{"id":118284,"date":"2025-01-07T17:09:24","date_gmt":"2025-01-07T15:09:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=118284"},"modified":"2025-01-07T16:13:15","modified_gmt":"2025-01-07T14:13:15","slug":"10-09-100","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=118284","title":{"rendered":"To wszystko nie ma \u017cadnego znaczenia [ Z MARKIEM EDELMANEM rozmawia Anka Grupi\u0144ska ]"},"content":{"rendered":"\n\n\n
<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n
\n
\"\"<\/a>To wszystko nie ma \u017cadnego znaczenia [ Z MARKIEM EDELMANEM rozmawia Anka Grupi\u0144ska ]<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Anka Grupi\u0144ska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Wywiad ukaza\u0142 si\u0119 w “Tygodniku Powszechnym” nr 46\/1999<\/strong><\/h4>\n
\n

ANKA GRUPI\u0143SKA: Kiedy w 1988 roku by\u0142am po raz pierwszy w kibucu Lochamej Hagettaot(Bojownik\u00f3w Getta) i przeczyta\u0142am im moj\u0105 rozmow\u0119 z Tob\u0105, okropnie na mnie napadli. I dopiero kiedy taka starsza siwa pani wsta\u0142a i zapyta\u0142a ze zdziwionym oburzeniem: “O co temu Markowi  chodzi, czy on chce zosta\u0107 Chrystusem wszystkich Polak\u00f3w?”, zrozumia\u0142am przyczyny ich z\u0142o\u015bci. Czy jeste\u015b zadowolony z roli, jak\u0105 historia w Polsce Ci wyznaczy\u0142a?<\/strong><\/p>\n

MAREK EDELMAN: S\u0142uchaj, mnie z wieloma lud\u017ami w tym kraju \u0142\u0105czy pewien spos\u00f3b my\u015blenia o \u017cyciu. Mi\u0119dzy nami nie ma miejsca na nacjonalizmy.W tym moim my\u015bleniu nie ma miejsca na nar\u00f3d wybrany, na ziemi\u0119 wybran\u0105. Jest sprawa poszanowania ka\u017cdego \u017cycia. I koniec. Ale nie trzeba z tego wszystkiego tworzy\u0107 mitu.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Mit powsta\u0142. Czy Tobie si\u0119 to podoba, czy nie mit jest. Marku, czy zdajesz sobie spraw\u0119, jak wielkie znaczenie tu, w Polsce, mia\u0142a ksi\u0105\u017cka Hanki Krall? W rozmowach najcz\u0119\u015bciej jej nie doceniasz. Poprzez t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 zaistnia\u0142e\u015b w \u015bwiadomo\u015bci wielu. I jeszcze co\u015b – ta ksi\u0105\u017cka w pewnym sensie stworzy\u0142a tw\u00f3j obraz.<\/strong><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce bardziej stworzy\u0142a obraz Hani.<\/span><\/p>\n

W innym sensie.<\/strong><\/p>\n

Wiesz, Hania jest genialna. Ona, jak nikt potrafi zanotowa\u0107 ka\u017cde s\u0142owo. Ja nie zawsze chcia\u0142em si\u0119 zgodzi\u0107 na te jej puenty, ale ju\u017c… Nie ma znaczenia. Ja nic nowego tam nie powiedzia\u0142em. Wszystko powiedzia\u0142em w “Getto walczy”.<\/span><\/p>\n

Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 tej ksi\u0105\u017cki nie polega na odkryciu nowych fakt\u00f3w historycznych. Przeciwnie, jej czytelnik si\u0119 dowiaduje, \u017ce te fakty, precyzyjnie przekazane, nie maj\u0105 tak wielkiej warto\u015bci. Wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 tej ksi\u0105\u017cki polega na stworzeniu takiego Twojego wizerunku, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c bliski pewnej formacji pokoleniowej: bohaterski antybohater, najuczciwszy cynik i wra\u017cliwy obrazoburca… S\u0142yszymy Ciebie przez tamten tekst.<\/strong><\/p>\n

Sk\u0105d ty wiesz, \u017ce to Hania taki obraz stworzy\u0142a? Ona nic tu nie stworzy\u0142a! Ona tylko odtworzy\u0142a to, co us\u0142ysza\u0142a<\/span>.<\/p>\n

Wi\u0119c to Ty by\u0142e\u015b wielkim kreatorem? Taki by\u0142em, zanim Hanka o Tobie opowiedzia\u0142a, i taki jeste\u015b, tak?<\/strong><\/p>\n

Tak, jak najbardziej.<\/span><\/p>\n

W takim razie – to naprawd\u0119 jest \u015bwietna ksi\u0105\u017cka<\/strong>.<\/p>\n

No, tak, Hania mia\u0142a to przebicie.<\/span><\/p>\n

Pos\u0142uchaj, prosz\u0119, cytatu z Ben Guriona z roku\u201942: “Nie chcieli nas s\u0142ucha\u0107. Swoj\u0105 \u015bmierci\u0105 sabotowali ide\u0119 syjonistyczn\u0105.” I dalej: “Tragedia, kt\u00f3rej do\u015bwiadcza europejskie \u017cydostwo, nie jest bezpo\u015brednio moj\u0105 spraw\u0105”. Co Ty na to, Marku?<\/strong><\/p>\n

Wiesz co, Ben Gurion by\u0142 takim ma\u0142omiasteczkowym cwaniakiem. On nie mia\u0142 \u017cadnej wizji. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Ben Gurionowi ca\u0142a ta sprawa tutaj by\u0142a jako\u015b na r\u0119k\u0119. Oni wtedy uwa\u017cali im gorzej tutaj, u nas, tym lepiej dla nich, tam. Popatrz, oni tu, do Polski, nie przyje\u017cd\u017cali, pieni\u0119dzy nie chcieli nam przys\u0142a\u0107. Nie chcieli nam pom\u00f3c.<\/span><\/p>\n

