{"id":119996,"date":"2025-03-23T17:05:46","date_gmt":"2025-03-23T15:05:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=119996"},"modified":"2025-03-23T15:03:40","modified_gmt":"2025-03-23T13:03:40","slug":"23-05-106","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=119996","title":{"rendered":"Granice w\u0142adzy pa\u0144stwa, granice wolno\u015bci: Hayek i liberalna tradycja my\u015blenia o w\u0142adzy"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Granice w\u0142adzy pa\u0144stwa, granice wolno\u015bci: Hayek i liberalna tradycja my\u015blenia o w\u0142adzy<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Patrycja Walter<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Friedrich August von Hayek.<\/em><\/span><\/p>\n

Podobno podczas jednego ze spotka\u0144 Partii Konserwatywnej Margaret Thatcher (1925\u20132013) si\u0119gn\u0119\u0142a do torebki, wyci\u0105gn\u0119\u0142a prac\u0119 noblisty Friedricha Augusta von Hayeka\u00a0Konstytucja Wolno\u015bci\u00a0<\/em>(1960) i o\u015bwiadczy\u0142a:\u00a0W to wierzymy! (“This is what we believe!\u201d)<\/em>\u00a0(J. Ranelagh,\u00a0Thatcher’s People: An Insider’s Account of the Politics, the Power, and the Personalities,\u00a0<\/em>1991, s.7).Ten gest\u00a0\u017belaznej Damy<\/em>, czy te\u017c raczej polityczne\u00a0credo<\/em>, jest kluczem do rozwa\u017ca\u0144 nad wolno\u015bci\u0105 w nowoczesnym pa\u0144stwie. Zaproponowana przez Hayeka koncepcja wolno\u015bci do dzi\u015b wywo\u0142uje spory w\u015br\u00f3d filozof\u00f3w, ekonomist\u00f3w i polityk\u00f3w. Jest te\u017c istotnym punktem wyj\u015bcia do refleksji nad granicami wolnego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/span><\/div>\n
\n

Friedrich August von Hayek (1899-1992), austriacki filozof i ekonomista, w eseju\u00a0Dlaczego najgorsi dochodz\u0105 do w\u0142adzy,\u00a0<\/em>b\u0119d\u0105cym jednym z rozdzia\u0142\u00f3w\u00a0Drogi do zniewolenia\u00a0<\/em>(1944), analizowa\u0142 mechanizmy, kt\u00f3re w systemach totalitarnych i socjalistycznych wynosz\u0105 na szczyt ludzi o najgorszych cechach moralnych. Wykazywa\u0142 jak polityczne i gospodarcze warunki tych\u017ce ustroj\u00f3w promuj\u0105 oportunizm i cynizm. Ale czy te mechanizmy dotycz\u0105 wy\u0142\u0105cznie takich system\u00f3w? Czy wsp\u00f3\u0142czesne demokracje s\u0105 ca\u0142kowicie wolne od proces\u00f3w, kt\u00f3re faworyzuj\u0105 ludzi gotowych do manipulacji, k\u0142amstw i nadu\u017cy\u0107?<\/span><\/p>\n

My\u015bl Hayeka wyros\u0142a z wielowiekowej tradycji walki o wolno\u015b\u0107, kt\u00f3rej korzenie si\u0119gaj\u0105 staro\u017cytno\u015bci i s\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 intelektualnego dziedzictwa zachodniej cywilizacji. Tertulian w swoim drugim li\u015bcie\u00a0Do Scapuli\u00a0<\/em>(212\u2013213 n.e.), wskazywa\u0142, \u017ce wolno\u015b\u0107 religijna jest naturalnym prawem cz\u0142owieka, do kt\u00f3rego powinna prowadzi\u0107 wolna wola, a nie przymus (za: D. Boaz,\u00a0Libertarianizm<\/em>, s.48). Podobnie jak u Tertuliana, zar\u00f3wno w mowie Peryklesa w\u00a0Wojnie peloponeskiej<\/em>\u00a0Tukidydesa (ok. 494-429 p.n.e.), tak i w teorii Hayeka pojawia si\u0119 przekonanie, \u017ce wolno\u015b\u0107 jednostki stanowi fundament silnej wsp\u00f3lnoty. Zar\u00f3wno Perykles, jak i Hayek, zgadzali si\u0119, \u017ce si\u0142a pa\u0144stwa wynika z wolno\u015bci obywateli, jednak r\u00f3\u017cnili si\u0119 w perspektywie. Podczas gdy Perykles podporz\u0105dkowywa\u0142 wolno\u015b\u0107\u00a0polis<\/em>\u00a0– nadrz\u0119dnemu dobru wsp\u00f3lnoty, Hayek k\u0142ad\u0142 nacisk na nadrz\u0119dno\u015b\u0107 wolno\u015bci jednostki, przestrzegaj\u0105c przed ingerencj\u0105 ze strony pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

