{"id":122339,"date":"2026-02-21T17:09:00","date_gmt":"2026-02-21T15:09:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=122339"},"modified":"2026-02-18T09:17:43","modified_gmt":"2026-02-18T07:17:43","slug":"04-09-106","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=122339","title":{"rendered":"Chaim z Warszawy"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Chaim z Warszawy<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Agata Szyd\u0142owska, Marian Misiak<\/strong><\/span><\/p>\n

\n
\n

Kr\u00f3j pisma Chaim jest dla izraelskiej kultury wizualnej jednym z typograficznych filar\u00f3w. Powsta\u0142 w mi\u0119dzywojennej Warszawie, zaprojektowa\u0142 go m\u0142ody Jan Levitt, grafik samouk, pisarz i malarz \u2013 przedpremierowy fragment ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119conej historii projektowania liter w Polsce<\/h4>\n<\/div>\n

Chaim w Katalogu czcionek \u017cydowskich z odlewni Jana Id\u017akowskiego w Warszawie (1936?), fot. dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Archiwum Pa\u0144stwowego w Lublinie<\/em><\/span><\/p>\n

Je\u015bli pojawia si\u0119 w Izraelu wa\u017cna informacja, z\u0142o\u017cona jest krojem Chaim\u201d \u2013 takie sformu\u0142owanie pad\u0142o z ust starego drukarza w jednej z w\u0105skich uliczek w centrum Jerozolimy latem 2011 roku. Kr\u00f3j pisma Chaim jest dla izraelskiej kultury wizualnej jednym z typograficznych filar\u00f3w. Jego wszechobecno\u015b\u0107 jest zaskakuj\u0105ca. Od naklejek ostrzegawczych w \u015brodkach transportu publicznego, przez tytu\u0142y nag\u0142\u00f3wk\u00f3w w gazetach, numery taks\u00f3wek, po znajduj\u0105ce si\u0119 na opakowaniach napisy maj\u0105ce zniech\u0119ci\u0107 palaczy do si\u0119gni\u0119cia po kolejnego papierosa.<\/span><\/p>\n

Chaim powsta\u0142 w mi\u0119dzywojennej Warszawie, zaprojektowa\u0142 go m\u0142ody Jan Levitt (r\u00f3wnie\u017c znany jako Le Witt lub Lewitt). Historia powstania tego kroju i pierwsze kroki autora w zawodzie projektanta nie s\u0105 do ko\u0144ca znane. Levitt urodzi\u0142 si\u0119 w 1907 roku w Cz\u0119stochowie, zmar\u0142 w Londynie w 1991 roku. By\u0142 grafikiem samoukiem, pisarzem i malarzem. W latach 1925\u200a\u2013\u200a1926 odby\u0142 podro\u017c po Europie, w 1927 roku przebywa\u0142 w Palestynie. W 1928 roku wr\u00f3ci\u0142 do Warszawy i prawdopodobnie wtedy opracowa\u0142 kr\u00f3j pisma, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 nazw\u0119 Chaim, co po hebrajsku znaczy Jan.<\/span><\/p>\n

W 1933 roku Levitt spotka\u0142 innego wykszta\u0142conego projektanta o \u017cydowskim pochodzeniu, Jerzego Hima, z kt\u00f3rym zawi\u0105za\u0142 wieloletni\u0105, pe\u0142n\u0105 sukces\u00f3w wsp\u00f3\u0142prac\u0119. Obaj s\u0105 uznawani za nale\u017c\u0105cych do najoryginalniejszych i najnowocze\u015bniejszych projektant\u00f3w okresu mi\u0119dzywojennego. Byli odpowiedzialni za wiele druk\u00f3w reklamowych, mi\u0119dzy innymi dla firm farmaceutycznych czy Domu Towarowego Braci Jab\u0142kowskich, zaprojektowali r\u00f3wnie\u017c sporo ok\u0142adek ksi\u0105\u017ckowych. Wyr\u00f3\u017cniali si\u0119 bieg\u0142o\u015bci\u0105 w \u0142\u0105czeniu styl\u00f3w i technik, bezpo\u015brednio\u015bci\u0105 i trafnym humorem. Jednym z najwi\u0119kszych ich sukces\u00f3w by\u0142y ilustracje do \u201eLokomotywy\u201d Juliana Tuwima. W roku 1937 emigrowali do Londynu i wsp\u00f3\u0142pracowali nieprzerwanie do 1954, odnosz\u0105c kolejne sukcesy w Wielkiej Brytanii. Po rozwi\u0105zaniu wsp\u00f3\u0142pracy Levitt skupi\u0142 si\u0119 na malarstwie, Him kontynuowa\u0142 dzia\u0142ania projektowe, stworzy\u0142 mi\u0119dzy innymi wizerunek izraelskich linii lotniczych ELAL.<\/span><\/p>\n