Nigdy nie przysz\u0142a \u017cadna pomoc finansowa z Palestyny?<\/strong><\/p>\n

Nigdy. AK, rz\u0105d londy\u0144ski, troch\u0119 pomaga\u0142y. A Schwarzbart? Syjonista wielki! Palcem nie chcia\u0142 kiwn\u0105\u0107. Przecie\u017c Antek napisa\u0142 do niego list: “B\u0119dziemy przeklina\u0107 ciebie i twoje dzieci do trzeciego pokolenia”. Tak, jak w Biblii jest napisane. I nic! Ten list, pami\u0119tam, by\u0142 napisany w sierpniu albo wrze\u015bniu \u201843 na Komitetowej 4! Na pewno do niego dotar\u0142. Ja nie jestem pewien, czy nie zabra\u0142 go Karski. A potem, kiedy Antek i Celina tam pojechali? Ile lat w Izraelu nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 dobrego s\u0142owa o tym, co tu si\u0119 sta\u0142o? M\u00f3wi\u0142o si\u0119: my jeste\u015bmy narodem \u017cydowskim, bo walczymy z Arabami. A oni – dali si\u0119 zar\u017cn\u0105\u0107. I w\u0142a\u015bciwie do dzi\u015b ci nowi \u017cydzi siebie tylko uwa\u017caj\u0105. Odci\u0119li si\u0119 od narodu \u017cydowskiego z Europy i udaj\u0105, \u017ce mog\u0105 w\u0142asn\u0105 kultur\u0119 zbudowa\u0107. Skre\u015blili ca\u0142e wspania\u0142e wieki.<\/span><\/p>\n

Masz o to wielki \u017cal?<\/strong><\/p>\n

S\u0142uchaj, ja uwa\u017cam, \u017ce mo\u017cna by\u0142o troch\u0119 tego uratowa\u0107, ale oni nie chcieli. I teraz pisz\u0105 w j\u0119zyku bez tradycji, a o tym, co mieli, nawet nie pami\u0119taj\u0105. \u017bydzi byli Europejczykami, a Izrael b\u0119dzie pa\u0144stwem o kulturze arabskiej. Ja nie mam nic przeciwko temu, ale z \u017cydostwem to nie ma ju\u017c wiele wsp\u00f3lnego. Bo \u017cydostwo by\u0142o w Europie!<\/span><\/p>\n

Ciekawa jestem, co powiesz o ksi\u0105\u017cce Celiny.<\/strong><\/p>\n

Wyobra\u017cam sobie, co ona mog\u0142a napisa\u0107.<\/span><\/p>\n

Celina powiada na przyk\u0142ad, \u017ce trudno by\u0142oby prze\u017cy\u0107 w getcie, gdyby nie my\u015bl o towarzyszach w Palestynie<\/strong>.<\/p>\n

Aaa, bzdury! Kto w getcie my\u015bla\u0142 o towarzyszach w Palestynie?! Ale ja wiem, \u017ce ona to m\u00f3wi\u0142a na zje\u017adzie zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych w 1946 albo w \u201947 roku. I ona musia\u0142a tak powiedzie\u0107!<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Celiny jest pe\u0142na patosu.<\/strong><\/p>\n

No, tak, bo ona pisa\u0142a to dla innych. Ale rozum sw\u00f3j to Celina mia\u0142a.<\/span><\/p>\n

Czy Celina, Antek i inni byli tak bardzo syjonistyczni przed tym wszystkim? Czy to troch\u0119 by\u0142a taka doszyta ideologia?<\/strong><\/p>\n

W czasie wojny ten syjonizm nie odgrywa\u0142 \u017cadnej roli. W 1939 Palestyna by\u0142a szans\u0105 ucieczki. Ale trzeba si\u0119 by\u0142o zada\u0107 z Mussolinim, tak jak Rebe z Ger, \u017ceby m\u00f3c si\u0119 tam dosta\u0107. Prawd\u0119 powiedziawszy, wszyscy syjoni\u015bci nienawidzili Schwarzbarta i tych syjonist\u00f3w z Palestyny. A potem, jak przyjechali ci szlichim, to oni si\u0119 po prostu pod\u0142\u0105czyli. I Antek by\u0142 tu szefem, bo on mia\u0142 kontakty. On pomaga\u0142 organizowa\u0107 t\u0119 alij\u0119. W MSZ-cie mia\u0142 jakich\u015b koleg\u00f3w: Zarzycki, J\u00f3\u017awiak. Nie pami\u0119tam, za ile dolar\u00f3w \u017byda przepuszczali wtedy na granicy.<\/span><\/p>\n

Czy Ty by\u0142e\u015b tym ich powojennym syjonistycznym zaanga\u017cowaniem zaskoczony?<\/strong><\/p>\n

Nie, \u015bmiali\u015bmy si\u0119 razem. Antek zreszt\u0105 tak szybko nie wyjecha\u0142, dopiero po trzech latach. Celina wyjecha\u0142a. Ale jeszcze szybciej wr\u00f3ci\u0142a. Tu, na tamtym \u0142\u00f3\u017cku, spa\u0142a trzy miesi\u0105ce. W ci\u0105\u017cy wtedy by\u0142a.<\/span><\/p>\n

Ja zrozumia\u0142am z r\u00f3\u017cnych Twoich wypowiedzi, \u017ce czu\u0142e\u015b si\u0119 troch\u0119 opuszczony, samotny, kiedy oni w ko\u0144cu wyjechali.<\/strong><\/p>\n

Nigdzie tego nie powiedzia\u0142em.<\/span><\/p>\n

Nie, to moja interpretacja. Pisa\u0142e\u015b jednak, \u017ce nie bardzo wiedzia\u0142e\u015b, co ze sob\u0105 zrobi\u0107.<\/strong><\/p>\n