\nIdea ograniczenia w\u0142adzy znalaz\u0142a sw\u00f3j wyraz w\u00a0Magna Charta Libertatum<\/em>\u00a0z 1215, kt\u00f3ra ustanowi\u0142a zasad\u0119, \u017ce w\u0142adca pozostaje zwi\u0105zany prawem. R\u00f3wnie\u017c s\u0119dzia Edward Coke (1552\u20131634) broni\u0142 zasady, \u017ce prawo stoi ponad kr\u00f3lem, a ustawy sprzeczne z rozumem i sprawiedliwo\u015bci\u0105 nie obowi\u0105zuj\u0105. W sprawach takich jak\u00a0Case of Proclamations<\/em>\u00a0(ograniczenie prerogatyw kr\u00f3lewskich) czy\u00a0Dr. Bonham’s Case<\/em>\u00a0(gdzie orzek\u0142, \u017ce prawo daj\u0105ce Royal College of Physicians prawo do karania doktora Bonhama za jakoby nielegaln\u0105 praktyk\u0119 medyczn\u0105 by\u0142o niesprawiedliwe), Coke podkre\u015bla\u0142 konieczno\u015b\u0107 ochrony obywateli przed nadmiernym wp\u0142ywem w\u0142adzy. Jako pose\u0142 odegra\u0142 znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w uchwaleniu\u00a0Petition of Right\u00a0<\/em>(1628). Dokument \u00f3w ogranicza\u0142 w\u0142adz\u0119 kr\u00f3la, m.in. zakazuj\u0105c podatk\u00f3w bez zgody parlamentu, bezprawnych aresztowa\u0144 i wprowadzania stanu wojennego w czasie pokoju. Innymi s\u0142owy, s\u0119dzia Coke – a podobnie uwa\u017ca\u0142 Hayek – broni\u0142 zasady prymatu prawa nad wol\u0105 monarchy. Przygl\u0105daj\u0105c si\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnym wyzwaniom takim jak cho\u0107by napi\u0119cia mi\u0119dzy wolno\u015bci\u0105 jednostki a rosn\u0105c\u0105 rol\u0105 pa\u0144stwa, refleksje te pozostaj\u0105 aktualne. W XVII wieku John Milton w mowie\u00a0Areopagitica; A speech of Mr. John Milton for the Liberty of Unlicenc’d Printing, to the Parlament of England<\/em>\u00a0(1644) broni\u0142 wolno\u015bci s\u0142owa (druku), dowodz\u0105c, \u017ce swobodna wymiana my\u015bli jest warunkiem poznania prawdy i rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie natomiast\u00a0mutuj\u0105cymi mikrofon\u00a0<\/em>mog\u0105 by\u0107 nie tylko instytucje pa\u0144stwowe, ale tak\u017ce korporacje medialne, platformy cyfrowe czy algorytmy ograniczaj\u0105ce dost\u0119p do tre\u015bci i kszta\u0142tuj\u0105ce dyskurs publiczny.<\/span><\/p>\n

