ci\u0105gle jeszcze wstydz\u0119 si\u0119 pisa\u0107 \u2018wiersze\u2019 \u2026 czy\u00a0ty\u00a0czasem wstydzisz si\u0119, ze\u00a0malujesz \u2018obrazy\u2019? Musimy o\u00a0tym pogada\u0107\u201d. No\u00a0w\u0142a\u015bnie, jak to\u00a0jest? Czy\u00a0poeci si\u0119 czasem wstydz\u0105 swoich wierszy, a\u00a0malarze obraz\u00f3w?<\/span><\/p>\n

W\u00a0li\u015bcie pisanym 4 kwietnia 1977 z\u00a0Wroc\u0142awia do\u00a0ZJN intryguj\u0105cy dopisek, ju\u017c po\u00a0podpisaniu listu przez\u00a0Tadeusza (i\u00a0Wies\u0142aw\u0119), a\u00a0wi\u0119c\u00a0jakby od\u00a0niechcenia dodany: \u201eJurku, czas przep\u0142ywa coraz szybciej i\u00a0ja\u00a0ci\u0105gle o\u00a0tym my\u015bl\u0119, \u017ce\u00a0nie\u00a0doprowadzili\u015bmy naszych rozm\u00f3w (nie\u00a0do\u00a0ko\u0144ca, ale\u00a0do\u00a0po\u0142owy). Czasem my\u015bl\u0119, \u017ceby\u015bmy gdzie\u015b razem pojechali na\u00a03-4 dni (na\u00a0takie \u2018rekolekcje\u2019), pami\u0119tasz, kiedy\u015b byli\u015bmy w\u00a0Lanckoronie \u2013 wprawdzie Ty\u00a0uciek\u0142e\u015b na\u00a0drugi albo\u00a0trzeci dzie\u0144 (z\u00a0nud\u00f3w?). Wydaje mi\u00a0si\u0119, \u017ce\u00a0nie\u00a0powiedzieli\u015bmy sobie rzeczy najwa\u017cniejszych. Ci\u0105gle wierz\u0119, \u017ce\u00a0inny cz\u0142owiek mo\u017ce pom\u00f3c (mo\u017ce to\u00a0jest wiara s\u0142abeusz\u00f3w) \u2013 wzajemnie \u015blepy kulawemu)\u201d. Poeta ma\u00a056 lat, malarz 53. Czy\u00a0uda\u0142o im\u00a0si\u0119 porozmawia\u0107 o\u00a0tym, co\u00a0najwa\u017cniejsze? Chyba nie, bo\u00a0w\u00a0roku nast\u0119pnym TR dwukrotnie nawi\u0105zuje do\u00a0tej\u00a0konieczno\u015bci porozmawiania. 30 lipca wysy\u0142a kartk\u0119 z\u00a0Wroc\u0142awia z\u00a0nagl\u0105c\u0105 pro\u015bb\u0105: \u201eDrogi Jurku, chcia\u0142bym ju\u017c zaraz teraz z\u00a0Tob\u0105 porozmawia\u0107 \u2013 potrzeba \u2018duszy\u2019 (\u2026). Nie\u00a0wiem jak Ty, ale\u00a0ja\u00a0czasem odczuwam b.\u00a0dotkliwie brak przyjaci\u00f3\u0142\u201d. W\u00a0li\u015bcie wys\u0142anym z\u00a0Wroc\u0142awia 21 grudnia ta\u00a0potrzeba jest jeszcze wyra\u017aniej ukonkretniona: \u201eMa\u0142o mi\u00a0kartek \u015bwi\u0105tecznych, dzi\u015b od\u00a0rana potrzebna mi\u00a0jest rozmowa z\u00a0Tob\u0105, twoja \u017cywa obecno\u015b\u0107. A\u00a0jest to, jak zwykle u\u00a0mnie, potrzeba fizyczna, zmys\u0142owa \u2013 a\u00a0nie\u00a0duchowa, mistyczna\u2026 cz\u0142owiek jest mi\u00a0potrzebny do\u00a0\u017cycia z\u00a0dusz\u0105, cia\u0142em, my\u015blami, a\u00a0nawet \u0142upie\u017cem na\u00a0ko\u0142nierzu\u2026 zaraz, tak\u00a0jak kawa\u0142ek chleba i\u00a0szklanka herbaty\u201d.<\/span><\/p>\n