Chaim, napisy na izraelskim przystanku autobusowym<\/em><\/span><\/p>\n

Badacze zajmuj\u0105cy si\u0119 krojem Chaim, kt\u00f3ry wkr\u00f3tce okaza\u0142 si\u0119 wielkim prze\u0142omem w typografii hebrajskiej, podaj\u0105 ro\u017cne daty jego powstania. Wspominany jest rok 1932 lub \u2013 bardziej og\u00f3lnie \u2013 lata trzydzieste. Zagraniczni eksperci nie uwzgl\u0119dnili jednak do tej pory dokument\u00f3w pochodz\u0105cych z Urz\u0119du Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie, gdzie mo\u017cemy znale\u017a\u0107 adnotacj\u0119 wskazuj\u0105c\u0105 jednoznacznie, \u017ce kr\u00f3j \u201eChaim t\u0142usty\u201d w tej odmianie zg\u0142oszono 18 marca 1929 roku. Producentem i wnioskodawc\u0105 rejestru by\u0142a, jedna z najaktywniejszych wtedy w Warszawie, pot\u0119\u017cna odlewnia Jan Id\u017akowski i S-ka (ta sama, kt\u00f3ra dwa lata p\u00f3\u017aniej odleje Antykw\u0119 P\u00f3\u0142tawskiego i Pan\u00adeurop\u0119). B\u0142yskawiczny sukces kroju zaowocowa\u0142 drug\u0105 wersj\u0105 \u2013 bardziej ekonomicznym w sk\u0142adzie, skondensowanym \u201eChaimem \u015bci\u0105g\u0142ym\u201d; pojawia si\u0119 on w wykazie Urz\u0119du Patentowego 18 stycznia 1936 roku. Odlewnia Id\u017akowski i S-ka by\u0142a najbardziej wyspecjalizowanym w krojach hebrajskich zak\u0142adem spo\u015br\u00f3d innych licznie wtedy dzia\u0142aj\u0105cych warszawskich odlewni (poza stolic\u0105 by\u0142o ich niewiele). Przej\u0119\u0142a ona wcze\u015bniej spore zasoby matryc hebrajskich z giserni Orgelbrand\u00f3w i w tym dziale czcionkolejnictwa sta\u0142a si\u0119 potentatem na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105 (eksportowa\u0142a do Pary\u017ca, Wiednia, Londynu, Jerozolimy, Nowego Jorku, Johannesburga, Algieru, Tunisu). Andrzej Tomaszewski pisa\u0142 o niej: \u201eW latach dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego doskona\u0142y interes w Palestynie robi\u0142a odlewnia Id\u017akowski i S-ka, dysponuj\u0105ca matrycami Orgelbrand\u00f3w. Dwadzie\u015bcia cztery pisma hebrajskie z giserni Orgelbrand\u00f3w odnajdujemy jeszcze w katalogu pa\u0144stwowej Odlewni Czcionek w 1954 roku\u201d. W \u201eGrafice Polskiej\u201d z 1924 roku czytamy: \u201eJasne si\u0119 wi\u0119c staje, \u017ce, je\u015bli si\u0119 zjawi\u0105 nowe wzory pism \u017cydowskich, to tem samem wywo\u0142a to niew\u0105tpliwie wielki popyt na nie\u201d. Nie powinno wi\u0119c dziwi\u0107, i\u017c we w\u0142asnej drukarni do\u015bwiadczalnej firmy Id\u017akowski i S-ka wydana zosta\u0142a nawet specjalna, po\u015bwi\u0119cona czcionkom hebrajskim ksi\u0105\u017ceczka reklamowa.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d tak natychmiastowy sukces Chaima? Od ko\u0144ca XIX wieku w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej mo\u017cna by\u0142o zauwa\u017cy\u0107 znaczne kulturowe i spo\u0142eczne zmiany. Typografia hebrajska zacz\u0119\u0142a poszukiwa\u0107 w zwi\u0105zku z tym nowych tor\u00f3w, wo\u0142a\u0142a o radykaln\u0105 reform\u0119. By\u0142o to spowodowane narodzinami ruch\u00f3w syjonistycznych; j\u0119zyk hebrajski po wielu wiekach sta\u0142 si\u0119 znowu j\u0119zykiem \u017cywym (wcze\u015bniej u\u017cywany by\u0142 tylko w literaturze religijnej). Spo\u0142eczno\u015b\u0107 ta stawa\u0142a si\u0119 te\u017c coraz bardziej zsekularyzowana. W konsekwencji pozbawiony ozd\u00f3b, szeryf\u00f3w i kontrastu, \u201e\u015bwiecki\u201d w wyrazie odwr\u00f3t od tradycyjnej typografii by\u0142 bardzo oczekiwany. Dobitnie ilustruje to cytat ze wspominanej \u201eGrafiki Polskiej\u201d z roku 1924, kt\u00f3ry idealnie wpisuje si\u0119 w ton manifest\u00f3w \u201eNowej Typografii\u201d: \u201ePrzedewszystkiem nale\u017ca\u0142oby zupe\u0142nie usun\u0105\u0107 wystaj\u0105ce ko\u0144ce liter, kt\u00f3remi tak obficie alfabet \u017cydowski jest obdarzony, albo te\u017c zmieni\u0107 rysunek litery tak, a\u017ceby te ko\u0144ce skr\u00f3ci\u0107, pochyli\u0107 lub umie\u015bci\u0107 je na marginesie czcionki\u201d.<\/span><\/p>\n