\nJohn Locke, autor\u00a0Dw\u00f3ch Traktat\u00f3w o Rz\u0105dzie\u00a0<\/em>(1690), uzna\u0142, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek ma niezbywalne prawa do \u017cycia, wolno\u015bci i w\u0142asno\u015bci, kt\u00f3rych \u017caden rz\u0105d nie ma prawa odebra\u0107. Locke przeciwstawi\u0142 si\u0119 tym samym tezie Thomasa Hobbesa z\u00a0Lewiatana\u00a0<\/em>(1651), w kt\u00f3rym pa\u0144stwo mia\u0142o niemal nieograniczon\u0105 w\u0142adz\u0119 nad jednostk\u0105. W podobnym duchu Adam Smith w\u00a0Badaniach nad natur\u0105 i przyczynami bogactwa narod\u00f3w\u00a0<\/em>(1776) argumentowa\u0142, \u017ce rol\u0105 pa\u0144stwa jest ochrona obywateli i porz\u0105dku, a nie ingerencja ponad miar\u0119 w \u017cycie spo\u0142eczne i gospodarcze. John Stuart Mill weseju\u00a0O wolno\u015bci<\/em>\u00a0(1859) podkre\u015bla\u0142, \u017ce wolno\u015b\u0107 jednostki ko\u0144czy si\u0119 tam, gdzie zaczyna si\u0119 wolno\u015b\u0107 drugiego cz\u0142owieka, a wolno\u015b\u0107 s\u0142owa i my\u015bli jest niezb\u0119dna dla rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa i ochrony przed tyrani\u0105. W\u00a0Konstytucji Wolno\u015bci\u00a0<\/em>(1960), jak i w\u00a0Law, Legislation and Liberty\u00a0<\/em>(1973-1979), Hayek rozwija\u0142 teorie ograniczonego rz\u0105du. Wsp\u00f3\u0142czesne dyskusje tycz\u0105ce si\u0119 granic interwencji pa\u0144stwowej stawiaj\u0105 te zagadnienia w kontek\u015bcie pr\u00f3by znalezienia r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy wolno\u015bci\u0105 jednostki a potrzeb\u0105 sprawiedliwo\u015bci spo\u0142ecznej. Podkre\u015bla\u0142 przy tym Hayek rol\u0119 spontanicznego porz\u0105dku i ograniczono\u015bci ludzkiego poznania (The Sensory Order,\u00a0<\/em>1920),przestrzegaj\u0105c przed pokusami centralnego sterowania z\u0142o\u017conymi mechanizmami spo\u0142ecznymi (The Fatal Conceit:The Errors of Socialism,\u00a0<\/em>1988).<\/span><\/p>\n

\nKoncepcje wolno\u015bci Lorda Actona (1834\u20131902) i Hayeka \u0142\u0105czy przekonanie, \u017ce wolno\u015b\u0107 to ochrona jednostki przed nadu\u017cyciem w\u0142adzy. Acton w\u00a0The History of Freedom<\/em>\u00a0(1877), pisa\u0142, \u017ce:\u00a0w\u0142adza ma tendencj\u0119 do korumpowania, a w\u0142adza absolutna korumpuje absolutnie.\u00a0<\/em>Za\u015b Austriak, w\u00a0Konstytucji Wolno\u015bci<\/em>\u00a0(1960), podkre\u015bla\u0142, \u017ce wolno\u015b\u0107 to brak przymusu ze strony innych, mo\u017cliwa tylko w warunkach rz\u0105d\u00f3w prawa. We wsp\u00f3\u0142czesnych debatach dotycz\u0105cych granic w\u0142adzy pa\u0144stwowej, ochronie praw jednostki i zagro\u017ceniach p\u0142yn\u0105cych z rozrostu biurokracji i nadzoru cyfrowego tak\u017ce te koncepcje wydaj\u0105 si\u0119 a\u017c nadto aktualne.<\/span><\/p>\n

\nNa kszta\u0142towanie si\u0119 pogl\u0105d\u00f3w Hayeka istotny wp\u0142yw mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c jego osobiste do\u015bwiadczenia, jak i wydarzenia, kt\u00f3rych by\u0142 \u015bwiadkiem. Dorasta\u0142 w intelektualnym \u015brodowisku stolicy monarchii habsburskiej, stykaj\u0105c si\u0119 z bogat\u0105 tradycj\u0105 naukow\u0105 i filozoficzn\u0105. Bra\u0142 udzia\u0142 w I wojnie \u015bwiatowej przygl\u0105da\u0142 si\u0119, rozpadowi Austro-W\u0119gier, wielkiemu kryzysowi gospodarczemu, wreszcie wzrostowi nastroj\u00f3w radykalnych w Europie. W okresie II wojny \u015bwiatowej przebywa\u0142 w Wielkiej Brytanii, z daleka obserwuj\u0105c\u00a0rozkwit<\/em>\u00a0totalitarnych re\u017cim\u00f3w: nazizmu w Niemczech, faszyzmu we W\u0142oszech, a tak\u017ce komunizmu sowieckiego. Tak budowa\u0142 przekonanie o fundamentalnej warto\u015bci wolno\u015bci jednostki, jako warunku nie tylko rozwoju gospodarczego, ale i godno\u015bci ludzkiej:\u00a0Osoba wolna nie jest poddana arbitralnemu przymusowi(\u2026)\u00a0<\/em>(F. A. Hayek,\u00a0Konstytucja Wolno\u015bci<\/em>, s.44).<\/span><\/p>\n