Lata osiemdziesi\u0105te staj\u0105 si\u0119 bardziej lakoniczne. 27 sierpnia TR wysy\u0142a kartk\u0119 do\u00a0ZJN z\u00a0Warszawy w\u00a0przededniu wyjazdu do\u00a0Grecji. Upewnia si\u0119 tylko, \u017ce\u00a0niebawem si\u0119 spotkaj\u0105: \u201eZobaczymy si\u0119 w\u00a0pa\u017adzierniku, prawda? A\u00a0tak\u00a0by\u00a0si\u0119 chcia\u0142o pogada\u0107! Spr\u00f3buj\u0119 jeszcze zadzwoni\u0107\u201d. W\u00a0kartce z\u00a010 grudnia 1980 jest mowa o\u00a0niewys\u0142anym li\u015bcie, kt\u00f3ry\u00a0wyl\u0105dowa\u0142 w\u00a0papierach, a\u00a0pow\u00f3d niewys\u0142ania mo\u017ce by\u0107 wyjawiony tylko\u00a0w\u00a0osobistym spotkaniu: \u201epewnie si\u0119 u\u015bmiejecie ze\u00a0mnie i\u00a0z\u00a0mojego\u00a0\u2018rozdarcia\u2019\u2026 ale\u00a0to\u00a0b\u0119d\u0119 Wam m\u00f3g\u0142 tylko\u00a0opowiedzie\u0107 osobi\u015bcie, jak b\u0119d\u0119 u\u00a0Was\u201d. W\u00a0kartce wys\u0142anej 19 pa\u017adziernika 1981 z\u00a0Wroc\u0142awia TR pisze do\u00a0JN: \u201eBrak mi\u00a0\u2013 d\u0142u\u017cszej rozmowy z\u00a0Tob\u0105\u201d, napomyka o\u00a0trudno\u015bciach \u201ewarsztatowych\u201d, ale\u00a0i\u00a0ich wyja\u015bnienie \u201emusz\u0119 od\u0142o\u017cy\u0107 do\u00a0osobistego spotkania z\u00a0Tob\u0105\u201d. Jednak nim do\u00a0niego dojdzie TR, \u015bwiadom trudno\u015bci jakie w\u00a0pisaniu list\u00f3w ma\u00a0JN, prosi o\u00a0\u201enapisanie jak \u017cyjesz\u201d. Tym razem pro\u015bba nie\u00a0pozosta\u0142a bez\u00a0echa, 8 listopada z\u00a0Krakowa JN kre\u015bli bodaj\u017ce najd\u0142u\u017cszy list do\u00a0TR. To\u00a0zupe\u0142nie niezwyk\u0142y dokument (s. 297-300) samo\u015bwiadomo\u015bci malarskiej Nowosielskiego i\u00a0bezradno\u015bci wobec manipulowania (zw\u0142aszcza w\u00a0ko\u015bcio\u0142ach) jego sztuk\u0105. List ko\u0144czy \u201eniecierpliwe oczekiwanie a\u017c\u00a0si\u0119 odezwiesz\u201d. Wys\u0142ana przez\u00a0TR 8 czerwca 1982 z\u00a0dworca w\u00a0Cz\u0119stochowie kartka, to\u00a0zapis podr\u00f3\u017cy do\u00a0krainy dzieci\u0144stwa, ale\u00a0i\u00a0o\u00a0tym lepiej porozmawia\u0107: \u201epowr\u00f3t do\u00a0krainy wakacji sprzed 50 lat \u2013 w\u00a0Dolin\u0119 Warty. Da\u0142o mi\u00a0to\u00a0du\u017co do\u00a0my\u015blenia. Jak b\u0119d\u0119 u\u00a0Was to\u00a0(troch\u0119) opowiem\u201d. Zastanawiaj\u0105ce to\u00a0\u201etroch\u0119\u201d, czy\u017cby i\u00a0rozmowa nie\u00a0dawa\u0142a gwarancji powiedzenia wszystkiego?<\/span><\/p>\n