A my\u015blisz, \u017ce oni wiedzieli?! I potem w Izraelu wszyscy byli w cieniu – Antek, Celina i Kazik te\u017c.<\/span><\/p>\n

Ale Antek i Celina pewnie w kibucu byli mniej samotni ni\u017c Kazik w Jerozolimie?<\/strong><\/p>\n

Nie wiem. My\u015bl\u0119, \u017ce im wszystkim niespecjalnie si\u0119 dzia\u0142o. To nie przypadek. To by\u0142 dalszy ci\u0105g tej samej polityki, kt\u00f3r\u0105 Izrael pokaza\u0142 w czasie wojny: my jeste\u015bmy jedyn\u0105 armi\u0105, tylko my tutaj jeste\u015bmy co\u015b warci.<\/span><\/p>\n

Czy Ty mia\u0142e\u015b jakie\u015b spory z Antkiem o t\u0119 ich powojenn\u0105 interpretacj\u0119 powstania?<\/strong><\/p>\n

On do mnie nigdy takich rzeczy nie wygadywa\u0142.<\/span><\/p>\n

Jednak m\u00f3wi\u0142 to publicznie?<\/strong><\/p>\n

No, tak. Ale wiesz, musz\u0119 ci powiedzie\u0107: w tym ca\u0142ym \u017bOB-ie, poza Masz\u0105, kt\u00f3ra do dzi\u015b nienawidzi Anielewicza, nie by\u0142o takich r\u00f3\u017cnic partyjnych.<\/span><\/p>\n

Ale po wojnie mocno si\u0119 ujawni\u0142y, prawda?<\/strong><\/p>\n

Tak, bo oni chcieli temu Izraelowi pokaza\u0107, \u017ce s\u0105 najlepsi, a nas w og\u00f3le nie by\u0142o.<\/span><\/p>\n

I Ty nie by\u0142e\u015b o to w\u015bciek\u0142y?<\/strong><\/p>\n

Nie, \u015bmia\u0142em si\u0119 z tego. M\u00f3wi\u0142em do Antka: co, wy\u015bcie wszystko zrobili?! A bez Bundu mieliby\u015bcie kontakt z AK?! Beze mnie mieliby\u015bcie    kontakt z AK?! Kto by z wami rozmawia\u0142?! – A Jurek! krzycza\u0142 Antek. – Co Jurek? Jurek si\u0119 nie m\u00f3g\u0142 <\/strong>dobi\u0107.<\/span><\/p>\n

A Ty si\u0119 \u0142atwo dobi\u0142e\u015b?<\/strong><\/p>\n

Ja ich zna\u0142em. Nie dlatego, \u017ce ja, tylko ja mia\u0142em t\u0119 mark\u0119.<\/span><\/p>\n

Mark\u0119 bundowca?<\/strong><\/p>\n

No, tak. A te rozmowy z Antkiem, to nie by\u0142y jakie\u015b strasznie powa\u017cne polityczne rozmowy. On si\u0119 \u015bmia\u0142, ja si\u0119 \u015bmia\u0142em i to by\u0142o wszystko.<\/span><\/p>\n

Swoj\u0105 pierwsz\u0105 wizyt\u0119 w Izraelu w latach 50. skr\u00f3ci\u0142e\u015b o kilka dni. Dlaczego?<\/strong><\/p>\n

Bo mi Antek zawraca\u0142 g\u0142ow\u0119. Zabra\u0142 mnie na trzydniow\u0105 wycieczk\u0119 po Izraelu. Objechali\u015bmy wszystko: Morze Martwe, pustynia, itd. Bardzo mi si\u0119 tam podoba\u0142o. Wr\u00f3cili\u015bmy do kibucu i on mnie pyta: – No i jak? – Przepi\u0119knie – m\u00f3wi\u0119. – Ale co ci si\u0119 najbardziej podoba\u0142o? No, to ja m\u00f3wi\u0119: Krajobrazy, przyroda. – A ty nie widzisz tych fabryk?  -W Polsce s\u0105 wi\u0119ksze. – Ale te \u017bydzi zbudowali!  – No to co? I tak od s\u0142owa do s\u0142owa i on m\u00f3wi: – Ty masz obowi\u0105zek tu zosta\u0107! Poca\u0142uj mnie w d…, powiedzia\u0142em i trzasn\u0105\u0142em drzwiami. Nast\u0119pnego dnia Antek przyjecha\u0142 na lotnisko, chcia\u0142 mi da\u0107 czekolad\u0119, a ja nie lubi\u0119 czekolady. – Odczep si\u0119, powiedzia\u0142em.<\/span><\/p>\n

S\u0142ysza\u0142am, \u017ce kiedy Ci\u0119 chciano zje\u015b\u0107 za te skrzela malowane przez Anielewicza, to Antek bardzo Ci\u0119 broni\u0142.<\/strong><\/p>\n

Noo, w tej sprawie to on musia\u0142 mnie broni\u0107, bo on mi o tym opowiada\u0142.<\/span><\/p>\n

Kiedy rozmawiali\u015bmy 15 lat temu, Ty powiedzia\u0142e\u015b bardzo ostre antyizraelskie s\u0142owa: \u017ce ten nar\u00f3d nie ma szans w morzu stu milion\u00f3w Arab\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

Bo nie ma szans przy wrogiej polityce Izraela!<\/span><\/p>\n

No wi\u0119c jest pewna zasadnicza zmiana – coraz wi\u0119cej Izraelczyk\u00f3w uwa\u017ca, \u017ce konieczny jest kompromis, by m\u00f3c wsp\u00f3\u0142istnie\u0107 w tamtym<\/strong> \u015bwiecie<\/strong>.<\/p>\n

50 lat tych ma\u0142omiasteczkowych polityk\u00f3w nie wysz\u0142o im na dobre. Ale jest inna rzecz, o kt\u00f3rej ja wtedy m\u00f3wi\u0142em . nie ma szans na europejskie pa\u0144stwo \u017cydowskie, oni si\u0119 zarabizuj\u0105.<\/span><\/p>\n