\nBy\u0142 profesorem licznych katedr na uniwersytetach w Europie i Stanach Zjednoczonych, przede wszystkim za\u015b uczniem Ludwiga von Misesa \u2013 jednego z najwa\u017cniejszych przedstawicieli Austriackiej Szko\u0142y Ekonomii. Pod\u0105\u017caj\u0105c za autorem\u00a0Ludzkiego dzia\u0142ania\u00a0<\/em>(1949), rozwija\u0142 krytyk\u0119 socjalizmu oraz interwencjonizmu pa\u0144stwowego, formu\u0142uj\u0105c koncepcj\u0119 \u0142adu spontanicznego, opartego na wolno\u015bci jednostki, rz\u0105dach prawa i ograniczonej roli pa\u0144stwa jako fundamentach trwa\u0142ego porz\u0105dku spo\u0142ecznego. Wed\u0142ug Hayeka nadmierna ingerencja pa\u0144stwa prowadzi do totalitaryzmu i utraty wolno\u015bci. W\u00a0Drodze do zniewolenia<\/em>\u00a0szczeg\u00f3\u0142owo analizowa\u0142 mechanizmy, prowadz\u0105ce do podda\u0144stwa, definiuj\u0105c wolno\u015b\u0107 jako\u00a0(\u2026) wolno\u015b\u0107 od arbitralnej w\u0142adzy innych ludzi, uwolnienie od wi\u0119zi niepozostawiaj\u0105cych jednostce innego wyboru, pr\u00f3cz pos\u0142usze\u0144stwa wobec polece\u0144 zajmuj\u0105cej wy\u017csz\u0105 pozycj\u0119 osoby, kt\u00f3rej jednostka zosta\u0142a przypisana<\/em>. (F. A. von Hayek,\u00a0Droga do zniewolenia<\/em>, s.37). Odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do my\u015bli Alexisa de Tocqueville\u2019a\u00a0O demokracji w Ameryce\u00a0<\/em>(1835-1840),<\/em>\u00a0podkre\u015bla\u0142 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy demokracj\u0105 a socjalizmem: podczas gdy demokracja opiera r\u00f3wno\u015b\u0107 na wolno\u015bci, socjalizm d\u0105\u017cy do r\u00f3wno\u015bci poprzez zniewolenie. W\u00a0Obrona cywilizacji: Hayek wobec totalitaryzmu,\u00a0<\/em>krakowski filozof Mi\u0142owit Kuni\u0144ski przypomina, \u017ce dla Hayeka indywidualizm jest\u00a0j\u0105drem cywilizacji zachodniej,\u00a0<\/em>zakorzenionej w my\u015bli Grek\u00f3w, Rzymian i w chrze\u015bcija\u0144stwie. Kuni\u0144ski akcentuje, \u017ce wed\u0142ug Hayeka zagro\u017cenie dla wolno\u015bci jednostki nie mija wraz z upadkiem totalitaryzmu, poniewa\u017c wci\u0105\u017c powracaj\u0105 idee tworzenia odg\u00f3rnie zaplanowanego porz\u0105dku moralnego, spo\u0142ecznego i politycznego.<\/span><\/p>\n

