{"id":120529,"date":"2025-04-17T17:09:09","date_gmt":"2025-04-17T15:09:09","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=120529"},"modified":"2025-04-17T13:36:11","modified_gmt":"2025-04-17T11:36:11","slug":"17-09-95","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=120529","title":{"rendered":"Zapomniana walka. Udzia\u0142 \u017bZW w powstaniu w getcie warszawskim"},"content":{"rendered":"

Zapomniana walka. Udzia\u0142 \u017bZW w powstaniu w getcie warszawskim<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Zapomniana walka. Udzia\u0142 \u017bZW w powstaniu w getcie warszawskim<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Autor: dr Bartosz Borys<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
W czasie powstania w\u00a0getcie warszawskim zbrojny op\u00f3r oddzia\u0142om niemieckim stawi\u0142y \u017bydowska Organizacja Bojowa oraz \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy. Jednak z\u00a0wielu powod\u00f3w przez lata udzia\u0142 tej drugiej organizacji pomijano, zniekszta\u0142cano lub marginalizowano, zar\u00f3wno w\u00a0Polsce, jak i\u00a0w\u00a0Izraelu, a\u00a0symbolem oporu zbrojnego by\u0142a jedynie \u017bOB. 77. rocznica wybuchu powstania w\u00a0getcie warszawskim pozwala przybli\u017cy\u0107 histori\u0119 walki zbrojnej rewizjonist\u00f3w i\u00a0los cz\u0142onk\u00f3w stworzonej przez nich organizacji zbrojnej.<\/strong><\/h5>\n

Powstanie w getcie warszawskim, p\u0142on\u0105ce kamienice na rogu Zamenhofa 25\/Wo\u0142y\u0144ska 2. Raport Stroopa<\/em><\/span><\/p>\n

Mianem \u201erewizjonist\u00f3w\u201d okre\u015bla si\u0119 zazwyczaj prawicowe przedwojenne organizacje i\u00a0partie \u017cydowskie. Trzon bojownik\u00f3w \u017bZW wywodzi\u0142 si\u0119 z\u00a0organizacji Betar, za\u0142o\u017conej w\u00a01923 r.\u00a0przez W\u0142adimira (Ze\u2019ewa) \u017baboty\u0144skiego. Betar opowiada\u0142 si\u0119 za\u00a0syjonizmem, a\u00a0tak\u017ce przeciwko socjalizmowi i\u00a0kapitalizmowi, odrzuca\u0142 te\u017c marksizm. Stawia\u0142o go\u00a0to\u00a0w\u00a0opozycji do\u00a0lewicowych stronnictw, kt\u00f3re dominowa\u0142y w\u00a0ruchu syjonistycznym i\u00a0w\u00a0getcie warszawskim da\u0142y pocz\u0105tek \u017bOB.<\/span><\/p>\n

Wok\u00f3\u0142 historii \u017bZW naros\u0142o wiele mit\u00f3w, kt\u00f3re w\u00a0du\u017cej mierze wyja\u015bni\u0142a dopiero publikacja\u00a0Bohaterowie, hochsztaplerzy, opisywacze: wok\u00f3\u0142 \u017bydowskiego Zwi\u0105zku Wojskowego<\/em>\u00a0autorstwa Dariusza Libionki i\u00a0Laurence\u2019a Weinbauma z\u00a02011 r.<\/span><\/p>\n

Sytuacja w\u00a0getcie warszawskim po\u00a0Wielkiej Akcji<\/strong><\/h4>\n

Wstrz\u0105sem dla getta by\u0142a wielka akcja likwidacyjna, przeprowadzona przez Niemc\u00f3w latem 1942 r.\u00a0Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego mieszka\u0144c\u00f3w, ok. 300 tysi\u0119cy os\u00f3b, zosta\u0142a wywieziona do\u00a0obozu zag\u0142ady w\u00a0Treblince. W\u00a0rezultacie dzia\u0142aj\u0105ce w\u00a0getcie grupy rewizjonistyczne, takie jak Betar, Masada czy Irgun, podj\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i\u00a0pr\u00f3by zjednoczenia. Podobnie by\u0142o w\u00a0przypadku syjonistycznych ugrupowa\u0144 lewicowych, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do\u00a0powstania \u017bOB-u. Trudno jednak powiedzie\u0107, kiedy nast\u0105pi\u0142 moment zawi\u0105zania samej organizacji zbrojnej rewizjonist\u00f3w. Najsilniejsz\u0105 z\u00a0grup rewizjonistycznych by\u0142 Betar. Rewizjoni\u015bci nie prowadzili niemal, w\u00a0przeciwie\u0144stwie do\u00a0innych organizacji w\u00a0getcie, dzia\u0142alno\u015bci wydawniczej lub edukacyjnej, st\u0105d brak materia\u0142\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0142yby przybli\u017cy\u0107 t\u0142o powstania \u017bZW. Wiadomo natomiast, \u017ce\u00a0w\u00a01942 r.\u00a0wielu cz\u0142onk\u00f3w Betaru przebywa\u0142o w\u00a0okolicach Hrubieszowa, gdzie w\u00a0wi\u0119kszo\u015bci zostali zamordowani przez Niemc\u00f3w. Nieliczni wr\u00f3cili do\u00a0getta warszawskiego i\u00a0w\u00a0p\u00f3\u017aniejszym czasie w\u0142\u0105czyli si\u0119 w\u00a0tworzenie organizacji zbrojnej.<\/span><\/p>\n

Jeden z\u00a0cz\u0142onk\u00f3w \u017bZW, kt\u00f3rego znamy jedynie pod pseudonimem \u201eRudy Pawe\u0142\u201d, w\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 w\u00a0dzia\u0142alno\u015b\u0107 rewizjonist\u00f3w dopiero na\u00a0pocz\u0105tku 1943 r.\u00a0W\u00a0swoich wspomnieniach, spisanych nied\u0142ugo po\u00a0powstaniu w\u00a0getcie zaznaczy\u0142, \u017ce\u00a0\u017bZW zosta\u0142 utworzony dopiero w\u00a0styczniu lub lutym 1943 r.\u00a0Opis dzia\u0142alno\u015bci grupy znamy z\u00a0zapisk\u00f3w historyka i\u00a0tw\u00f3rcy konspiracyjnej grupy Oneg Szabat Emanuela Ringelbluma, kt\u00f3ry zna\u0142 wiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych historii \u017bZW, nie poda\u0142 jednak daty i\u00a0okoliczno\u015bci jego powstania.<\/span><\/p>\n

Zar\u00f3wno cz\u0142onkowie \u017bZW, jak i\u00a0\u017bOB-u wiedzieli, \u017ce\u00a0kontakty po\u00a0stronie \u201earyjskiej\u201d, zw\u0142aszcza z\u00a0przedstawicielami polskiego podziemia, s\u0105\u00a0im\u00a0niezb\u0119dne, zar\u00f3wno po\u00a0to, by\u00a0mie\u0107 dost\u0119p do\u00a0broni, jak i\u00a0do\u00a0pomocy logistycznej. Najprawdopodobniej osoby zwi\u0105zane z\u00a0\u017bOB-em jak i\u00a0z\u00a0rewizjonistami podj\u0119li w\u00a0podobnym czasie pr\u00f3b\u0119 nawi\u0105zania wsp\u00f3\u0142pracy z\u00a0polskim podziemiem, ale \u2013\u00a0jak zauwa\u017caj\u0105 Libionka i\u00a0Weinbaum \u2013\u00a0jedynie pr\u00f3ba \u017bOB-u zako\u0144czy\u0142a si\u0119 powodzeniem, a\u00a0w\u00a0konsekwencji organizacja ta\u00a0zmonopolizowa\u0142a kontakty z\u00a0Armi\u0105 Krajow\u0105. W\u00a0zwi\u0105zku z\u00a0tym to\u00a0w\u0142a\u015bnie perspektywa \u017bOB-u na\u00a0warunki panuj\u0105ce w\u00a0getcie szcz\u0105tkowym, istniej\u0105cym po\u00a0wielkiej akcji likwidacyjnej, sta\u0142a si\u0119 dla strony polskiej decyduj\u0105ca.<\/span><\/p>\n