To pa\u0144stwo ju\u017c dzi\u015b jest w du\u017cej mierze pa\u0144stwem arabskim.<\/strong><\/p>\n

No, to ju\u017c. Ja o tym m\u00f3wi\u0142em. Ale czy to arabskie pa\u0144stwo \u017cydowskie im si\u0119 do ko\u0144ca uda? – ja tego nie wiem. To zale\u017cy od stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, od polityki ameryka\u0144skiej, od fundamentalizmu islamskiego; jest sprawa Jerozolimy, itd. A tymczasem to jest pa\u0144stwo narodowe, pa\u0144stwo religijne, gdzie chrze\u015bcijanin jest obywatelem drugiej, a muzu\u0142manin – trzeciej kategorii. To jest nieszcz\u0119\u015bcie. Po tym, jak tu zamordowano trzy miliony ludzi, oni chc\u0105 dominowa\u0107 i nie liczy\u0107 si\u0119 z nie-\u017bydami?! \u015awieccy ulegaj\u0105 presji religijnych i takie pa\u0144stwo nikomu na zdrowie nie wychodzi.<\/span><\/p>\n

Opowiedz co\u015b dobrego o Anielewiczu. \u017beby cho\u0107 troch\u0119 zr\u00f3wnowa\u017cy\u0107 ten obraz z malowanymi na czerwono skrzelami.<\/strong><\/p>\n

Ale nie by\u0142o w tym nic z\u0142ego!<\/span><\/p>\n

Dobrze wiesz, \u017ce wielu mia\u0142o do ciebie o to pretensje. Tylko niekt\u00f3rzy potraktowali to jako tak\u0105 ludzk\u0105, niepatetyczn\u0105 opowie\u015b\u0107.<\/strong><\/p>\n

No, w\u0142a\u015bnie. To by\u0142 taki g\u0142odny dom i ta mama chcia\u0142a zarobi\u0107 na chleb, to malowa\u0142a te skrzela.<\/span><\/p>\n

Ale jednak urazi\u0142e\u015b patriotyczne, narodowe i jakie\u015b inne uczucia.<\/strong><\/p>\n

Bo co? Nie wolno farbowa\u0107 skrzeli?<\/span><\/p>\n

To teraz opowiedz co\u015b innego o Anielewiczu. Zna\u0142e\u015b go dobrze?<\/strong><\/p>\n

Ja go zna\u0142em przez p\u00f3\u0142 roku. Od listopada do maja. By\u0142em z nim codziennie.<\/span><\/p>\n

Lubi\u0142e\u015b go?<\/strong><\/p>\n

…Nie pami\u0119tam… Nie pami\u0119tam! My byli\u015bmy r\u00f3\u017cni w dzia\u0142aniu. On by\u0142 nieobliczalny. Ja by\u0142em z Antkiem po jednej stronie. A Anielewicz z tym drugim… jak on si\u0119 nazywa\u0142?<\/span><\/p>\n

Berli\u0144ski?<\/strong><\/p>\n

…z Berli\u0144skim byli po drugiej.<\/span><\/p>\n

Na czym polega\u0142a ta ich nieobliczalno\u015b\u0107?<\/strong><\/p>\n

No, co on zrobi\u0142? Wyszed\u0142 na ulic\u0119, zastrzeli\u0142 werkszuca i zabili potem 250 czy 300 os\u00f3b. On zabi\u0142 tego werkszuca rano, wzi\u0105\u0142 jego rewolwer i o 4czy 3 po po\u0142udniu przyjechali Niemcy i ca\u0142\u0105 ulic\u0119, wszystkich wymordowali. On by\u0142 nieodpowiedzialny. Bo on nigdy nie prze\u017cy\u0142 akcji   przesiedle\u0144czej. Przyjecha\u0142 z B\u0119dzina do Warszawy i jemu si\u0119 zdawa\u0142o, \u017ce on mo\u017ce nie wiadomo co. Po tej akcji z werkszucem Komisja Koordynacyjna \u017c\u0105da\u0142a, \u017ceby go zdj\u0105\u0107 ze stanowiska.<\/span><\/p>\n

Kiedy ta historia z werkszucem mia\u0142a miejsce?<\/strong><\/p>\n

W marcu czy kwietniu. Ale Anielewicz by\u0142 bardzo bojowy, inteligentny. Tyle \u017ce nie mia\u0142 dobrej oceny sytuacji.<\/span><\/p>\n

Anielewicz rzuci\u0142 si\u0119 z go\u0142ymi r\u0119koma na Niemc\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

No, w\u0142a\u015bnie. M\u00f3wi\u0142em, \u017ce on by\u0142 szalony.<\/span><\/p>\n

I nie da\u0142 si\u0119 zapakowa\u0107 na Umschlagplatz?<\/strong><\/p>\n

Tak, to by\u0142o 19 stycznia.<\/span><\/p>\n

Marku, codziennie wychodzi\u0142e\u015b na aryjsk\u0105 stron\u0119. Nosi\u0142e\u015b krew do badania.<\/strong><\/p>\n

Przez jaki\u015b rok tak chodzi\u0142em.<\/span><\/p>\n

Chodzi\u0142e\u015b te\u017c z kartami choroby?<\/strong><\/p>\n

Tak, do g\u0142\u00f3wnego lekarza miasta.<\/span><\/p>\n

Lubi\u0142e\u015b te wyj\u015bcia? Czy mo\u017ce ba\u0142e\u015b si\u0119 troch\u0119?<\/strong><\/p>\n

Przecie\u017c ja by\u0142em legalny. Mogli mnie pobi\u0107, ale nic wi\u0119cej nie mogli mi zrobi\u0107. Ja zanosi\u0142em krew, a poza tym mia\u0142em interesy.<\/p>\n