\nJohn Locke wskazywa\u0142, \u017ce wolno\u015b\u0107 polega na niezale\u017cno\u015bci od przymusu i przemocy ze strony innych, co mo\u017cliwe jest jedynie tam, gdzie istnieje prawo,\u00a0gdy\u017c nie jest […] wolno\u015bci\u0105, gdyby ka\u017cdy robi\u0142 to, co mu si\u0119 podoba<\/em>\u00a0(J. Locke,\u00a0Dwa traktaty o rz\u0105dzie<\/em>, s.201) Jean-Jacques Rousseau podkre\u015bla\u0142 natomiast, \u017ce\u00a0cz\u0142owiek urodzi\u0142 si\u0119 wolny, a wsz\u0119dzie jest w okowach<\/em>, wskazuj\u0105c na konflikt mi\u0119dzy naturaln\u0105 wolno\u015bci\u0105 jednostki a spo\u0142ecznym zniewoleniem (J.-J. Rousseau,\u00a0Umowa spo\u0142eczna<\/em>, s.11). Z kolei Mill zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce demokracja reprezentatywna nara\u017cona jest na zagro\u017cenia wynikaj\u0105ce z\u00a0niskiego poziomu intelektualnego cia\u0142a przedstawicielskiego i opinii publicznej,<\/em>\u00a0a tak\u017ce z niebezpiecze\u0144stwa ustawodawstwa o charakterze klasowym, gdy wi\u0119kszo\u015b\u0107 reprezentuje interes jednej grupy spo\u0142ecznej (J. S. Mill,\u00a0O rz\u0105dzie reprezentatywnym<\/em>, s.130). Hayek przestrzega\u0142 przed uto\u017csamianiem demokracji z gwarancj\u0105 wolno\u015bci: je\u015bli demokratyczna wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie jest ograniczona prawem, mo\u017ce podporz\u0105dkowa\u0107 sobie jednostk\u0119. Przymus, pisa\u0142 Hayek, to zaprzeczenie wolno\u015bci, rozumianej nie tylko jako zdolno\u015b\u0107 wyboru, lecz przede wszystkim jako niezale\u017cno\u015b\u0107 od cudzej woli narzuconej jednostce. Wed\u0142ug Hayeka jedynie tradycja, obyczaj i rz\u0105dy prawa mog\u0105 chroni\u0107 jednostk\u0119 przed przymusem, a wolno\u015b\u0107 od przymusu stanowi warunek rozwoju cywilizacyjnego i spo\u0142ecznego.<\/span><\/p>\n

\nWsp\u00f3\u0142czesne wyzwania, takie jak cho\u0107by zwi\u0119kszaj\u0105ca si\u0119 kontrola pa\u0144stwowa, sk\u0142aniaj\u0105 do refleksji nad tym, jak zachowa\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy bezpiecze\u0144stwem a wolno\u015bci\u0105 jednostki. Isaiah Berlin w eseju\u00a0Two Concepts of Liberty<\/em>\u00a0(1958) definiowa\u0142 wolno\u015b\u0107 jako\u00a0obszar, w kt\u00f3rym jednostka nie podlega ingerencji innych<\/em>\u00a0(I. Berlin,\u00a0Cztery eseje o wolno\u015bci,<\/em>\u00a01991, s.216), ostrzegaj\u0105c jednocze\u015bnie, \u017ce d\u0105\u017cenie do tzw. wolno\u015bci pozytywnej mo\u017ce paradoksalnie prowadzi\u0107 do totalitaryzmu. Podobnie Hayek w\u00a0Konstytucji Wolno\u015bci<\/em>\u00a0(1960) podkre\u015bla\u0142, \u017ce\u00a0wolno\u015b\u0107 oznacza brak przymusu ze strony innych ludzi\u00a0<\/em>(F. A. von Hayek,\u00a0Konstytucja Wolno\u015bci,<\/em>\u00a02011, s.58), widz\u0105c w wolnym rynku podstawowy mechanizm jej ochrony. Berlin k\u0142ad\u0142 nacisk na pluralizm warto\u015bci, a Hayek na spontaniczny porz\u0105dek spo\u0142eczny. Obaj przestrzegaj\u0105 jednak przed nadmiern\u0105 ingerencj\u0105 pa\u0144stwa. Dodajmy, \u017ce ich my\u015bl wydaje si\u0119 by\u0107 szczeg\u00f3lnie aktualna wobec wyzwa\u0144, takich jak ograniczenia praw jednostki w imi\u0119 bezpiecze\u0144stwa publicznego (np. w czasie pandemii), czy rosn\u0105ca skala regulacji rynk\u00f3w cyfrowych.<\/span><\/p>\n