Czy mo\u017cliwe jednak by\u0142o po\u0142\u0105czenie si\u0142 i\u00a0stworzenie jednej organizacji zbrojnej w\u00a0warszawskim getcie? Wsp\u00f3\u0142praca mi\u0119dzy r\u00f3\u017cnymi organizacjami, nie tylko mi\u0119dzy syjonistami lewicowymi i\u00a0rewizjonistami, by\u0142a nieraz z\u00a0powodu r\u00f3\u017cnic w\u00a0pogl\u0105dach politycznych nie do\u00a0przyj\u0119cia. W\u00a0sk\u0142ad \u017bOB-u nie wchodzili ani rewizjoni\u015bci, ani pocz\u0105tkowo\u00a0Bund<\/a>[1]<\/a>. Z\u00a0drugiej strony, Komenda G\u0142\u00f3wna AK\u00a0chcia\u0142a kontaktowa\u0107 si\u0119 z\u00a0jedn\u0105 organizacj\u0105, kt\u00f3ra reprezentowa\u0142aby najwa\u017cniejsze si\u0142y polityczne w\u00a0getcie. Doprowadzi\u0142o to\u00a0do\u00a0za\u0142o\u017cenia organizacji politycznej, \u017bydowskiego Komitetu Narodowego oraz towarzysz\u0105cej mu\u00a0Komisji Koordynacyjnej, kt\u00f3ra powsta\u0142a ze\u00a0wzgl\u0119du na\u00a0ch\u0119\u0107 usatysfakcjonowania Bundu, nie akceptuj\u0105cego politycznego programu syjonist\u00f3w z\u00a0\u017bOB-u. W\u00a0opisie sk\u0142adu \u017bKN-u, przygotowanym przez Henryka Woli\u0144skiego z\u00a0Referatu \u017bydowskiego Biura Informacji i\u00a0Propagandy AK\u00a0w\u00a0wiadomo\u015bci z\u00a03\u00a0listopada 1942 r., pojawili si\u0119 \u201erewizjoni\u015bci\u201d. Z\u00a0czasem jednak byli oni coraz bardziej marginalizowani. Przedstawiciele rewizjonist\u00f3w nie mogli porozumie\u0107 si\u0119 z\u00a0przyw\u00f3dcami \u017bOB-u, nie chcieli si\u0119 r\u00f3wnie\u017c podporz\u0105dkowa\u0107 tej organizacji i\u00a0przekaza\u0107 swojego arsena\u0142u. Jak zauwa\u017caj\u0105 Libionka i\u00a0Weinbaum: \u201edosz\u0142o do\u00a0sporu o\u00a0przyw\u00f3dztwo i\u00a0\u017cadna ze\u00a0stron nie ust\u0105pi\u0142a\u201d. Tak wi\u0119c ostatecznie obie grupy dzia\u0142a\u0142y oddzielnie.<\/span><\/p>\n

Jeden z cz\u0142onk\u00f3w Betaru i \u017bZW Adam Halperin tak wyja\u015bnia\u0142 powody braku porozumienia mi\u0119dzy \u017bOB-em i rewizjonistami: \u201eDlaczego powsta\u0142a \u017bZW, druga niezale\u017cna organizacja bojowa warszawskiego getta? Wynika\u0142o to z faktu, \u017ce liderzy \u017bOB, pierwszej organizacji, odm\u00f3wili w\u0142\u0105czenia Betaru jako odr\u0119bnego oddzia\u0142u w ramach organizacji. (\u2026) Przywilej grupowego cz\u0142onkostwa, rozci\u0105gni\u0119ty na wszystkie inne organizacje, nie obejmowa\u0142 Betaru. Jego cz\u0142onkowie mogli zg\u0142asza\u0107 jednostkowy akces, lecz odm\u00f3wiono zgody na przy\u0142\u0105czenie si\u0119 zorganizowanemu blokowi\u201d.<\/span><\/p>\n

\"_en_Plac_Muranowski_w_Warszawie.jpg\"
Plac Muranowski w Warszawie, ok. 1941 r. Druga z prawej kamienica nr 7\/9, kt\u00f3ra mie\u015bci\u0142a komend\u0119 \u017bZW podczas powstania w getcie<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Zbrojownia na\u00a0Muranowskiej<\/strong><\/h4>\n

Nie spos\u00f3b z\u00a0ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 stwierdzi\u0107, jak du\u017ca by\u0142a liczebno\u015b\u0107 \u017bZW. Wed\u0142ug Biura Informacji i\u00a0Propagandy KG\u00a0AK\u00a0ze\u00a0stycznia 1943 r.\u00a0mia\u0142o to\u00a0by\u0107 ok. 150 os\u00f3b, uzbrojonych dzi\u0119ki zakupom broni i\u00a0kontroluj\u0105cych tunel mi\u0119dzy gettem a\u00a0stron\u0105 \u201earyjsk\u0105\u201d przy Muranowskiej. S\u0105\u00a0przekazy m\u00f3wi\u0105ce o\u00a0kilkudziesi\u0119ciu osobach, a\u00a0w\u00a0niekt\u00f3rych publikacjach, jak chocia\u017cby w\u00a0ksi\u0105\u017cce\u00a0Getto warszawskie: przewodnik po\u00a0nieistniej\u0105cym mie\u015bcie\u00a0<\/em>Barbary Engelking i\u00a0Jacka Leociaka przeczytamy, \u017ce\u00a0przed wybuchem powstania liczebno\u015b\u0107 \u017bZW wynosi\u0142a ok. 260 os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Z pewno\u015bci\u0105 nie wszyscy cz\u0142onkowie \u017bZW byli zwi\u0105zani w\u00a0jakikolwiek spos\u00f3b z\u00a0ruchem rewizjonistycznym. Przynajmniej cz\u0119\u015b\u0107 do\u0142\u0105czy\u0142a do\u00a0organizacji, gdy\u017c nie mogli lub nie chcieli do\u0142\u0105czy\u0107 do\u00a0\u017bOB-u. Z\u00a0kolei dla \u017bZW kluczowe by\u0142o posiadanie przez potencjalnych cz\u0142onk\u00f3w broni i\u00a0umiej\u0119tno\u015bci obs\u0142ugiwania jej, a\u00a0nie konkretne pogl\u0105dy polityczne.<\/span><\/p>\n