Pozosta\u0142y jeszcze dwie wzmianki o\u00a0potrzebie rozmowy w\u00a0korespondencji z\u00a01995 i\u00a01998, co\u00a0ciekawe to\u00a0kartki i\u00a0listy wysy\u0142ane przez\u00a0JN lub JZN. Najpierw spod Krynicy 18 wrze\u015bnie 1995 wysy\u0142a kartk\u0119 JN do\u00a0WTR i\u00a0w\u00a0zako\u0144czeniu pisze: \u201eBardzo chcia\u0142bym Ciebie zobaczy\u0107. Mam wiele wi\u0119cej do\u00a0powiedzenia, ni\u017c ta\u00a0karteczka mo\u017ce zamie\u015bci\u0107\u201d. 25 pa\u017adziernika ZJN ko\u0144cz\u0105 list po\u0142\u0105czony z\u00a0\u017cyczeniami imieninowymi: \u201eW pierwszej po\u0142owie listopada siedzimy w\u00a0domu \u2013 jak masz ochot\u0119, przyjed\u017a, bo\u00a0jest o\u00a0czym pom\u00f3wi\u0107\u201d. W\u00a01998 roku w\u00a0li\u015bcie JN wyra\u017ca najpierw ochot\u0119 \u201enapisania d\u0142u\u017cszego listu\u201d, a\u00a0ko\u0144czy w\u00a0nastroju minorowym: \u201ePora ju\u017c b\u0119dzie umiera\u0107, ale\u00a0przedtem chcia\u0142bym 1-2 rozm\u00f3wki z\u00a0Tob\u0105 odby\u0107\u201d. I\u00a0w\u00a0ostatnim li\u015bcie z\u00a016 czerwca JN dzi\u0119kuj\u0105c za\u00a0przes\u0142anie ksi\u0105\u017cki\u00a0zawsze fragment. Recykling<\/em>\u00a0skar\u017cy si\u0119, \u017ce\u00a0nie\u00a0jest w\u00a0stanie jej solidnie przeczyta\u0107, no\u00a0i\u00a0\u017ce: \u201eTrzeba by\u00a0pogada\u0107\u201d. Bo\u00a0przecie\u017c rozmowa jest o\u00a0wiele istotniejsza\u2026 Dlatego najbardziej ciekawi mnie rozmowa, w\u00a0kt\u00f3rej\u00a0obszerniej Tadeusz R\u00f3\u017cewicz z\u00a0Jerzym Nowosielskim rozmawiali o\u00a0sprawach, o\u00a0kt\u00f3rych\u00a0Korespondencja<\/em>\u00a0zaledwie napomyka. Wiem, \u017ce\u00a0ta\u00a0ciekawo\u015b\u0107 nie\u00a0b\u0119dzie nigdy zaspokojona, ale\u00a0to\u00a0wcale nie\u00a0zmniejsza potrzeby. Wprost przeciwnie \u2013 j\u0105\u00a0wzmaga.<\/span><\/p>\n

Opublikowany dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej tom korespondencji z\u00a0Ryszardem Przybylskim ma\u00a0zupe\u0142nie inny charakter, bardziej \u201epolonistyczny\u201d. Przybylski jest przede wszystkim krytykiem literackim i\u00a0literaturoznawc\u0105, kt\u00f3ry\u00a0chce dog\u0142\u0119bnie zrozumie\u0107 tekst. W\u0142a\u015bnie dlatego zwraca si\u0119 do\u00a0Poety z\u00a0pro\u015bb\u0105 o\u00a0wyja\u015bnienie nie\u00a0do\u00a0ko\u0144ca jasnych znacze\u0144. Jednak do\u015b\u0107 szybko tonacja korespondencji si\u0119 zmienia i\u00a0staje si\u0119 przede wszystkim zapisem przyja\u017ani i\u00a0potrzeby g\u0142\u0119bokiego zrozumienia ju\u017c nie\u00a0tylko\u00a0tekstu, lecz\u00a0tak\u017ce \u017cycia w\u00a0og\u00f3le. Z\u00a0opas\u0142ego tomu\u00a0Listy i\u00a0rozmowy 1965\u20122014<\/em>\u00a0wybieram tylko\u00a0kilka fragment\u00f3w, w\u00a0kt\u00f3rych\u00a0w\u0142a\u015bnie ten wymiar ich relacji jest obecny[3]<\/a><\/sup>. \u201eDzi\u0119kuj\u0119 Panu za\u00a0to, co\u00a0Pan do\u00a0mnie w\u00a0tych listach napisa\u0142 \u2013 i\u00a0prosz\u0119 nie\u00a0wspominajmy ju\u017c wi\u0119cej osoby T. R\u00f3\u017cewicza\u201d. Jak si\u0119 wydaje, te\u00a0s\u0142owa pro\u015bby wyznaczy\u0142y istotn\u0105 granic\u0119 w\u00a0ich wzajemnych kontaktach.<\/span><\/p>\n