Przez ostatnich kilkaset lat wizualny obraz typografii hebrajskiej w\u0142a\u015bciwie si\u0119 nie zmieni\u0142. Nie chodzi\u0142o tutaj o wymian\u0119 skryptu na zupe\u0142nie nowy, jak w Turcji w 1928 roku, ale odnalezienie czego\u015b \u017cydowskiego, co sprosta nowym realiom i nowoczesno\u015bci, kt\u00f3ra w typografii przyj\u0119\u0142a opisywan\u0105 form\u0119 kroj\u00f3w bezszeryfowych. W latach dwudziestych w Warszawie dzia\u0142a\u0142y pr\u0119\u017cne grupy \u017cydowskiej awangardy, kt\u00f3re, podobnie jak \u015brodowisko artyst\u00f3w europejskich, poszukiwa\u0142y \u201enowej formy\u201d. Henryk Berlewi, jeden z g\u0142\u00f3wnych przedstawicieli warszawskiej \u201ejidysz awangardy\u201d, w tek\u015bcie \u201eW walce o now\u0105 form\u0119\u201d, opublikowanym w 1921 roku w programowym magazynie \u201eRingen\u201d, pisa\u0142: \u201enowa idea eksploduje na gruncie starych form; w stosunku do starych form jest ona tak rewolucyjna, \u017ce nie mo\u017ce si\u0119 w nich zmie\u015bci\u0107. W\u00f3wczas nast\u0119puje walka mi\u0119dzy dwoma przeciwie\u0144stwami, a dawna forma musi zosta\u0107 prze\u0142amana. Nowa idea musi otrzyma\u0107 dla siebie odpowiedni kszta\u0142t\u201d. Duch konstruktywizmu, osi\u0105gni\u0119\u0107 Bauhausu i post\u0119pu unosi si\u0119 nad wielokulturow\u0105 Warszaw\u0105. Nie wiemy nic o kontaktach m\u0142odego Jana Levitta, autora kroju Chaim, z artystami awangardowymi \u2013 m\u00f3g\u0142 si\u0119 jednak z nimi zetkn\u0105\u0107 w kt\u00f3rej\u015b z lokalnych redakcji. W takiej g\u0119stej atmosferze m\u0142ody, bo zaledwie dwudziestodwuletni, grafik skrystalizowa\u0142 d\u0105\u017cenia do radykalnej reformy typograficznej w projekcie Chaim, kt\u00f3ry zaspokoi\u0142 oczekiwania nowoczesnej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