\u017bZW nabywa\u0142a bro\u0144 dzi\u0119ki kontaktom z\u00a0PLAN-em (Polsk\u0105 Ludow\u0105 Akcj\u0105 Niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105), w\u00a0czym po\u015bredniczy\u0142 jej przedstawiciel Cezary Ketling-Szemley, znany te\u017c pod pseudonimami \u201eJanusz\u201d, \u201eKetling\u201d i\u00a0\u201eArpad\u201d. Wed\u0142ug Ringelbluma i\u00a0\u201eRudego Paw\u0142a\u201d \u015brodki na\u00a0zakup broni pochodzi\u0142y z\u00a0akcji ekspropriacyjnych prowadzonych przez rewizjonist\u00f3w w\u00a0getcie, w\u00a0czasie kt\u00f3rych wymuszano pieni\u0105dze od\u00a0os\u00f3b maj\u0119tnych. \u017bZW nie otrzyma\u0142a, w\u00a0przeciwie\u0144stwie do\u00a0\u017bOB-u, broni od\u00a0polskiego podziemia, a\u00a0kontakty PLAN-u z\u00a0\u017bZW mia\u0142y charakter handlowy.<\/span><\/p>\n

\"_en_ketling1.jpg\"
Cezary Ketling-Szemley<\/em><\/span><\/p>\n
Muzeum Powstania Warszawskiego<\/em><\/span><\/div>\n<\/figcaption><\/figure>\n

Kwatera g\u0142\u00f3wna \u017bZW mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy Muranowskiej 7\/9. W\u00a0przededniu wybuchu powstania odwiedzi\u0142 j\u0105\u00a0Ringelblum: \u201eObejrza\u0142em arsena\u0142 \u017bZW. Lokal mie\u015bci\u0142 si\u0119 w\u00a0niezamieszkanym domu, tzw. dzikim domu przy ul. Muranowskiej 7,\u00a0w\u00a06-cio pokojowym lokalu na\u00a0pierwszym pi\u0119trze. W\u00a0pokoju kierownictwa by\u0142o zainstalowane pierwszorz\u0119dne radio, przynosz\u0105ce wiadomo\u015bci z\u00a0ca\u0142ego \u015bwiata, obok sta\u0142a maszyna do\u00a0pisania. Cz\u0142onkowie kierownictwa \u017bZW, z\u00a0kt\u00f3rymi prowadzi\u0142em rozmow\u0119 przez kilka godzin, byli uzbrojeni w\u00a0rewolwery zatkni\u0119te za\u00a0pasem. W\u00a0du\u017cych salach na\u00a0wieszakach znajdowa\u0142a si\u0119 bro\u0144 r\u00f3\u017cnego rodzaju, a\u00a0wi\u0119c r\u0119czne karabiny maszynowe, karabiny, najrozmaitszego rodzaju rewolwery, r\u0119czne granaty, torby z\u00a0amunicj\u0105, mundury niemieckie, kt\u00f3rymi tak skutecznie pos\u0142ugiwano si\u0119 w\u00a0akcji kwietniowej, itp. W\u00a0pokoju kierownictwa by\u0142 wielki ruch, jak w\u00a0prawdziwym sztabie armii; odbierano tu\u00a0rozkazy dla skoszarowanych \u00abpunkt\u00f3w\u00bb, w\u00a0kt\u00f3rych gromadzono i\u00a0szkolono przysz\u0142ych bojowc\u00f3w. Przynoszono raporty o\u00a0ekspropriacjach, dokonanych przez poszczeg\u00f3lne grupy u\u00a0zamo\u017cnych os\u00f3b na\u00a0rzecz uzbrojenia \u017bZW. W\u00a0mojej obecno\u015bci zakupiono tam u\u00a0by\u0142ego oficera armii polskiej bro\u0144 za\u00a0\u0107wier\u0107 miliona z\u0142otych, na\u00a0co\u00a0dano zaliczk\u0119 50\u00a0tys. z\u0142; zakupiono dwa karabiny maszynowe po\u00a040\u00a0000 z\u0142; wi\u0119ksz\u0105 ilo\u015b\u0107 granat\u00f3w r\u0119cznych i\u00a0bomb\u201d.<\/span><\/p>\n

Miejsce to opisa\u0142 r\u00f3wnie\u017c jeden z niewielu cz\u0142onk\u00f3w \u017bZW, kt\u00f3rzy prze\u017cyli wojn\u0119, Ryszard Walewski (Abraham Lewi), w 1948 r.: \u201eOrganizacja ta mia\u0142a g\u0142\u00f3wn\u0105 siedzib\u0119 w domu przy ul. Muranowskiej 7\/9, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 jej g\u0142\u00f3wna kwatera i komenda oraz gdzie by\u0142y skoszarowane jej g\u0142\u00f3wne si\u0142y zbrojne. W podziemiach tego domu, o betonowych stropach, zosta\u0142 zbudowany bunkier z uwzgl\u0119dnieniem wszystkich przepis\u00f3w \u00abarchitektoniki podziemnej\u00bb, z wszelkimi akcesoriami u\u017cytkowymi i obronnymi i z bezpo\u015brednim przej\u015bciem na stron\u0119 \u201earyjsk\u0105\u201d. Naziemne kondygnacje domu zosta\u0142y zamienione na siln\u0105 fortec\u0119 obronn\u0105. Poza tym domem poszczeg\u00f3lne oddzia\u0142y \u017bZW rozmieszczone zosta\u0142y w blokach po stronie nieparzystej pocz\u0105tkowych numer\u00f3w ulicy Muranowskiej\u201d. Jak podaj\u0105 Libionka i Weinbaum, Walewski doda\u0142, \u017ce \u017bZW mia\u0142a Muranowskiej 2 karabiny maszynowe. Na podstawie dost\u0119pnych relacji i przebiegu walk sk\u0142aniaj\u0105 si\u0119 oni ku ocenie, \u017ce \u017bZW mog\u0142a mie\u0107 maksymalnie 2\u20133 karabiny maszynowe.<\/span><\/p>\n

\"_en_Pawe__Frenkel_and_Dawid_Apfelbaum__ZW_Memorial_Warsaw.JPG\"
Kamienny blok znajduj\u0105cy si\u0119 na\u00a0Trakcie Pami\u0119ci M\u0119cze\u0144stwa i\u00a0Walki \u017byd\u00f3w w\u00a0Warszawie, upami\u0119tniaj\u0105cy Paw\u0142a Frenkla jako przyw\u00f3dc\u0119 \u017bZW. Wymieniony jest na\u00a0nim r\u00f3wnie\u017c jako dow\u00f3dca jednego z\u00a0oddzia\u0142\u00f3w \u017bZW Dawid Apfelbaum, posta\u0107, kt\u00f3ra najprawdopodobniej nigdy nie istnia\u0142a.<\/em><\/span><\/p>\n
Wikipedia, Yanivreg, CC-BY SA 3.0.<\/em><\/span><\/div>\n<\/figcaption><\/figure>\n

Zagadka przyw\u00f3dcy \u017bZW<\/strong><\/h4>\n

Najprawdopodobniej przyw\u00f3dc\u0105 \u017bZW by\u0142 zwi\u0105zany z\u00a0Betarem Pawe\u0142 Frenkel, cho\u0107 przez lata do\u015b\u0107 popularny by\u0142 mit, \u017ce\u00a0przyw\u00f3dc\u0105 grupy by\u0142 niejaki Dawid Apfelbaum, posta\u0107 najprawdopodobniej fikcyjna. W\u00a0przypadku samego Frenkla nie spos\u00f3b potwierdzi\u0107, \u017ce\u00a0Pawe\u0142 jest jego prawdziwym imieniem, a\u00a0nie pseudonimem. Wa\u017cn\u0105 pozycj\u0119 w\u00a0\u017bZW zajmowa\u0142 inny betarowiec, zwi\u0105zany te\u017c z\u00a0Now\u0105 Organizacj\u0105 Syjonistyczn\u0105, Leon Rodal.<\/span><\/p>\n

\"_en_frenkel_sm2.jpg\"<\/em>
Podobizna Paw\u0142a Frenkla, autor nieznany<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n