Nie\u00a0oznacza to\u00a0oczywi\u015bcie, \u017ce\u00a0w\u00a0miar\u0119 pog\u0142\u0119biania si\u0119 znajomo\u015bci i\u00a0rozwijania si\u0119 prawdziwej przyja\u017ani nie\u00a0pojawi\u0105 si\u0119 inne zwierzenia, a\u00a0nawet wyznania, jak chocia\u017cby to\u00a0z\u00a015 stycznia 1989 roku: \u201eA ja\u00a0chcia\u0142em przywr\u00f3ci\u0107 ludziom \u2013 zimnym i\u00a0martwym \u2013 troch\u0119 ciep\u0142a, spustoszy\u0142em si\u0119 przy tej\u00a0pracy i\u00a0wyzi\u0119bi\u0142em sam do\u00a0dna \u2013 i\u00a0to\u00a0by\u0142o wszystko\u2026 pr\u00f3bowa\u0142em si\u0119 u\u015bmiechn\u0105\u0107 do\u00a0ludzi, do\u00a0\u015bwiata po\u00a0roku (1939) \u2013 (1945)\u2026 i\u00a0jeszcze p\u00f3\u017aniej, 68, 80\u2026 I\u00a0jak ja\u00a0mog\u0119 pisa\u0107 dalej. A\u00a0przecie\u017c si\u0119 nie\u00a0myli\u0142em. Jestem uparty\u201d.<\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnie padaj\u0105 wa\u017ckie s\u0142owa o\u00a0Bogu i\u00a0diable, o\u00a0Jezusie jako Bogu-Cz\u0142owieku. Ca\u0142y ten wyw\u00f3d R\u00f3\u017cewicz ko\u0144czy pytaniem: \u201eJestem straszenie smutny, a\u00a0jeszcze pr\u00f3buj\u0119 si\u0119 u\u015bmiecha\u0107, na\u00a0samym dnie, wi\u0119c\u00a0mo\u017ce jeszcze nie\u00a0wszystko stracone, jak my\u015blisz?\u201d. Od\u00a0lat 90. pojawia si\u0119 coraz wi\u0119cej w\u00a0tw\u00f3rczo\u015bci Tadeusza R\u00f3\u017cewicza pyta\u0144 metafizycznych, a\u00a0nawet pyta\u0144 o\u00a0miejsce wiary w\u00a0\u017cyciu. Pod\u00a0koniec 1995 roku, przesy\u0142aj\u0105c przyjacielowi \u017cyczenia noworoczne, R\u00f3\u017cewicz za\u0142\u0105cza tak\u0105 oto refleksj\u0119 o\u00a0sobie: \u201eale ja\u00a0nie\u00a0wadz\u0119 si\u0119 ani nie\u00a0k\u0142\u00f3c\u0119 z\u00a0Bogiem, nie\u00a0jestem te\u017c ateist\u0105\u2026 nie\u00a0mog\u0119 wadzi\u0107 si\u0119 z\u00a0pustk\u0105, ale\u00a0pr\u00f3bowa\u0142em przez\u00a0ca\u0142e \u017cycie\u2026 odzyskiwa\u0107 Boga\u2026 ale\u00a0to\u00a0ksi\u0119ga\u2026 a\u00a0ja\u00a0ksi\u0119gi nigdy nie\u00a0napisz\u0119\u201d. To\u00a0w\u0142a\u015bnie w\u00a0tych latach mia\u0142em okazj\u0119 pozna\u0107 Poet\u0119.<\/span><\/p>\n