\nAutor\u00a0Law, Legislation and Liberty\u00a0<\/em>(1973-1979)dostrzega\u0142, \u017ce system partyjny wypacza dzia\u0142anie parlamentu, podporz\u0105dkowuj\u0105c prawo dora\u017anym interesom politycznym i grupowym. Ustawy staj\u0105 si\u0119 narz\u0119dziem walki o w\u0142adz\u0119. Dlatego postulowa\u0142 reform\u0119 systemu przedstawicielskiego i zast\u0105pienie demokracji demarchi\u0105, tj. ustrojem, w kt\u00f3rym obok Zgromadzenia Rz\u0105dowego, kontroluj\u0105cego w\u0142adz\u0119 wykonawcz\u0105, dzia\u0142a\u0142oby Zgromadzenie Ustawodawcze, tworz\u0105ce prawo wolne od presji bie\u017c\u0105cej polityki. Taki podzia\u0142 gwarantowa\u0107 mia\u0142by \u0142ad prawny oparty na trwa\u0142ych, og\u00f3lnych regu\u0142ach. Idea ta koresponduje z szerok\u0105 debat\u0105 nad ograniczeniami demokracji, w kt\u00f3rej g\u0142os zabra\u0142 m.in. Winston Churchill, zauwa\u017caj\u0105c w s\u0142ynnym przem\u00f3wieniu wyg\u0142oszonym w Izbie Gmin 11 listopada 1947 co nast\u0119puje:<\/span><\/p>\n


\nWiele form rz\u0105d\u00f3w by\u0142o ju\u017c pr\u00f3bowanych i jeszcze b\u0119dzie pr\u00f3bowanych na tym \u015bwiecie pe\u0142nym grzechu i cierpienia. Nikt nie twierdzi, \u017ce demokracja jest ustrojem doskona\u0142ym czy wszechwiedz\u0105cym. W istocie powiedziano, \u017ce demokracja to najgorsza forma rz\u0105d\u00f3w, z wyj\u0105tkiem wszystkich innych, kt\u00f3rych pr\u00f3bowano od czasu do czasu\u00a0<\/em>(W. Churchill, 1947).<\/span><\/p>\n

\nZar\u00f3wno Tocqueville, jak i Hayek zwracaj\u0105 uwag\u0119, \u017ce demokracja pozbawiona zakorzenienia w trwa\u0142ych instytucjach i wsp\u00f3lnocie, prowadzi do zaniku wolno\u015bci, czyli wolno\u015b\u0107, musi by\u0107 osadzona w stabilnym porz\u0105dku prawnym i moralnym, odpornym na kaprysy chwilowej wi\u0119kszo\u015bci.<\/span><\/p>\n

\nIstotnie Steven Horwitz w tek\u015bcie\u00a0Hayek and Freedom<\/em>\u00a0wskazuje, \u017ce dla Hayeka wolno\u015b\u0107 to przede wszystkim porz\u0105dek oparty na prawie i moralno\u015bci, czyli\u00a0wolno\u015b\u0107 to \u0142ad poprzez prawo<\/em>. Za\u015b Locke akcentowa\u0142, \u017ce wolno\u015b\u0107 ludzi pod w\u0142adz\u0105 rz\u0105du to podleganie sta\u0142ym prawom, powszechnym i uchwalanym przez powo\u0142an\u0105 przez nich w\u0142adz\u0119 ustawodawcz\u0105:\u00a0Jest to wolno\u015b\u0107 do kierowania si\u0119 moj\u0105 w\u0142asn\u0105 wol\u0105 we wszystkich sprawach, w kt\u00f3rych prawa tego nie zakazuj\u0105, oraz niepodlegania zmiennej, niepewnej, nieznanej, arbitralnej woli innego cz\u0142owieka<\/em>\u00a0(J. Locke, Traktat drugi, \u00a722) Tymczasem Mill dopatrywa\u0142 si\u0119 zagro\u017cenia dla wolno\u015bci szczeg\u00f3lnie ze strony spo\u0142ecznej\u00a0opinii i nastroju<\/em>\u00a0(J. S. Mill,\u00a0O wolno\u015bci<\/em>, s.122) Dodajmy, \u017ce w przeciwie\u0144stwie do Milla, Hayek nie traktowa\u0142 tradycji, edukacji, wychowania jako przymusu, lecz jako niezb\u0119dne sk\u0142adowe kszta\u0142towania wolnych i racjonalnych jednostek w ramach ewolucyjnego rozwoju spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