O\u00a0obu z\u00a0nich wspomina\u0142 Ringelblum w\u00a0li\u015bcie z\u00a013\u00a0grudnia 1943 r., napisanym w\u00a0czasie ukrywania si\u0119 w\u00a0bunkrze \u201eKrysia\u201d na\u00a0warszawskiej Ochocie, skierowanym do\u00a0Adolfa Bermana z\u00a0\u017bydowskiego Komitetu Narodowego: \u201eList\u0119 wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w firmy [\u017bOB] otrzyma\u0142em. O\u00a0szeregu os\u00f3b mam dane biograficzne (\u2026). Nale\u017ca\u0142oby zebra\u0107 dane o\u00a0wszystkich (rok urodzenia, miejsce zamieszkania, zaw\u00f3d rodzic\u00f3w, wykszta\u0142cenie, cechy charakteru, udzia\u0142 w\u00a0rozmaitych przedsi\u0119wzi\u0119ciach, ostatnie przedsi\u0119wzi\u0119cie itp.) (\u2026) Dlaczego nie ma\u00a0danych o\u00a0\u017bZW? Dla historii winien zosta\u0107 \u015blad o\u00a0nich, mimo i\u017c\u00a0nie s\u0105\u00a0nam sympatyczni\u201d. Dwa tygodnie p\u00f3\u017aniej, w\u00a0li\u015bcie z\u00a027\u00a0grudnia 1943 r.\u00a0pisa\u0142: \u201eCo si\u0119 tyczy rewizjonist\u00f3w, nie mam o\u00a0nich danych. W\u00a0T[rawnikach] rozmawia\u0142em z\u00a0panem Cwikowskim. On\u00a0by\u0142 bardzo niezadowolony z\u00a0ich pracy. Jego krytyka pokrywa\u0142a si\u0119 z\u00a0nasz\u0105, ale pomimo to\u00a0trzeba si\u0119 stara\u0107 o\u00a0uzupe\u0142nienie listy. Ja\u00a0znam tylko dwa nazwiska: Rodalski i\u00a0Frenklowski. Ostatni (brunet) by\u0142 kierownikiem firmy. Trzeba kogo\u015b z\u00a0nich lub ich koleg\u00f3w wyszuka\u0107\u201d. Wspomniany w\u00a0li\u015bcie Cwikowski to\u00a0zaszyfrowane nazwisko innego cz\u0142onka \u017bZW Dawida Szulmana, kt\u00f3rego Ringelblum pozna\u0142 w\u00a0obozie pracy w\u00a0Trawnikach, dok\u0105d sam zosta\u0142 wywieziony przez Niemc\u00f3w na\u00a0pocz\u0105tku powstania w\u00a0getcie. Szulman sta\u0142 si\u0119 w\u00a0Trawnikach jednym z\u00a0przyw\u00f3dc\u00f3w obozowej konspiracji. Zdaniem Libionki i\u00a0Weinbauma fakt, \u017ce\u00a0Ringelblum wskazuje Frenkla jako \u201ekierownika firmy\u201d przes\u0105dza, \u017ce\u00a0to\u00a0on\u00a0by\u0142 przyw\u00f3dc\u0105 \u017bZW.<\/span><\/p>\n

\"_en_Leon_rodal.jpg\"
Leon Rodal<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Z kolei Mosze Arens, badacz historii \u017bZW, by\u0142y minister spraw zagranicznych i\u00a0minister obrony Izraela, wspomina Dawida Apfelbauma jako cz\u0142onka komendy \u017bZW. Najprawdopodobniej jednak \u017bZW nie by\u0142o kierowane kolektywnie przez trio Frenkel-Rodal-Apfelbaum, o\u00a0kt\u00f3rym wspomina Arens, lecz, podobnie jak \u017bOB, mia\u0142o jednego konkretnego komendanta. Brak r\u00f3wnie\u017c wiarygodnych dokument\u00f3w, kt\u00f3re potwierdza\u0142yby istnienie samego Apfelbauma. Natomiast wspominany ju\u017c wcze\u015bniej Adam Halperin z\u00a0\u017bZW r\u00f3wnie\u017c wymienia\u0142 Frenkla jako przyw\u00f3dc\u0119 grupy. Pisa\u0142: \u201eP. Frenkel z\u00a0Betaru sta\u0142 na\u00a0czele \u017bZW\u201d, do\u00a0cz\u0142onk\u00f3w komendy zalicza\u0142 natomiast: Natana Schulza, Salka Hasensprunga, Leona Rodala, Eliahu Halbersteina oraz Icchaka Bielawskiego, a\u00a0w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w wymienia Dawida Wdowi\u0144skiego i\u00a0Micha\u0142a Strykowskiego.<\/span><\/p>\n

Wybucha powstanie w\u00a0getcie<\/strong><\/h4>\n

W czasie powstania w\u00a0getcie warszawskim kluczowym dla \u017bZW miejscem by\u0142a kwatera na\u00a0Muranowskiej 7\/9. Organizacja kontrolowa\u0142a tunel \u0142\u0105cz\u0105cy ten budynek z\u00a0s\u0105siednim, znajduj\u0105cym si\u0119 jednak ju\u017c po\u00a0\u201earyjskiej\u201d stronie. Parzysta strona ul. Muranowskiej zosta\u0142a wy\u0142\u0105czona z\u00a0getta na\u00a0kr\u00f3tko przed wielk\u0105 akcj\u0105 likwidacyjn\u0105. Komisarz dzielnicy \u017cydowskiej Heinz Auersweld wyda\u0142 decyzj\u0119 w\u00a0tej sprawie 23\u00a0czerwca 1942 r.\u00a0Sam tunel zbudowano najprawdopodobniej w\u00a0czasie wielkiej akcji albo ju\u017c po\u00a0jej zako\u0144czeniu. Oddzia\u0142y \u017bZW mie\u015bci\u0142y si\u0119 jednak jeszcze w\u00a0dw\u00f3ch innych miejscach, w\u00a0szopie<\/a>\u00a0Toebbensa i\u00a0Schulza by\u0142a grupa dowodzona przez Pinchasa Tauba, a\u00a0w\u00a0szopie szczotkarzy przy \u015awi\u0119tojerskiej grupa Chaima \u0141opaty.<\/span><\/p>\n

\u017bOB z\u00a0kolei mia\u0142a swoj\u0105 kwater\u0119 g\u0142\u00f3wn\u0105 pocz\u0105tkowo przy Mi\u0142ej 29\u00a0i\u00a0obejmowa\u0142a kilkuset cz\u0142onk\u00f3w. Podzielona by\u0142a na\u00a0grupy licz\u0105ce od\u00a010\u00a0do\u00a012\u00a0os\u00f3b, kt\u00f3re znajdowa\u0142y si\u0119 w\u00a0r\u00f3\u017cnych lokalizacjach na\u00a0terenie getta. Przyw\u00f3dc\u0105 organizacji by\u0142 wywodz\u0105cy si\u0119 z\u00a0organizacji m\u0142odzie\u017cowej\u00a0Ha-Szomer Ha-Cair<\/a>\u00a0(\u201eM\u0142ody Stra\u017cnik\u201d) Mordechaj Anielewicz, a\u00a0po\u00a0jego \u015bmierci 8\u00a0maja zast\u0105pi\u0142 go\u00a0Marek Edelman z\u00a0Bundu.<\/span><\/p>\n