No\u00a0i\u00a0ostatni i\u00a0najbardziej obszerny z\u00a0tom\u00f3w korespondencji Tadeusza R\u00f3\u017cewicza jaki ukaza\u0142 si\u0119 w\u00a0opracowaniu Krystyny Czerni ujrza\u0142 \u015bwiat\u0142o dzienne w\u00a02023 roku zawiera 400 list\u00f3w i\u00a0kartek z\u00a0lat 1946-2011[4]<\/a><\/sup>. Wydawczyni tak\u00a0okre\u015bla ten tom: \u201eKorespondencja z\u00a0Por\u0119bskim to\u00a0\u015bwiadectwo prawdziwej przyja\u017ani intelektualnej: dyskusje o\u00a0teorii sztuki, naukowych nowinkach, artystyczne prognozy. Obaj umawiaj\u0105 si\u0119 regularnie na\u00a0\u2018seminaria\u2019 czy\u00a0\u2013 jak to\u00a0nazywa poeta \u2013 prywatne \u2018sympozjony\u2019. Trwaj\u0105ca przez\u00a065 lat korespondencja jest kapitalnym zapisem naszej wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci \u2013 kronik\u0105 \u017cycia kulturalnego drugiej po\u0142owy XX wieku, nie\u00a0tylko\u00a0w\u00a0Polsce.\u201d<\/span><\/p>\n