\n

Kr\u00f3j pisma Chaim projektu Jana Levitta wykorzystany w nekrologach (tzw. klepsydrach), Jerozolima 2011. Fot. Marian Misiak;<\/em><\/span><\/p>\n

Z relacji Simona Praisa, kt\u00f3ry rozmawia\u0142 z Levittem na temat opisywanego kroju, mo\u017cemy dodatkowo dowiedzie\u0107 si\u0119 dw\u00f3ch rzeczy. Po pierwsze, autor wspomina, \u017ce jego szczeg\u00f3lnym zamiarem by\u0142o pomini\u0119cie w projektowanych literach \u2013 na wz\u00f3r eksperyment\u00f3w z Bauhausu \u2013 okr\u0105g\u0142ych kszta\u0142t\u00f3w i zakrzywionych linii. Jest to jedna z cech decyduj\u0105cych o sukcesie pisma. Po drugie, Levitt nie przyznawa\u0142 si\u0119 do autorstwa znaku zapytania i wykrzyknika, kt\u00f3re wygl\u0105daj\u0105 zdecydowanie za lekko w por\u00f3wnaniu z reszt\u0105 znak\u00f3w. Nie mamy niestety \u017cadnych informacji dotycz\u0105cych cyfr, kt\u00f3re \u2013 podobnie jak wspomniane dwa znaki interpunkcyjne \u2013 nieco odstaj\u0105 od obraz\u00f3w reszty znak\u00f3w. Mo\u017cliwe, \u017ce w odlewni dodano je z istniej\u0105cego wcze\u015bniej wzornika. Elementy te zosta\u0142y poprawione i zharmonizowane w wydanej kilka lat p\u00f3\u017aniej wersji skondensowanej Chaima nazwanej \u201eChaim \u015bci\u0105g\u0142y\u201d.<\/span><\/p>\n

Brak materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych (szkic\u00f3w, rysunk\u00f3w produkcyjnych), kt\u00f3re zagin\u0119\u0142y wskutek dzia\u0142a\u0144 wojennych, pozwala niekt\u00f3rym ekspertom snu\u0107 alternatywn\u0105 histori\u0119 autorstwa kroju Chaim. Wsp\u00f3\u0142czesny izraelski projektant i historyk dizajnu David Tartakover twierdzi, \u017ce by\u0107 mo\u017ce nale\u017ca\u0142oby go przypisa\u0107 innemu, dzia\u0142aj\u0105cemu przed wojn\u0105 na terenach Ziemi \u015awi\u0119tej grafikowi Pesachowi Ir-Shayowi, kt\u00f3ry w 1929 roku sformu\u0142owa\u0142 podstawowe zasady nowego hebrajskiego alfabetu w postaci szkicu. Nie zosta\u0142 on jednak nigdy wdro\u017cony (w zasadzie nie istnieje nawet dobra reprodukcja tego rysunku, cho\u0107 Tartakover twierdzi, \u017ce posiada go w swoim archiwum). Sam Ir-Shay nigdy nie przypisywa\u0142 sobie autorstwa opisywanego kroju, wspomina tylko o uformowaniu podstawowych zasad13<\/sup>. Mo\u017cliwe, \u017ce dosz\u0142o do spotkania i rozm\u00f3w Levitta i Ir-Shaya w 1927 roku, kiedy ten pierwszy przebywa\u0142 w Palestynie. Tego nie wiemy. Inny wsp\u00f3\u0142czesny izraelski typograf, Yanek Iontef, twierdzi, \u017ce zasady zawarte w Chaimie s\u0105 tak fundamentalne, i\u017c wielce prawdopodobna jest sytuacja, w kt\u00f3rej obaj projektanci narysowali r\u00f3wnolegle rzeczy prawie identyczne. Analizuj\u0105c jednak wszystkie znane dzi\u015b fakty zwi\u0105zane z kamieniem milowym nowej typografii hebrajskiej, z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 mo\u017cna powiedzie\u0107: Chaim jest produktem warszawskim, odlanym na Mokotowie przy ulicy Rejtana 16.<\/span><\/p>\n