Niemcy wkroczyli do\u00a0getta z\u00a0zamiarem jego likwidacji 19\u00a0kwietnia 1943 r.\u00a0Dysponowali ogromn\u0105 przewag\u0105 liczebn\u0105 i\u00a0materia\u0142ow\u0105. Dow\u00f3dca SS\u00a0i\u00a0niemieckiej policji w\u00a0Warszawie SS-Oberf\u00fchrer (pu\u0142kownik) Ferdinand von Sammern-Frankenegg rzuci\u0142 do\u00a0walki esesman\u00f3w, policjant\u00f3w, \u017candarm\u00f3w, \u017co\u0142nierzy Wehrmachtu i\u00a0oddzia\u0142\u00f3w ukrai\u0144skich, uzbrojonych w\u00a0karabiny, pistolety maszynowe, lekkie i\u00a0ci\u0119\u017ckie karabiny maszynowe, dzia\u0142a, miotacze p\u0142omieni, wozy pancerne i\u00a0czo\u0142gi. Atak przeprowadzono z\u00a0dw\u00f3ch stron \u2013\u00a0od\u00a0Nalewek i\u00a0skrzy\u017cowania G\u0119siej z\u00a0Zamenhofa. Jednak po\u00a0dw\u00f3ch godzinach walk, z\u00a0powodu silnego oporu powsta\u0144c\u00f3w, si\u0142y niemieckie si\u0119 wycofa\u0142y. Von Sammern-Frankenegg zosta\u0142 odwo\u0142any. Nowym dowodz\u0105cym likwidacj\u0105 warszawskiego getta zosta\u0142 SS-Brigadef\u00fchrer (genera\u0142 major) J\u00fcrgen Stroop i\u00a0po\u00a0kr\u00f3tkiej przerwie oddzia\u0142y niemieckie wesz\u0142y do\u00a0getta ponownie. Na\u00a0rogu Nalewek i\u00a0G\u0119siej ci\u0119\u017ckie walki toczy\u0142 \u017bOB, na\u00a0placu Muranowskim \u2013\u00a0\u017bZW.<\/span><\/p>\n

Zdaniem Ryszarda Walewskiego, nie znajduj\u0105cego si\u0119 jednak w\u00a0kr\u0119gu decyzyjnym \u017bZW, a\u00a0tak\u017ce \u201eRudego Paw\u0142a\u201d, Zwi\u0105zek mia\u0142 nast\u0119puj\u0105cy plan walki z\u00a0Niemcami: stawi\u0107 op\u00f3r zbrojny, dop\u00f3ki jest to\u00a0mo\u017cliwe, a\u00a0nast\u0119pnie wyj\u015b\u0107 z\u00a0getta tunelem na\u00a0stron\u0119 \u201earyjsk\u0105\u201d i\u00a0prowadzi\u0107 z\u00a0Niemcami walk\u0119 partyzanck\u0105.<\/span><\/p>\n

O samym udziale \u017bZW w\u00a0walkach pisa\u0142 Ringelblum w\u00a0swoim eseju\u00a0Stosunki polsko-\u017cydowskie w\u00a0czasie drugiej wojny \u015bwiatowej. Uwagi i\u00a0spostrze\u017cenia<\/em>: \u201eNie b\u0119dziemy tu\u00a0szczeg\u00f3\u0142owo opisywa\u0107 przebiegu walk z\u00a0Niemcami w\u00a0kwietniu 1943 r.\u00a0Walczy\u0142y poszczeg\u00f3lne grupy w\u00a0getcie, w\u00a0\u00abszopie\u00bb szczotkarskim, na\u00a0ulicy \u015awi\u0119tojerskiej, na\u00a0terenach \u00abszopu\u00bb Schultza, Toebbensa itd. Walczono na\u00a0dachach dom\u00f3w, na\u00a0kt\u00f3rych powiewa\u0142y sztandary: polski i\u00a0syjonistyczny (bia\u0142o-niebieski). W\u00a0poniedzia\u0142ek 18\u00a0kwietnia [chodzi\u0142o o\u00a019\u00a0kwietnia\u00a0\u2014\u00a0B.B.] z\u00a0czwartego pi\u0119tra na\u00a0Nalewkach 32\u00a0by\u0142em naocznym \u015bwiadkiem takiej walki na\u00a0ul. Muranowskiej\u201d. Wed\u0142ug Libionki i\u00a0Weinbauma Ringelblum m\u00f3g\u0142 obserwowa\u0107 walk\u0119 z\u00a0udzia\u0142em \u017bZW. Nie ma\u00a0natomiast pewno\u015bci, czy widzia\u0142 na\u00a0w\u0142asne oczy wywieszone sztandary, czy te\u017c dowiedzia\u0142 si\u0119 o\u00a0nich od\u00a0kogo\u015b innego, pisz\u0105c esej ju\u017c w\u00a0bunkrze \u201eKrysia\u201d.<\/span><\/p>\n

Motyw wywieszenia flag \u2013\u00a0polskiej bia\u0142o-czerwonej i\u00a0\u017cydowskiej bia\u0142o-niebieskiej przez powsta\u0144c\u00f3w pojawia\u0142 si\u0119 w\u00a0wielu przekazach dotycz\u0105cych powstania, trudno jednak z\u00a0ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 potwierdzi\u0107 lokalizacj\u0119 sztandar\u00f3w. Gdyby znajdowa\u0142y si\u0119 na\u00a0rogu pl. Muranowskiego i\u00a0Nalewek 42, Ringelblum, ukrywaj\u0105cy si\u0119 wtedy na\u00a0Nalewkach 32, m\u00f3g\u0142by je\u00a0zobaczy\u0107. Walcz\u0105cy rewizjoni\u015bci przez wywieszenie sztandar\u00f3w chcieli podkre\u015bli\u0107 sw\u00f3j patriotyzm i\u00a0przywi\u0105zanie do\u00a0polskich symboli narodowych. Trudno sobie wyobrazi\u0107 taki gest ze\u00a0strony lewicowych grup syjonistycznych. Informacja o\u00a0flagach pojawi\u0142a si\u0119 w\u00a0niekt\u00f3rych sprawozdaniach polskiego podziemia, m.in. w\u00a0dokumencie sporz\u0105dzonym przez kontrwywiad Delegatury Rz\u0105du na\u00a0Kraj z\u00a023\u00a0kwietnia 1943 r., podobnie w\u00a0wydawanym przez Delegatur\u0119 \u201eNowym Dniu\u201d z\u00a021\u00a0kwietnia 1943 r.\u00a0Informacji takiej nie by\u0142o z\u00a0kolei w\u00a0Biuletynie Informacyjnym AK, ani w\u00a0depeszach wysy\u0142anych do\u00a0rz\u0105du na\u00a0emigracji w\u00a0Londynie.<\/span><\/p>\n