Jakie interesy?<\/strong><\/p>\n

No, tu mia\u0142em krew, a tu mia\u0142em gazetki. Nosi\u0142em je z Koziej, od \u017cony Rafa\u0142a Pragi. I jeszcze z innych miejsc, ale zabij mnie – dzi\u015b nie pami\u0119tam sk\u0105d.<\/span><\/p>\n

Co jeszcze robi\u0142e\u015b?<\/strong><\/p>\n

S\u0142uchaj, ja ju\u017c nie pami\u0119tam. Kontakty nawi\u0105zywa\u0142em. Tu mia\u0142o by\u0107 spotkanie z Pu\u017cakiem, a tu trzeba zanie\u015b\u0107 wiadomo\u015b\u0107, r\u00f3\u017cne rzeczy si\u0119 tam dzia\u0142y. Nic nadzwyczajnego. By\u0142 lokal, ulica, numer mieszkania i trzeba by\u0142o jak\u0105\u015b kartk\u0119 zostawi\u0107 albo zabra\u0107, z kim\u015b si\u0119 m\u00f3wi\u0142o. Ale to wszystko strasznie d\u0142ugo trwa\u0142o, bo trzeba by\u0142o chodzi\u0107 pieszo. Nie je\u017adzi\u0142em samochodem.<\/span><\/p>\n

Gdzie wasze gazetki by\u0142y drukowane? Pami\u0119tasz?<\/strong><\/p>\n

Pewnie, sam je drukowa\u0142em. Jedna drukarnia by\u0142a na Mi\u0142ej 67, druga -na Nowolipie 36 czy 38; to by\u0142y dwie g\u0142\u00f3wne.<\/span><\/p>\n

Kto jeszcze drukowa\u0142?<\/strong><\/p>\n

Stasia. By\u0142 te\u017c taki ch\u0142opak . Zyferman si\u0119 nazywa\u0142, i jeszcze dwie dziewczyny. Jedna chyba mia\u0142a na imi\u0119 Blumka. Stasia robi\u0142a winiety.<\/span><\/p>\n

Marku, opowiesz o El\u017cuni?<\/strong><\/p>\n

Wszystko.<\/span><\/p>\n

El\u017cunia, c\u00f3rka Zygmunta Frydrycha, by\u0142a w klasztorze na po\u0142udniu Polski, w Przemy\u015blu.<\/strong><\/p>\n

I Inka chyba j\u0105 stamt\u0105d przywioz\u0142a. El\u017cunia by\u0142a na Krochmalnej, pod pi\u0105tym. Ten cz\u0142owiek, kt\u00f3ry si\u0119 ni\u0105 opiekowa\u0142, zgin\u0105\u0142 potem w powstaniu warszawskim. Mia\u0142 nog\u0119 w gipsie i nie zabrali go do kana\u0142u. To go Niemcy zastrzelili i spalili. Potem El\u017cunia by\u0142a w Pruszkowie, a tam by\u0142o takie pole, na kt\u00f3re przychodzili r\u00f3\u017cni ludzie i wybierali te dzieci. El\u017cuni\u0119 wzi\u0105\u0142 jaki\u015b m\u0142ynarz, \u017ceby mu g\u0119si pasa\u0142a. A potem si\u0119 zrobi\u0142o zimno i ten m\u0142ynarz by\u0142 dla niej bardzo niedobry. To przysz\u0142a taka pani z \u017byrardowa. Zobaczy\u0142a, \u017ce dziecko zmarzni\u0119te, to j\u0105 zabra\u0142a. A m\u0105\u017c tej pani reperowa\u0142 rowery.<\/span><\/p>\n

Ile El\u017cunia mia\u0142a lat wtedy?<\/strong><\/p>\n

Nie pami\u0119tam dok\u0142adnie. Mo\u017ce sze\u015b\u0107, siedem <\/strong>albo osiem?<\/span><\/p>\n

Mieli\u015bcie z ni\u0105 kontakt w tym czasie?<\/strong><\/p>\n

Nie, sk\u0105d! Od momentu powstania sierpniowego \u017cadnego kontaktu. I El\u017cunia czyta\u0142a tej pani bajki, \u017ceby ta pani mog\u0142a zasn\u0105\u0107. El\u017cunia by\u0142a jej najlepsz\u0105 c\u00f3reczk\u0105 i w og\u00f3le by\u0142o nadzwyczajnie. Potem wojna si\u0119 sko\u0144czy\u0142a, a przecie\u017c Zygmunt kaza\u0142 mi odnale\u017a\u0107 c\u00f3rk\u0119. Wi\u0119c zacz\u0105\u0142em jej szuka\u0107. I jak przyjecha\u0142em takim du\u017cym samochodem z Ameryka\u0144sk\u0105 flag\u0105, to jakie\u015b dzieci zacz\u0119\u0142y krzycze\u0107: El\u017cunia, uciekaj, bo \u017bydy po ciebie przyjecha\u0142y. Potem przyjecha\u0142em drugi raz i ta pani powiedzia\u0142a, \u017ce nie mo\u017ce si\u0119 z ni\u0105 rozsta\u0107. W ko\u0144cu odda\u0142a j\u0105 za ile. tam dolar\u00f3w. Przywioz\u0142em El\u017cuni\u0119 do Warszawy. I tak to by\u0142o.<\/span><\/p>\n

 Ale to nie jest koniec historii El\u017cuni?<\/strong><\/p>\n

Jak by\u0142 pogrom kielecki, to pani Estera powiedzia\u0142a do mnie: “Ty nie masz prawa bra\u0107 za ni\u0105 odpowiedzialno\u015bci i zabra\u0142a El\u017cuni\u0119 do Szwecji. A tam zaadoptowa\u0142a j\u0105 pewna pani z Ameryki. I El\u017cunia mia\u0142a w Ameryce rower, kucyka i \u0142\u00f3dk\u0119, sko\u0144czy\u0142a studia, a potem wysz\u0142a za m\u0105\u017c i pope\u0142ni\u0142a samob\u00f3jstwo. Otru\u0142a si\u0119.<\/span><\/p>\n