I\u00a0ju\u017c na\u00a0zako\u0144czenie chcia\u0142bym przywo\u0142a\u0107 komentarz Krystyny Czerni ju\u017c nie\u00a0tylko\u00a0do\u00a0opracowanych przez\u00a0ni\u0105 trzech tom\u00f3w korespondencji (z\u00a0Nowosielskimi, Przybylskim i\u00a0Por\u0119bskimi), ale\u00a0r\u00f3wnie\u017c do\u00a0\u0142\u0105cz\u0105cych tych czterech przyjaci\u00f3\u0142 wi\u0119z\u00f3w przyja\u017ani: \u201eJako asystentka profesora Por\u0119bskiego i\u00a0biograf Jerzego Nowosielskiego, mog\u0142am obserwowa\u0107 relacje tej\u00a0czw\u00f3rki przyjaci\u00f3\u0142 z\u00a0bliska. Kr\u0105\u017c\u0105c mi\u0119dzy nimi, je\u017cd\u017c\u0105c jako pos\u0142aniec, przekazuj\u0105c wzajemne pozdrowienia, niekiedy jakie\u015b ksi\u0105\u017cki, papiery \u2013 czu\u0142am si\u0119 wyr\u00f3\u017cniona, niezas\u0142u\u017cenie dopuszczona do\u00a0konfidencji. Patrzy\u0142am na\u00a0ich przyja\u017a\u0144 z\u00a0zachwytem, podziwem i\u00a0wzruszeniem. Czterech gigant\u00f3w pi\u00f3ra i\u00a0my\u015bli, lecz\u00a0r\u00f3wnocze\u015bnie ludzi kruchych, w\u0105tpi\u0105cych i\u00a0poranionych. Ich wsp\u00f3lna, d\u0142uga droga przez\u00a0\u017cycie, tw\u00f3rcze upadki i\u00a0wzloty, wzajemna ciekawo\u015b\u0107 i\u00a0przywi\u0105zanie, lojalno\u015b\u0107 i\u00a0bezwarunkowe wsparcie w\u00a0troskach, cierpieniu i\u00a0chorobie. Prawdziwy cud przyja\u017ani, kt\u00f3ra\u00a0uros\u0142a do\u00a0jednej z\u00a0najwy\u017cszych warto\u015bci w\u00a0\u017cyciu, maj\u0105cej wymiar \u2013 jak mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144ska \u2013 sakramentalny. Wierno\u015b\u0107 na\u00a0dobre i\u00a0na\u00a0z\u0142e, wzajemne prowadzenie si\u0119 do\u00a0zbawienia\u201d[5]<\/a><\/sup>. Pozostaje oczekiwanie na\u00a0dalsze tomu list\u00f3w (w\u00a0opracowaniu korespondencja w\u00a0malarzem Jerzym Tch\u00f3rzewskim) i\u00a0smakowanie tego co\u00a0ju\u017c jest do\u00a0naszej dyspozycji.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/figure>\n
    \n
  1. Korespondencja. Wies\u0142awa i\u00a0Tadeusz R\u00f3\u017cewiczowie, Romana i\u00a0Henryk Voglerowie<\/em>, zebra\u0142a, z\u00a0r\u0119kopis\u00f3w odczyta\u0142a i\u00a0przypisami opatrzy\u0142a Anna Romaniuk, Wroc\u0142aw, Wydawnictwo Warstwy 2019.<\/li>\n
  2. Tadeusz R\u00f3\u017cewicz, Zofia i\u00a0Jerzy Nowosielscy,\u00a0Korespondencja<\/em>, wst\u0119p i\u00a0opracowanie Krystyna Czerni, Wydawnictwo Literackie, Krak\u00f3w 2009.\u00a0\u2191<\/a><\/li>\n
  3. Ryszard Przybylski, Tadeusz R\u00f3\u017cewicz,\u00a0Listy i\u00a0rozmowy 1965\u20122014<\/em>, wyd. Krystyna Czerni, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2019.<\/li>\n
  4. Pisanie jest tylko\u00a0dodatkiem. Korespondencja 1946\u20132011. Wies\u0142awa i\u00a0Tadeusz R\u00f3\u017cewiczowie, Anna i\u00a0Mieczys\u0142aw Por\u0119bscy<\/em>, wyd. Krystyna Czerni, Wroc\u0142aw, Wydawnictwo Warstwy 2023.<\/li>\n
  5. Krystyna Czerni, Tadeusz R\u00f3\u017cewicz w\u00a0drodze do\u00a0Emaus, Teologia Polityczna, 4.10.2021 (w:\u00a0https:\/\/teologiapolityczna.pl\/krystyna-czerni-tadeusz-rozewicz-w-drodze-do-emaus-1<\/a>\u00a0dost\u0119p 2304.2024)<\/li>\n<\/ol>\n
    \n

    Stanis\u0142aw Obirek<\/strong> – (ur. 21 sierpnia 1956 w Tomaszowie Lubelskim) \u2013 teolog,<\/em><\/span>
    \nhistoryk, antropolog kultury, profesor nauk humanistycznych, profesor zwyczajny Uniwersytetu Warszawskiego, by\u0142y jezuita.<\/em><\/span><\/p>\n

    \n
    \n
    \n
    \n

    Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
    \nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
    \nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
    \n<\/em>    webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

    \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Tadeusz R\u00f3\u017cewicz, 2003, fot. Krzysztof Wojciechowski \/ Forum Korespondencja Tadeusza R\u00f3\u017cewicza Stanis\u0142aw Obirek Stanis\u0142aw Obirek \/ Foto: Tomasz Le\u015bniowski\u00a0 Dziesi\u0119\u0107 lat temu 24 kwietnia 2014 roku odszed\u0142 Tadeusz R\u00f3\u017cewicz. Dziesi\u0105ta r\u00f3\u017cnica jego \u015bmierci to\u00a0dobra okazja by\u00a0wr\u00f3ci\u0107 do\u00a0jego korespondencji, kt\u00f3ra\u00a0stopniowo jest udost\u0119pniana mi\u0142o\u015bnikom jego poezji. Jest jej dope\u0142nieniem i\u00a0jednocze\u015bnie komentarzem. Rocznicowo pozwalam sobie na\u00a0kr\u00f3tk\u0105 relacj\u0119 z\u00a0tej\u00a0lektury. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/112429"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=112429"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/112429\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":112476,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/112429\/revisions\/112476"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=112429"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=112429"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=112429"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}