Sam udzia\u0142 w\u00a0walkach \u017bZW by\u0142 nieraz pomijany w\u00a0kr\u0119gach os\u00f3b zwi\u0105zanych z\u00a0\u017bOB-em. Marek Edelman w\u00a01945 r.\u00a0ksi\u0105\u017cce\u00a0Getto walczy. Udzia\u0142 Bundu w\u00a0obronie getta warszawskiego\u00a0<\/em>pisa\u0142 o\u00a0walkach w\u00a0dniu 19\u00a0kwietnia: \u201e(\u2026) trwaj\u0105 zaci\u0119te boje na\u00a0placu Muranowskim. Niemcy atakuj\u0105 tu\u00a0ze\u00a0wszystkich stron. Osaczeni bojowcy broni\u0105 si\u0119 zawzi\u0119cie, w\u00a0nadludzkich zmaganiach odpieraj\u0105 natarcia. Zostaj\u0105 zdobyte dwa kaemy i\u00a0wiele innej broni. Zostaje spalony czo\u0142g niemiecki. To\u00a0ju\u017c drugi tego dnia\u201d. \u0141\u0105czniczka Bundu W\u0142adka Meed pisa\u0142a o\u00a0walkach rewizjonist\u00f3w nie podaj\u0105c poprawnej nazwy \u017bZW: \u201eTego samego dnia na\u00a0placu Muranowskim rozegra\u0142a si\u0119 jeszcze jedna bitwa w\u00a0obronie ostatniej reduty. Walczy\u0142 tam oddzia\u0142 bojowy, zorganizowany przez inn\u0105 z\u00a0podziemnych organizacji dzia\u0142aj\u0105cych na\u00a0terenie getta. By\u0142 to\u00a0prawicowy Rewizjonistyczny Ruch Syjonist\u00f3w, niezale\u017cny od\u00a0Organizacji Bojowej. Do\u015b\u0107 dobrze uzbrojony, skutecznie odpar\u0142 kilka atak\u00f3w i\u00a0przez dwa dni z\u00a0rz\u0119du utrzymywa\u0142 rejon Muranowskiej w\u00a0swoich r\u0119kach\u201d. Z\u00a0kolei Cywia Lubetkin z\u00a0\u017bOB-u zaznaczy\u0142a w\u00a0swoich wspomnieniach, \u017ce\u00a0\u201ecz\u0142onkowie rewizjonistycznej grupy bronili odwa\u017cnie ulicy. 20\u00a0kwietnia odparli wszystkie ataki Niemc\u00f3w i\u00a0zadali im\u00a0ci\u0119\u017ckie straty\u201d. Natomiast \u0142\u0105cznik \u017bOB-u z\u00a0polskim podziemiem Icchak Cukierman pisa\u0142 o\u00a0\u017bZW bez wspominania nazwy: \u201egrupa prowadzi\u0142a siln\u0105 i\u00a0odwa\u017cn\u0105 obron\u0119 swojej ulicy. 20\u00a0kwietnia odpierali niemieckie ataki, zadaj\u0105c nieprzyjacielowi ci\u0119\u017ckie straty\u201d.<\/span><\/p>\n

Po walkach na\u00a0pl. Muranowskim cz\u0119\u015b\u0107 bojownik\u00f3w wysz\u0142a z\u00a0getta przez tunel, nie ma\u00a0jednak pewno\u015bci kiedy to\u00a0nast\u0105pi\u0142o. W\u00a0\u017ar\u00f3d\u0142ach napotykamy daty od\u00a020\u00a0do\u00a022\u00a0kwietnia. \u201eRudy Pawe\u0142\u201d pisa\u0142: \u201e22 kwietnia wycofujemy si\u0119 na\u00a0\u201earyjsk\u0105\u201d stron\u0119 na\u00a0skutek rozkazu p.\u00a0podchor\u0105\u017cego, kt\u00f3ry jest ca\u0142y czas z\u00a0nami. Niekt\u00f3rzy z\u00a0nas nosili niemieckie mundury, wszyscy he\u0142my. Znajdujemy si\u0119 na\u00a0Muranowskiej w\u00a0mieszkaniu. Mamy bro\u0144, oko\u0142o 200 granat\u00f3w\u00a0\u2014\u00a0karabiny. Jest nam tu\u00a0niewygodnie. Dozorca dostarcza\u0142 nam jedzenia\u201d. Cz\u0119\u015b\u0107 bojownik\u00f3w \u2013\u00a044\u00a0osoby \u2014\u00a0zorganizowa\u0142a sobie transport do\u00a0willi w\u00a0Michalinie, kt\u00f3r\u0105 wynaj\u0105\u0142 dla nich wspomniany ju\u017c wcze\u015bniej Cezary Ketling-Szemley. Jednak po\u00a0kilku dniach, 30\u00a0kwietnia, grup\u0119 odkry\u0142a policja granatowa i\u00a0niemiecka \u017candarmeria, dosz\u0142o do\u00a0strzelaniny, w\u00a0kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107 bojownik\u00f3w zgin\u0119\u0142a.<\/span><\/p>\n

Wst\u0119pny plan \u017bZW na\u00a0walk\u0119 partyzanck\u0105 z\u00a0Niemcami po\u00a0wyj\u015bciu z\u00a0getta pokazywa\u0142 brak znajomo\u015bci reali\u00f3w po\u00a0stronie \u201earyjskiej\u201d. Brakowa\u0142o jakiegokolwiek wsparcia dla \u017bZW ze\u00a0strony polskich organizacji, kt\u00f3re umo\u017cliwi\u0142oby jego cz\u0142onkom aktywn\u0105 walk\u0119 z\u00a0Niemcami poza gettem. Niekt\u00f3rzy z\u00a0bojownik\u00f3w po\u00a0wyj\u015bciu z\u00a0getta znale\u017ali si\u0119 w\u00a0zakonspirowanych mieszkaniach. Tak by\u0142o w\u00a0przypadku Paw\u0142a Frenkla, kt\u00f3ry wraz z\u00a0grup\u0105 bojownik\u00f3w ukry\u0142 si\u0119 na\u00a0Grzybowskiej 11\/13.<\/span><\/p>\n

Bunkry w\u015br\u00f3d ruin<\/strong><\/h4>\n

Ci, kt\u00f3rzy nie wyszli z\u00a0getta, nadal walczyli. Niewiele wiadomo o\u00a0dzia\u0142aniach grupy \u0141opaty w\u00a0szopie szczotkarzy, jej cz\u0142onkowie w\u00a0wi\u0119kszo\u015bci zgin\u0119li p\u00f3\u017aniej w\u00a0getcie centralnym. O\u00a0walkach oddzia\u0142u z\u00a0szopu Schultza i\u00a0Toebbensa kr\u00f3tko pisa\u0142 Adam Halperin, ale r\u00f3wnie\u017c bez szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ze\u00a0znajduj\u0105cych si\u0119 tam bojownik\u00f3w dowodzonych przez Pinchasa Tauba, a\u00a0p\u00f3\u017aniej Dawida Szulmana, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych byli Natan Schulz, Icchak Binenkorn, Jakow Perlemuter, Aleksander i\u00a0Jakub Rosenfeldowie, zgin\u0119\u0142a. Niewielkie grupy walczy\u0142y te\u017c na\u00a0Nalewkach 39, Nowolipiu 25\u00a0i\u00a0Lesznie 36\u00a0oraz 40. Jedyn\u0105 z\u00a0walcz\u0105cych w\u00a0szopach osob\u0105, kt\u00f3ra \u017cy\u0142a jeszcze przez pewien czas, by\u0142 Dawid Szulman.<\/span><\/p>\n