Ty uwa\u017ca\u0142e\u015b, \u017ce to dobre rozwi\u0105zanie wys\u0142a\u0107 j\u0105 z Polski?<\/strong><\/p>\n

Pani Iwi\u0144ska powiedzia\u0142a, \u017ce nie mog\u0119 bra\u0107 odpowiedzialno\u015bci za cudze dzieci.<\/span><\/p>\n

W sytuacjach ostatecznych s\u0105 mo\u017cliwe dwie przeciwne postawy. Jedna, nazwijmy j\u0105 umownie, postaw\u0105 Czerniakowa i druga – postawa \u017bOB-owca. Ta pierwsza to postawa kompromisu wie\u0144czonego tragiczn\u0105 rezygnacj\u0105. A druga – to postawa tak naprawd\u0119 szale\u0144ca. Od czasu do czasu zastanawiamy si\u0119, dlaczego historia przyznaje racj\u0119 szale\u0144com.<\/strong><\/p>\n

Czerniakow tak samo jak my wiedzia\u0142, \u017ce wszystko ju\u017c przegrane. A w przegranej sytuacji trzeba pokaza\u0107 charakter. Trzeba pokaza\u0107, \u017ce potrafi si\u0119 by\u0107 przeciw tej ekstremalnej sytuacji. I mimo \u017ce Czerniakow potrafi\u0142 Rumkowskiemu odm\u00f3wi\u0107, to nie wytrzyma\u0142 do ko\u0144ca. Ale z t\u0105 ocen\u0105 jest r\u00f3\u017cnie. Dzisiaj Mostowicz m\u00f3wi, \u017ce Rumkowski post\u0119powa\u0142 w porz\u0105dku, bo zachowa\u0142 przy \u017cyciu ilu\u015b tam \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy nie zgin\u0119li w Marszu \u015amierci. To jest nies\u0142ychane, \u017ce gotowy jeste\u015b wzi\u0105\u0107 na siebie odpowiedzialno\u015b\u0107, \u017ce b\u0119dziesz zabija\u0142 ludzi, bo mo\u017ce prze\u017cyje ci 10 os\u00f3b na 100… Je\u017celi to jest moralno\u015b\u0107, to trudno. Dla historii to wszystko jedno, czy te 10 prze\u017cyje. Jeden cz\u0142owiek, to zupe\u0142nie co innego. Jak le\u017cy na bia\u0142ym prze\u015bcieradle, itd., itd. A w tej mas\u00f3wce…<\/span><\/p>\n

Te\u017c pojedynczy ludzie.<\/strong><\/p>\n

Wiesz, co si\u0119 sta\u0142o w getcie piotrkowskim. Jak im kazali wybiera\u0107 ludzi na \u015bmier\u0107, to oni zlikwidowali ca\u0142y interes i przyjechali do Warszawy. “Zabijajcie sami, ja nie musz\u0119 zabija\u0107” – powiedzieli. A Rumkowski zabija\u0142.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119c postawa Czerniakowa nie jest r\u00f3wna postawie Rumkowskiego. Bo Czerniakow nie chcia\u0142 wysy\u0142a\u0107 ludzi na \u015bmier\u0107.<\/strong><\/p>\n

Wiesz, on mia\u0142 inn\u0105 mentalno\u015b\u0107. Taki mieszcza\u0144ski senator, pan in\u017cynier. On nie by\u0142 zdolny do walki.<\/span><\/p>\n

I nie by\u0142 te\u017c zdolny do innej postawy. Zygielbojm te\u017c nie walczy\u0142.<\/strong><\/p>\n

No i r\u00f3\u017cne s\u0105 te dwie \u015bmierci. Tam by\u0142a s\u0142abo\u015b\u0107, a tu protest.<\/span><\/p>\n

Dlaczego historia najcz\u0119\u015bciej przyznaje racje szale\u0144com? Dlaczego Anielewiczowi stawia si\u0119 pomniki, a Czerniakowowi – nie?<\/strong><\/p>\n

Bo Czerniakow dawa\u0142 tabliczk\u0119 czekolady konaj\u0105cym dzieciom, a za to nie stawia si\u0119 pomnik\u00f3w!<\/span><\/p>\n

I nie masz pretensji do \u015bwiata, \u017ce tak jest skonstruowany, \u017ce tak dzieli nagrody i zapomnienia?<\/strong><\/p>\n

Nie. Bo ta zasada gwarantuje nam pewn\u0105 wolno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Gwarantuje mo\u017cliwo\u015b\u0107 przewr\u00f3cenia tej beczki, na kt\u00f3r\u0105 kto. chce ci\u0119 wepchn\u0105\u0107?<\/strong><\/p>\n

Tak. Mniej wi\u0119cej. A Czerniakow jednak da\u0142 si\u0119 na beczk\u0119 wepchn\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wisz to bez cienia w\u0105tpliwo\u015bci?<\/strong><\/p>\n

Oczywi\u015bcie.<\/p>\n

Pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. Mo\u017ce jednak da si\u0119 ten gest przeczyta\u0107 jako akt sprzeciwu, w pewnym sensie akt odwagi?<\/strong><\/p>\n

Nie, nie uwa\u017cam. On zmarnowa\u0142 szans\u0119. Ja ju\u017c o tym 100 razy m\u00f3wi\u0142em. On mia\u0142 kolosalny autorytet i m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107: panowie, nie dajcie si\u0119, id\u017acie do walki. My\u015bmy byli lud\u017ami bezimiennymi. A on m\u00f3g\u0142 przynajmniej wzmocni\u0107 bierny op\u00f3r. A nie zrobi\u0142 nic. On nie lubi\u0142 tego podziemia, tych gazetek, kt\u00f3re jemu nosili. Ba\u0142 si\u0119 tego wszystkiego.<\/span><\/p>\n