\nJednocze\u015bnie jednym z za\u0142o\u017ce\u0144 systemu Hayeka, zauwa\u017ca John N. Gray w tek\u015bcie:\u00a0F. A. Hayek on Liberty and Tradition<\/em>, jest akceptacja austriackiej tezy o autonomii ludzkiego umys\u0142u. Innymi s\u0142owy, wiedza i oceny, kt\u00f3re formu\u0142ujemy cechuj\u0105 si\u0119 nieprzewidywalno\u015bci\u0105. Tote\u017c proces poznawczy i system warto\u015bciowania s\u0105 ograniczone, a zatem nie mog\u0105 by\u0107 w pe\u0142ni uchwycone ani kontrolowane przez jednostk\u0119 czy spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

\nJak pisze Juliana Geran Pilon w\u00a0Hayek and the End of Truth,\u00a0<\/em>Hayek spodziewa\u0142 si\u0119 upadku totalitaryzmu jako naturalnej konsekwencji odrzucenia prawdy na rzecz relatywizmu moralnego i ontologicznego. Kiedy umiera prawda dozwolone staje si\u0119 wszystko, dodaje za Dostojewskim i Nietzschem, Pilon. Intelektualny relatywizm, akcentowa\u0142 Hayek, zaprzecza uniwersalnym prawdom i prowadzi do prymatu emocji nad rozumem (irracjonalizm), a wszak jak przestrzega\u0142 Goya:\u00a0Gdy rozum \u015bpi, budz\u0105 si\u0119 demony.<\/em><\/span><\/p>\n