Sztab \u017bOB-u w\u00a0pewnym momencie przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 na\u00a0Mi\u0142\u0105 18, gdzie bojownicy znale\u017ali schronienie w\u00a0bunkrze Szmula Oszera i\u00a0zwi\u0105zanych z\u00a0nim ludzi z\u00a0p\u00f3\u0142\u015bwiatka. Jednak\u017ce 8\u00a0maja Niemcy odkryli bunkier i\u00a0zablokowali jego pi\u0119\u0107 wyj\u015b\u0107. O\u00a0ile cywile wyszli na\u00a0wezwanie Niemc\u00f3w, to\u00a0wi\u0119kszo\u015b\u0107 bojownik\u00f3w na\u00a0apel Arie Wilnera ps. \u201eJurek\u201d pope\u0142ni\u0142a samob\u00f3jstwo. W\u00a0ten spos\u00f3b zgin\u0119\u0142o ok. 120 bojownik\u00f3w \u017bOB-u, w\u00a0tym dow\u00f3dca Mordechaj Anielewicz. Kilka os\u00f3b, m.in. Tosia Altman, wysz\u0142o przez sz\u00f3ste, nieobstawione przez Niemc\u00f3w wyj\u015bcie. Z\u00a0kr\u0119gu \u017bOB-u wojn\u0119 prze\u017cy\u0142o kilkana\u015bcie os\u00f3b, m.in. Cukierman i\u00a0Edelman.<\/span><\/p>\n

Poza walk\u0105 z\u00a0powsta\u0144cami Niemcy przeszukiwali getto w\u00a0poszukiwaniu ludno\u015bci cywilnej poukrywanej w\u00a0bunkrach, aby wywie\u017a\u0107 ich do\u00a0Treblinki lub do\u00a0oboz\u00f3w pracy na\u00a0Lubelszczy\u017anie. W\u00a0swoim raporcie po\u00a0zako\u0144czeniu powstania w\u00a0getcie Stroop wspomnia\u0142, \u017ce\u00a0zniszczono na\u00a0terenie getta 631 bunkr\u00f3w, co\u00a0prawdopodobnie by\u0142o zawy\u017con\u0105 liczb\u0105. Warunki w\u00a0bunkrach by\u0142y bardzo trudne, ich mieszka\u0144cy musieli zachowa\u0107 cisz\u0119, aby nie wykryli ich pacyfikuj\u0105cy getto Niemcy. W\u00a0kryj\u00f3wkach by\u0142o gor\u0105co, panowa\u0142 niezwyk\u0142y \u015bcisk i\u00a0od\u00f3r, by\u0142y trudno\u015bci z\u00a0przygotowaniem jedzenia. Niemcy zacz\u0119li podpala\u0107 kolejne domy, aby zmusi\u0107 znajduj\u0105cych si\u0119 w\u00a0nich ludzi do\u00a0wyj\u015bcia. Sytuacja ukrywaj\u0105cych si\u0119 os\u00f3b sta\u0142a si\u0119 wtedy dramatyczna. Wielu zgin\u0119\u0142o w\u00a0p\u0142omieniach, inni zostali wywiezieni lub zastrzeleni po\u00a0wyj\u015bciu ze\u00a0schron\u00f3w. Wed\u0142ug raportu Stroopa, mi\u0119dzy 20\u00a0kwietnia a\u00a016\u00a0maja 1943 r.\u00a0Niemcy zabili lub pojmali 56\u00a0065 os\u00f3b, z\u00a0czego 7\u00a0tys. zamordowali na\u00a0miejscu, 6929 wys\u0142ali do\u00a0obozu zag\u0142ady w\u00a0Treblince, ok. 6\u00a0tys. zgin\u0119\u0142o w\u00a0walce, w\u00a0wyniku zatrucia lub w\u00a0po\u017carach, a\u00a036\u00a0tys. wys\u0142ano do\u00a0oboz\u00f3w pracy na\u00a0Lubelszczy\u017anie. Dane te\u00a0s\u0105\u00a0jednak z\u00a0pewno\u015bci\u0105 zawy\u017cone, mia\u0142y uzasadnia\u0107 trudno\u015bci z\u00a0trwaj\u0105c\u0105 d\u0142u\u017cej ni\u017c przewidywano likwidacj\u0105 getta, w\u00a0kt\u00f3rym prawdopodobnie nie znajdowa\u0142o si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c 40\u00a0tys. os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Symbolicznym ko\u0144cem powstania w\u00a0getcie by\u0142o wysadzenie w\u00a0powietrze wieczorem 16\u00a0maja 1943 r.\u00a0Wielkiej Synagogi na\u00a0T\u0142omackiem. Stroop w\u00a0swoim raporcie napisa\u0142 wtedy: \u201e\u017bydowska dzielnica mieszkaniowa w\u00a0Warszawie przesta\u0142a istnie\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Prze\u017cyli nieliczni<\/strong><\/h4>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w \u017bZW zosta\u0142a z\u00a0getta wywieziona do\u00a0oboz\u00f3w pracy. W\u00a0obozie pracy w\u00a0Trawnikach znalaz\u0142 si\u0119 wspomniany wcze\u015bniej Dawid Szulman, dowodz\u0105cy w\u00a0pewnym momencie grup\u0105 w\u00a0szopie Schultza i\u00a0Toebbensa. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 w\u00a0Trawnikach z\u00a0zes\u0142anym tam Ringelblumem, samemu b\u0119d\u0105c czo\u0142ow\u0105 postaci\u0105 konspiracji w\u00a0obozie. Dzi\u0119ki tej znajomo\u015bci Ringelblum, koresponduj\u0105c p\u00f3\u017aniej z\u00a0Adolfem Bermanem, przekazywa\u0142 wiele istotnych materia\u0142\u00f3w na\u00a0temat reali\u00f3w \u017cycia w\u00a0obozie. Sam Szulman zgin\u0105\u0142 w\u00a0masowej egzekucji 3\u00a0listopada 1943 r.\u00a0w\u00a0czasie niemieckiej operacji \u201eErntefest\u201d, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a Akcj\u0119 Reinhardt, maj\u0105c\u0105 na\u00a0celu wymordowanie ca\u0142ej ludno\u015bci \u017cydowskiej na\u00a0terenie Generalnego Gubernatorstwa. W\u00a0Trawnikach zgin\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c zwi\u0105zany z\u00a0rewizjonistami Cwi Zylberberg. Natomiast na\u00a0Majdanku zgin\u0105\u0142 zwi\u0105zany dawniej z\u00a0Betarem Hering, nie ma\u00a0jednak pewno\u015bci, czy by\u0142 cz\u0142onkiem \u017bZW. Na\u00a0Majdanek trafi\u0142 te\u017c Dawid Wdowi\u0144ski, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 przeniesiony do\u00a0obozu pracy w\u00a0Budzyniu, gdzie wi\u0119\u017aniowie pracowali przy produkcji cz\u0119\u015bci do\u00a0samolot\u00f3w. Uda\u0142o mu\u00a0si\u0119 prze\u017cy\u0107 wojn\u0119.<\/span><\/p>\n

\"_en_Dawid_Wdowinski.jpg\"
Dawid Wdowi\u0144ski, 1940 r.<\/em><\/span><\/figcaption><\/figure>\n

Z kolei wspominany w\u00a0tek\u015bcie wielokrotnie \u201eRudy Pawe\u0142\u201d znalaz\u0142 kryj\u00f3wk\u0119 w\u00a0znajduj\u0105cym si\u0119 przy Ch\u0142odnej 17\u00a0mieszkaniu Dawida Klina \u201eKleina\u201d, nale\u017c\u0105cego do\u00a0Bundu. Mia\u0142 spotka\u0107 si\u0119 tam z\u00a0\u201eAntkiem\u201d Cukiermanem, kt\u00f3ry opisa\u0142 go\u00a0jako \u201edobrze m\u00f3wi\u0105cego po\u00a0niemiecku rudzielca\u201d. \u201eRudy Pawe\u0142\u201d przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017aniej na\u00a0Powi\u015ble, gdzie zasta\u0142 go\u00a0wybuch powstania warszawskiego, do\u00a0kt\u00f3rego \u2013\u00a0wed\u0142ug Dawida Klina \u2013\u00a0mia\u0142 do\u0142\u0105czy\u0107 jako ochotnik i\u00a0wkr\u00f3tce zgin\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