Marku, masz dwa wspania\u0142e \u017cycia w jednym: to w getcie i to po stronie “aryjskiej”. Najpierw dzielny \u017co\u0142nierz, a potem \u015bwietny lekarz.<\/strong><\/p>\n

Bo ja mia\u0142em dobre pomys\u0142y.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119c dwa razy mia\u0142e\u015b \u015bwietne pomys\u0142y. Dwa razy mia\u0142e\u015b lepsze pomys\u0142y ni\u017c inni. A te dwie rzeczywisto\u015bci s\u0105 spi\u0119te tak\u0105 klamr\u0105 przyzwoitego cz\u0142owieka. Czy Pan B\u00f3g by\u0142 bardziej \u0142askawy dla Ciebie ni\u017c dla innych?<\/strong><\/p>\n

Nie wiem, czy to zas\u0142uga Pana Boga, ale wiesz co: to wszystko to jest jedna rzecz. To drugie wynika z pierwszego, a trzecie z drugiego. Trzeba mie\u0107 troch\u0119 odwagi, \u017ceby co\u015b zrobi\u0107 przeciwko. I tam i tu robi\u0142em to samo, zawsze przeciwko. Trzeba by\u0142o przekona\u0107 ludzi, \u017ceby z tob\u0105 szli. I uda\u0142o si\u0119. Ale ja te\u017c pope\u0142nia\u0142em b\u0142\u0119dy.<\/span><\/p>\n

Jakie?<\/strong><\/p>\n

Nie doceni\u0142em mo\u017cliwo\u015bci cz\u0142owieka. Przesadzi\u0142em.<\/span><\/p>\n

Wtedy, w powstaniu?<\/strong><\/p>\n

Daj mi spok\u00f3j, o powstaniu to ty nic nie zrozumiesz.<\/span><\/p>\n

Czy kto\u015b z nas, kto\u015b kto tam nie by\u0142, mo\u017ce zrozumie\u0107?<\/strong><\/p>\n

Czasem ci, kt\u00f3rzy nie zadaj\u0105 pyta\u0144, a tylko s\u0142uchaj\u0105c rozumiej\u0105. A ty chcesz wiedzie\u0107 wi\u0119cej. A wi\u0119cej nie mo\u017cna wiedzie\u0107. Bo to nie jest tak, \u017ce ty chcesz co\u015b wiedzie\u0107, to ja ci mam powiedzie\u0107. Ja w og\u00f3le nie chc\u0119 ju\u017c nic powiedzie\u0107. Ja nie jestem w stanie i nie chc\u0119 m\u00f3wi\u0107 o wszystkim.<\/span><\/p>\n

Pytanie jednak dotyczy tych spraw, o kt\u00f3rych godzisz si\u0119 m\u00f3wi\u0107, a ja, inni, kr\u0105\u017cymy wok\u00f3\u0142 sedna rzeczy i ci\u0105gle jeste\u015bmy tak samo daleko<\/strong>.<\/p>\n

Wiesz, gdyby\u015b by\u0142a moja kochank\u0105, i w \u0142\u00f3\u017cku by\u015b le\u017ca\u0142a, i s\u0142ucha\u0142a, co ja m\u00f3wi\u0119 – mo\u017ce by\u0142oby inaczej. Bo \u017ceby co\u015b wiedzie\u0107, trzeba by\u0107 bardzo zwi\u0105zanym z cz\u0142owiekiem. A ty jeste\u015b dziennikarzem, kt\u00f3ry si\u0119 chce czego\u015b dowiedzie\u0107 od obrzydliwego \u017byda.<\/span><\/p>\n

Rozmawiasz z dziesi\u0105tkami dziennikarzy…<\/strong><\/p>\n

No i oni si\u0119 niczego nie dowiedzieli.<\/span><\/p>\n

Czemu z nami wszystkimi rozmawiasz? Czemu ci\u0105gle odpowiadasz na te same pytania?<\/strong><\/p>\n

A co mi szkodzi?! Siedzi tu jaka\u015b baba albo ch\u0142op i gada, gada, gada. A ja? Ja ich nie oszukuj\u0119. Czy ja ci\u0119 oszuka\u0142em?<\/span><\/p>\n

Zastanawiam si\u0119, dlaczego naprawd\u0119 to robisz?<\/strong><\/p>\n

Zobacz, jaki jestem przyst\u0119pny. Ja m\u00f3wi\u0119 tak, \u017ce wszyscy my\u015bl\u0105, \u017ce rozumiej\u0105.<\/span><\/p>\n

A ty m\u00f3wisz p\u00f3\u0142prawdy?<\/strong><\/p>\n

Nie, ca\u0142\u0105 prawd\u0119, tylko nie do ko\u0144ca. Nie mo\u017cesz wszystkiego wiedzie\u0107. I ty, i oni. I ja do nikogo nie mam \u017cadnych pretensji. Nie mo\u017cna obcemu cz\u0142owiekowi tego wszystkiego opowiedzie\u0107.<\/span><\/p>\n

To nie jest chyba tylko kwestia obco\u015bci i blisko\u015bci, ale te\u017c i czasu. Ja jestem ze \u015bwiata 50 lat p\u00f3\u017aniej…<\/strong><\/p>\n

To jest jedno i drugie.<\/span><\/p>\n

Powiedz, Marku, czy Ty w tych pogettowych latach spotka\u0142e\u015b kogo\u015b, kto nie by\u0142 tam i…<\/strong><\/p>\n