Projekt Levitta sta\u0142 si\u0119 hebrajskim odpowiednikiem Futury Paula Rennera, uzyskuj\u0105c pozycj\u0119 symbolu nowoczesno\u015bci. Poniewa\u017c nie mia\u0142 konkurent\u00f3w, b\u0142yskawicznie trafi\u0142 na tereny Palestyny, a po utworzeniu pa\u0144stwa Izrael sta\u0142 si\u0119 niezmiernie wa\u017cnym wizualnym narz\u0119dziem budowy nowego kraju i do dzi\u015b jest jednym z najcz\u0119\u015bciej u\u017cywanych tam kroj\u00f3w pisma. Cytowany wcze\u015bniej Yanek Iontef doprojektowa\u0142 \u0142aci\u0144sk\u0105 wersj\u0119 Haima jako komplementarn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 rodziny kroj\u00f3w pism Chaim \u2013 od tej pory jest to tak zwany projekt multiskryptowy. Takie podej\u015bcie projektowe mo\u017ce by\u0107 interpretowane jako manifestacja integracji mi\u0119dzykulturowej. Oficjalnie u\u017cywanymi j\u0119zykami w Izraelu s\u0105 hebrajski, angielski i arabski, co poci\u0105ga za sob\u0105 rzadko spotykan\u0105 koegzystencj\u0119 trzech skrypt\u00f3w \u2013 hebrajskiego, \u0142aci\u0144skiego i arabskiego. Chaim jak do tej pory nie doczeka\u0142 si\u0119 adaptacji arabskiej, co jest symptomatyczne dla wsp\u00f3\u0142czesnej sytuacji w Izraelu, gdzie skrypt arabski poddawany jest dyskryminacji. Taka marginalizacja jest obrazem szerszej sytuacji politycznej, w kt\u00f3rej kultura i mniejszo\u015b\u0107 palesty\u0144ska wystawiane s\u0105 na instytucjonalne i okupacyjne opresje.<\/span><\/p>\n

Samo poj\u0119cie modernizmu w sztuce, architekturze i szeroko poj\u0119tym dizajnie, kt\u00f3rego wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 mo\u017ce by\u0107 minimalistyczne w cechach formalnych pismo Chaim, jest czasem nadinterpretowane we wsp\u00f3\u0142czesnym Izraelu. U\u017cywa si\u0119 has\u0142a \u201emodernizm\u201d na okre\u015blenie doktryny powi\u0105zanej z nowoczesnym pa\u0144stwem poszukuj\u0105cym pokoju. Tymczasem budowa mur\u00f3w na obszarach okupowanych tak zwanego Zachodniego Brzegu Jordanu, polityka nielegalnego w \u015bwietle prawa mi\u0119dzynarodowego osadnictwa i konflikty zbrojne w strefie Gazy nie zmierzaj\u0105 w kierunku, o kt\u00f3rym mo\u017cna by s\u0105dzi\u0107, \u017ce prowadzi w stron\u0119 rozwi\u0105za\u0144 pokojowych.<\/span><\/p>\n

\n

Fragment rozdzia\u0142u \u201eChaim \u2013 owoc wielokulturowej Warszawy\u201d pochodzi z ksi\u0105\u017cki \u201ePaneuropa, Kometa, Hel. Szkice z historii projektowania liter w Polsce\u201d Agaty Szyd\u0142owskiej i Mariana Misiaka<\/strong>, kt\u00f3ra w po\u0142owie kwietnia uka\u017ce si\u0119 w wydawnictwie Karakter.<\/span><\/em><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Chaim z Warszawy Agata Szyd\u0142owska, Marian Misiak Kr\u00f3j pisma Chaim jest dla izraelskiej kultury wizualnej jednym z typograficznych filar\u00f3w. Powsta\u0142 w mi\u0119dzywojennej Warszawie, zaprojektowa\u0142 go m\u0142ody Jan Levitt, grafik samouk, pisarz i malarz \u2013 przedpremierowy fragment ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119conej historii projektowania liter w Polsce Chaim w Katalogu czcionek \u017cydowskich z odlewni Jana Id\u017akowskiego w Warszawie (1936?), […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122339"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=122339"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122339\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":128239,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122339\/revisions\/128239"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=122339"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=122339"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=122339"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}