Przyw\u00f3dca \u017bZW Pawe\u0142 Frenkel zgin\u0105\u0142 na\u00a0Grzybowskiej 11\/13 wraz z\u00a0niewielkim oddzia\u0142em. Mieszkanie zosta\u0142o zadenuncjowane i\u00a0oddzia\u0142 niemiecki pojawi\u0142 si\u0119 tam 19\u00a0czerwca 1943 r.\u00a0Po\u00a0kilku godzinach walk cz\u0142onkowie oddzia\u0142u pope\u0142nili samob\u00f3jstwo wysadzaj\u0105c bunkier. Informacj\u0119 t\u0119\u00a0potwierdzaj\u0105 Wdowi\u0144ski i\u00a0Halperin. Ten drugi napisa\u0142: \u201ewszyscy bojowcy zgin\u0119li, a\u00a0w\u015br\u00f3d nich komendant Pawe\u0142 Frenkel i\u00a0cz\u0142onkowie komendy\u201d.<\/span><\/p>\n

Podzia\u0142y \u015bwiatopogl\u0105dowe i\u00a0\u015bmier\u0107 najwa\u017cniejszych cz\u0142onk\u00f3w \u017bZW sprawi\u0142y, \u017ce\u00a0rola rewizjonist\u00f3w w\u00a0oporze zbrojnym przeciwko Niemcom by\u0142a marginalizowana, pomijana lub przeinaczana. By\u0142o tak zar\u00f3wno w\u00a0przypadku polskiej historiografii, w\u00a0kt\u00f3rej pojawia\u0142y si\u0119 fikcyjne postaci takie jak Dawid Apfelbaum, czy te\u017c wzmianki o\u00a0wsp\u00f3\u0142pracy z\u00a0podziemn\u0105 Organizacj\u0105 Wojskow\u0105 (od 1944 r.\u00a0Korpusem Bezpiecze\u0144stwa), jak i\u00a0w\u00a0historiografii izraelskiej. Reprezentuj\u0105ca rewizjonizm syjonistyczny w\u00a0Izraelu partia Herut na\u00a0piedesta\u0142 wynosi\u0142a Ecel (Narodow\u0105 Organizacj\u0119 Wojskow\u0105), kt\u00f3ra walczy\u0142a w\u00a0Palestynie z\u00a0Brytyjczykami i\u00a0Arabami, pomija\u0142a natomiast walk\u0119 rewizjonist\u00f3w w\u00a0diasporze. Niemniej jednak wiele fakt\u00f3w dotycz\u0105cych \u017bZW i\u00a0jej roli w\u00a0powstaniu w\u00a0getcie wci\u0105\u017c pozostaje niejasnych. Z\u00a0braku dokument\u00f3w i\u00a0bardziej szczeg\u00f3\u0142owych relacji nie spos\u00f3b ich zweryfikowa\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/strong><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 29a. Pisma Emanuela Ringelbluma z\u00a0bunkra<\/em>, red. Eleonora Bergman, Tadeusz Epsztein, Magdalena Siek, Warszawa 2018<\/span><\/p>\n

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy. Tom 34. Getto warszawskie, cz. II<\/em>, red. Tadeusz Epsztein, Warszawa 2016<\/span><\/p>\n

Anna Bikont,\u00a0Niespotykany wysyp kombatant\u00f3w\u00a0<\/em>[https:\/\/www.holocaustresearch.pl\/index.php?mod=news&show=225&template=print<\/a>, dost\u0119p: 1.04.2020]<\/span><\/p>\n

Mosze Arens,\u00a0Flagi nad gettem: rzecz o\u00a0powstaniu w\u00a0getcie warszawskim<\/em>, Krak\u00f3w 2011<\/span><\/p>\n

Barbara Engelking, Jacek Leociak,\u00a0Getto warszawskie \u2013\u00a0przewodnik po\u00a0nieistniaj\u0105cym mie\u015bcie<\/em>, Warszawa 2001<\/span><\/p>\n

Dariusz Libionka, Laurence Weinbaum,\u00a0Bohaterowie, hochsztaplerzy, opisywacze: wok\u00f3\u0142 \u017bydowskiego Zwi\u0105zku Wojskowego<\/em>, Warszawa 2011<\/span><\/p>\n

69 lat manipulacji histori\u0105 \u017bydowskiego Zwi\u0105zku Wojskowego\u00a0<\/em>[https:\/\/dzieje.pl\/aktualnosci\/libionka-69-lat-manipulacji-historia-zydowskiego-zwiazku-wojskowego<\/a>; dost\u0119p: 1.04.2020]<\/span><\/p>\n

Justyna Majewska,\u00a0Powstanie w\u00a0getcie warszawskim<\/em>, \u017bydowski Instytut Historyczny,\u00a0www.jhi.pl<\/a>, dost\u0119p: 1.04.2020<\/span><\/p>\n

Emanuel Ringelblum,\u00a0Stosunki polsko-\u017cydowskie w\u00a0czasie drugiej wojny \u015bwiatowej: uwagi i\u00a0spostrze\u017cenia<\/em>, Warszawa 1988<\/span><\/p>\n

Ruta Sakowska,\u00a0Ludzie z\u00a0dzielnicy zamkni\u0119tej. \u017bydzi w\u00a0Warszawie w\u00a0okresie hitlerowskiej okupacji: pa\u017adziernik 1939-marzec 1943,<\/em>\u00a0Warszawa 1975<\/span><\/p>\n

J\u00fcrgen Stroop,\u00a0\u017bydowska dzielnica mieszkaniowa w\u00a0Warszawie ju\u017c nie istnieje!<\/em>, oprac. Andrzej \u017bbikowski, Warszawa 2009<\/span><\/p>\n

Pawe\u0142 Szapiro,\u00a0Powstanie w\u00a0getcie warszawskim\u00a0<\/em>[w:]\u00a0Polski s\u0142ownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie. Tom 2<\/em>, red. Zofia Borzymi\u0144ska, Rafa\u0142 \u017bebrowski, Warszawa 2003<\/span><\/p>\n

\n

Przypis:<\/p>\n

[1]<\/a>\u00a0Komisja Koordynacyjna powsta\u0142a po\u00a0to, \u017ceby umo\u017cliwi\u0107 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 mi\u0119dzy \u017bOB-em a\u00a0Bundem ponad podzia\u0142ami politycznymi, natomiast Bund niejako sta\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 \u017bOB-u w\u00a0czasie powstania, podporz\u0105dkowuj\u0105c wsp\u00f3lnemu kierownictwu swoje 4\u00a0oddzia\u0142y bojownik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zapomniana walka. Udzia\u0142 \u017bZW w powstaniu w getcie warszawskim Zapomniana walka. Udzia\u0142 \u017bZW w powstaniu w getcie warszawskim Autor: dr Bartosz Borys W czasie powstania w\u00a0getcie warszawskim zbrojny op\u00f3r oddzia\u0142om niemieckim stawi\u0142y \u017bydowska Organizacja Bojowa oraz \u017bydowski Zwi\u0105zek Wojskowy. Jednak z\u00a0wielu powod\u00f3w przez lata udzia\u0142 tej drugiej organizacji pomijano, zniekszta\u0142cano lub marginalizowano, zar\u00f3wno w\u00a0Polsce, jak […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/120529"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=120529"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/120529\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":120542,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/120529\/revisions\/120542"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=120529"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=120529"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=120529"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}