. …tak, tak, tak…<\/span><\/p>\n

. …i nie prze\u017cy\u0142 tego co Ty…<\/strong><\/p>\n

. …tak, tak, tak…<\/span><\/p>\n

. …a jednak kontakt by\u0142 100%…<\/strong><\/p>\n

. …tak, tak, tak…<\/span><\/p>\n

. …i nie by\u0142o \u017cadnych barier.<\/strong><\/p>\n

No, tak! \u015bliczna dziewczyna. I nami\u0119tna, we wszystkim, pasjonatka. Ona mnie pcha\u0142a, bo mnie si\u0119 nie chcia\u0142o. To zaanga\u017cowanie. Zaanga\u017cowanie ca\u0142ym \u017cyciem. A ty nie jeste\u015b zaanga\u017cowana. Ty chcesz ksi\u0105\u017ck\u0119 napisa\u0107. Rozumiesz, co m\u00f3wi\u0119?<\/span><\/p>\n

Troch\u0119 tak, ale nie do ko\u0144ca.<\/strong><\/p>\n

No, w\u0142a\u015bnie. Bo trzeba umie\u0107 odda\u0107 ca\u0142\u0105 wiar\u0119 w tego drugiego. I wtedy dziej\u0105 si\u0119 rzeczy genialne.<\/strong><\/span><\/p>\n

Ty o mi\u0142o\u015bci m\u00f3wisz.<\/strong><\/p>\n

Nie, nie o mi\u0142o\u015bci. Tak, o mi\u0142o\u015bci. O r\u00f3\u017cnych sprawach m\u00f3wi\u0119. Nie tylko o getcie. O wszystkim. Trzeba umie\u0107 wskoczy\u0107 jeszcze raz na dach. Zawsze. Gdyby nie ona i jeszcze dwie dziewczyny, to ja bym tego wszystkiego nie zrobi\u0142. One mnie pcha\u0142y: dalej, dalej! One potrafi\u0142y tak, jak ja my\u015ble\u0107 o \u017cyciu innego cz\u0142owieka. Le\u017cy ci tu facet i umiera. One chc\u0105 go ratowa\u0107. Ale trzeba si\u0119 zaanga\u017cowa\u0107. A zaanga\u017cowa\u0107 si\u0119 – to jest ryzyko. Ryzyko, kt\u00f3rego takie 25-letnie dziewczyny nie umiej\u0105 podj\u0105\u0107. Potrzebowa\u0142yby pistolet\u00f3w. Ja si\u0119 nie ba\u0142em zaanga\u017cowania, a one to podchwyci\u0142y. I za rok, p\u00f3\u0142 roku by\u0142y takie same. I ju\u017c byli\u015bmy razem. Bo to wszystko, to jest to samo. Ten jeden dzisiaj, to jest te 400 000 wtedy. A ty nie jeste\u015b w stanie w to wszystko wej\u015b\u0107, we mnie wej\u015b\u0107. Bo nie chcesz.<\/span><\/p>\n

Rzeczywi\u015bcie, nie jestem w stanie. Jeste\u015b ju\u017c bardzo zm\u0119czony?<\/strong><\/p>\n

Nie. Mog\u0119 umrze\u0107…<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cki, o kt\u00f3rych wspomina si\u0119 w rozmowie, to Hanny Krall ,,Zd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem. (I wyd. 1977) i Marka Edelmana ,,Getto walczy. (I wyd. 1946). Mordechaj Anielewicz, Antek (Icchak) Cukierman, Celina (Cywia) Lubetkin, Masza Putermilch, Jurek Wilner, Kazik (Simcha) Rotem, Stasia Rozensztajn Starker, Inka \u015awidowska to \u017co\u0142nierze i \u0142\u0105czniczki \u017bydowskiej Organizacji Bojowej. Icchak Cukierman i Cywia Lubetkin wyjechali po wojnie do Izraela i tam zmarli; mieszkali w kibucu Lochamej Hagettaot. Szlichim (hebr.) . wys\u0142annicy; alija (hebr.) . imigracja. Estera Iwi\u0144ska (1886-1963), siostra Wiktora Altera, przyw\u00f3dcy Bundu, we wrze.niu .39 by\u0142a zak\u0142adniczk\u0105 razem ze Stefanem Starzy\u0144skim, uciek\u0142a i przedosta\u0142a si\u0119 do USA, po wojnie mieszka\u0142a w Brukseli. Adam Czerniakow by\u0142 prezesem Judenratu w getcie warszawskim; pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo 23 VII 1942, gdy Niemcy za\u017c\u0105dali od niego wsp\u00f3\u0142pracy w organizowaniu wyw\u00f3zek. Chaim Rumkowski pe\u0142ni\u0142 analogiczn\u0105 funkcj\u0119 w getcie \u0142\u00f3dzkim, kt\u00f3re jako jedyne przetrwa\u0142o a\u017c do 1944 r., jednak za cen\u0119 daleko id\u0105cej wsp\u00f3\u0142pracy Judenratu z Niemcami; zgin\u0105\u0142 w 1944 r. w O.wi\u0119cimiu. Ca\u0142o\u015b\u0107 rozmowy uka\u017ce si\u0119 w marcu 2000 w ksi\u0105\u017cce ,,Ci\u0105gle po kole., przygotowanej dla wydawnictwa ,,Tw\u00f3j Styl”<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n
Marek Edelman<\/a><\/div>\n<\/div>\n
\n

Artyku\u0142 pochodzi z dodatku \u201eMarek Edelman 1919 – 2009<\/strong>\u201d<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To wszystko nie ma \u017cadnego znaczenia [ Z MARKIEM EDELMANEM rozmawia Anka Grupi\u0144ska ] Anka Grupi\u0144ska Wywiad ukaza\u0142 si\u0119 w “Tygodniku Powszechnym” nr 46\/1999 ANKA GRUPI\u0143SKA: Kiedy w 1988 roku by\u0142am po raz pierwszy w kibucu Lochamej Hagettaot(Bojownik\u00f3w Getta) i przeczyta\u0142am im moj\u0105 rozmow\u0119 z Tob\u0105, okropnie na mnie napadli. I dopiero kiedy taka starsza […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/118284"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=118284"}],"version-history":[{"count":15,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/118284\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":118303,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/118284\/revisions\/118303"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=118284"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=118284"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=118284"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}