\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n

    \n
  1. Areopagitica (brak daty). Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/www.milton.host.dartmouth.edu\/reading_room\/areopagitica\/text.shtml<\/a><\/em><\/li>\n
  2. Berlin, I. (1991). Cztery eseje o wolno\u015bci. T\u0142um. H. Pustu\u0142a, A. Pawelec. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.<\/em><\/li>\n
  3. Boaz, D. (2005). Libertarianizm. Pozna\u0144.<\/em><\/li>\n
  4. Churchill, Winston S. “Speech in the House of Commons.” Hansard, vol. 444, cols. 206\u2013207, 11 Nov. 1947,\u00a0https:\/\/api.parliament.uk\/historic-hansard\/commons\/1947\/nov\/11\/parliament-bill<\/a><\/em><\/li>\n
  5. Goya, F. (1799). El sue\u00f1o de la raz\u00f3n produce monstruos [Rycina nr 43 z serii “Los Caprichos”]. Madryt: Calcograf\u00eda Nacional. (Oryginalna grafika b\u0119d\u0105ca cz\u0119\u015bci\u0105 cyklu krytykuj\u0105cego spo\u0142ecze\u0144stwo hiszpa\u0144skie ko\u0144ca XVIII wieku.)<\/em><\/li>\n
  6. Gray, J. N. (1980). F.A. Hayek on Liberty and Tradition, The Journal of Libertarian Studies, Vol. IV, No. 2. Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/cdn.mises.org\/4_2_1_0.pdf<\/a><\/em><\/li>\n
  7. Hayek, F. A. (1952). The Sensory Order: An Inquiry into the Foundations of Theoretical Psychology. London: Routledge & Kegan Paul.<\/em><\/li>\n
  8. Hayek, F. A. (1988). The Fatal Conceit: The Errors of Socialism. Chicago: University of Chicago Press.<\/em><\/li>\n
  9. Hayek, F. A. (2003). Droga do zniewolenia. Krak\u00f3w: Arcana.<\/em><\/li>\n
  10. Hayek, F. A. (2007). Konstytucja wolno\u015bci. Warszawa: PWN.<\/em>\n
      \n
    1. Hayek, Friedrich A. Law, Legislation and Liberty: A New Statement of the Liberal Principles of Justice and Political Economy. London and New York: Routledge, 2013.<\/em><\/li>\n
    2. Horwitz, S. (brak daty). Hayek and Freedom. Freedom Is the Recognition of the Necessity of Law and Morality to Ensure That Human Interaction Is Cooperative and Orderly. Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/fee.org\/articles\/hayek-and-freedom\/<\/a><\/em><\/li>\n
    3. Kuni\u0144ski, M. (brak daty). Obrona cywilizacji: Hayek wobec totalitaryzmu. Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/www.omp.org.pl\/artykul.php?artykul=64<\/a><\/em><\/li>\n
    4. Kuni\u0144ski, M. (brak daty). Wolno\u015b\u0107 i demokracja. Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/www.omp.org.pl\/artykul.php?artykul=50#_ftn13<\/a><\/em><\/li>\n
    5. Kuni\u0144ski, M. (brak daty). Wolno\u015b\u0107 w filozofii F. A. von Hayeka. Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/repozytorium.uni.lodz.pl\/bitstream\/handle\/11089\/42517\/149-183_Kuninski.pdf?sequence=1<\/a><\/em><\/li>\n
    6. Locke, J. (1992). Dwa traktaty o rz\u0105dzie, t\u0142um., wst\u0119p i komentarz Z. Rau. Warszawa.<\/em><\/li>\n
    7. Lynch, G. P. (brak daty). Who was Hayek. Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/lawliberty.org\/features\/who-was-hayek\/<\/a><\/em><\/li>\n
    8. Mill, J. S. (1995). O rz\u0105dzie reprezentatywnym, [w:] tego\u017c, O rz\u0105dzie reprezentatywnym, Podda\u0144stwo kobiet, t\u0142um. G. Czernicki, M. Chy\u017cy\u0144ska, przek\u0142ad przejrza\u0142 i wst\u0119pem opatrzy\u0142 J. Ho\u0142\u00f3wka. Krak\u00f3w-Warszawa.<\/em><\/li>\n
    9. Pilon, J. G. (brak daty). Hayek and the End of Truth. Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/thedailyeconomy.org\/article\/hayek-and-the-end-of-truth\/<\/a><\/em><\/li>\n
    10. Ranelagh, J. (1991). Thatcher’s People: An Insider’s Account of the Politics, the Power, and the Personalities. HarperCollins.<\/em><\/li>\n
    11. Rousseau, J.-J. (2002). Umowa spo\u0142eczna, t\u0142um., wst\u0119p i przypisy A. Peretiatkowicz. K\u0119ty.<\/em><\/li>\n
    12. \u0160imo, H. (2020). O koncepcji wolno\u015bci F.A. von Hayeka, Dost\u0119pne na:\u00a0https:\/\/pf.uw.edu.pl\/images\/NUMERY_PDF\/115\/2020-03-PFIL-04-Simo.pdf<\/a><\/em><\/li>\n
    13. Tertulian, List do Scapuli, [w:] Apologeci chrze\u015bcija\u0144scy II wieku, t\u0142um. Arkadiusz Lisiecki, oprac. i wst\u0119pem poprzedzi\u0142 Wojciech Myszor, Krak\u00f3w: Wydawnictwo WAM, 1998, s. 245\u2013253. (Pisma Starochrze\u015bcija\u0144skich Pisarzy, t. 23).<\/em><\/li>\n
    14. Tukidydes (1988). Wojna peloponeska, t\u0142um. K. Kumaniecki. Warszawa.<\/em><\/li>\n<\/ol>\n<\/li>\n<\/ol>\n<\/div>\n
      \n

      Patrycja Walter<\/strong> \u2013 Studiowa\u0142a filozofi\u0119 i politologi\u0119 na UAM i w Collegium Civitas. Od wielu lat mieszka w Holandii. Zajmuje si\u0119 g\u0142\u00f3wnie problematyk\u0105 kobiec\u0105.<\/em><\/span><\/p>\n

      \n
      \n
      \n
      \n

      Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
      \nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
      \nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
      \n<\/em>      webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

      \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Granice w\u0142adzy pa\u0144stwa, granice wolno\u015bci: Hayek i liberalna tradycja my\u015blenia o w\u0142adzy Patrycja Walter Friedrich August von Hayek. Podobno podczas jednego ze spotka\u0144 Partii Konserwatywnej Margaret Thatcher (1925\u20132013) si\u0119gn\u0119\u0142a do torebki, wyci\u0105gn\u0119\u0142a prac\u0119 noblisty Friedricha Augusta von Hayeka\u00a0Konstytucja Wolno\u015bci\u00a0(1960) i o\u015bwiadczy\u0142a:\u00a0W to wierzymy! (“This is what we believe!\u201d)\u00a0(J. Ranelagh,\u00a0Thatcher’s People: An Insider’s Account of the […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/119996"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=119996"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/119996\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":120007,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/119996\/revisions\/120007"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=119996"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=119996"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=119996"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}