{"id":122588,"date":"2025-07-27T17:09:59","date_gmt":"2025-07-27T15:09:59","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=122588"},"modified":"2025-07-22T05:30:42","modified_gmt":"2025-07-22T03:30:42","slug":"16-09-100","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=122588","title":{"rendered":"\u017bywio\u0142 akwatyczny"},"content":{"rendered":"

Dublin, ok. 1900, fot. J.J. Clarke \/ National Library of Ireland<\/em><\/span><\/p>\n

\n
<\/a>\u017bywio\u0142 akwatyczny<\/a><\/strong><\/h5>\n

Piotr Pazi\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

To w\u0142a\u015bnie Leopold Bloom, wewn\u0119trznie por\u00f3\u017cniony, niepewny i niestabilny \u2013 ani z niego \u017byd, ani tradycyjny Irlandczyk, \u017caden wyznawca judaizmu, ale te\u017c nie rzymski katolik \u2013 jak nikt inny nadawa\u0142 si\u0119 na herosa irlandzkiego eposu<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n

\n

\u201eKa\u017cdy podr\u00f3\u017cnik, kt\u00f3ry opowiada o w\u0142asnych peregrynacjach \u2013 m\u00f3wi Strabon w pierwszej ksi\u0119dze \u00abGeografii\u00bb \u2013 jest blagierem i mitomanem\u201d. Nie idzie o to, \u017ce jest po prostu k\u0142amc\u0105, w \u017cadnym wypadku. W jego relacjach tkwi przecie\u017c ziarno prawdy, podr\u00f3\u017cnik rzeczywi\u015bcie odwiedzi\u0142 dalekie kraje, widzia\u0142 to i owo, by\u0142 tu i tam, prze\u017cy\u0142 niejedno, ale nie potrafi sobie odm\u00f3wi\u0107 przyjemno\u015bci, jak\u0105 daje koloryzowanie, uzupe\u0142nianie prze\u017cy\u0107 fikcj\u0105, a prawdy legend\u0105. Tak post\u0119powa\u0142 Odyseusz, awanturnik i niezr\u00f3wnany blagier, kiedy wyk\u0142ada\u0142 kolejnym ludziom dzieje swoich d\u0142ugich w\u0119dr\u00f3wek (zr\u0119cznie je modyfikuj\u0105c, zale\u017cnie od s\u0142uchacza i chwili), tak r\u00f3wnie\u017c czyni\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry go powo\u0142a\u0142 do \u017cycia, a przynajmniej dla literatury. Homer, bo o nim mowa, grecki bard i najwi\u0119kszy z poet\u00f3w. On to (zn\u00f3w pod\u0142ug Strabona) srebro nauki obla\u0142 z\u0142otem mitu, ka\u017c\u0105c Odysowi m\u00f3wi\u0107 \u201erzeczy do prawdy podobne\u201d ku ukontentowaniu s\u0142uchaczy, ale te\u017c gwoli po\u017cytku, jaki daje nauka odpowiednio przyprawiona zmy\u015bleniem i pierwiastkiem fantastycznym. Taka nauka przemawia nie tylko do rozumu, ale do serca i wyobra\u017ani, staje si\u0119 bram\u0105 odkry\u0107 i nowych interpretacji. Homer wiedzia\u0142 to dobrze, a od niego dowiedzieli si\u0119 jego uczniowie i uczniowie tych uczni\u00f3w. Zapami\u0119tali, \u017ce suchej nauce trzeba \u017cywio\u0142u opowie\u015bci, a sama opowie\u015b\u0107 (a nawet proces jej tworzenia) musi obrosn\u0105\u0107 mitem.<\/span><\/p>\n

Relacje podr\u00f3\u017cnik\u00f3w i staro\u017cytne eposy obrastaj\u0105 w mity i cuda. Podobny bywa los powie\u015bci i ich interpretacji. Jak nie istniej\u0105 opowie\u015bci w stu procentach prawdziwe, jak niemo\u017cliwa jest poezja doskonale mimetyczna, tak samo nie ma wielkich dzie\u0142 literatury bez towarzysz\u0105cej im legendy, gdzie suchym biograficznym faktom towarzysz\u0105 rzeczy (i interpretacje) do prawdy podobne oraz moc zwyczajnej blagi. Sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 na t\u0119 osobliw\u0105 aur\u0119, kt\u00f3ra sprawia, a przynajmniej powinna sprawia\u0107, \u017ce tekst, na przyk\u0142ad tekst \u201eUlissesa\u201d, jest wci\u0105\u017c czytany, studiowany, komentowany, odczytywany na nowo i na nowo przek\u0142adany \u2013 ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce bez tego trafi\u0142by na cmentarzysko nieczytanych ksi\u0105\u017cek, do rupieciarni tekst\u00f3w umar\u0142ych i dawno przepad\u0142ych idei. Mit i legenda (ale nie zapominajmy o prawdzie) pomagaj\u0105 ksi\u0105\u017cce. Pozostaje dzi\u0119ki nim \u017cywa, jak \u017cywe s\u0105 przygody Odyseusza, utkane z prawdy, poezji i zmy\u015blenia.<\/span><\/p>\n

\"Quote<\/span><\/p>\n
Tekst \u201eUlissesa\u201d wci\u0105\u017c jest studiowany, komentowany, odczytywany na nowo i na nowo przek\u0142adany. Bez tego trafi\u0142by na cmentarzysko<\/span><\/div>\n<\/div>\n

Czeg\u00f3\u017c nie napisano przez sto lat o \u201eUlissesie\u201d! Czytano ksi\u0105\u017ck\u0119 Joyce\u2019a (ca\u0142kiem s\u0142usznie, bo ju\u017c tytu\u0142 zach\u0119ca do tego) jako dubli\u0144sk\u0105 \u201eOdysej\u0119\u201d, widziano w niej ksi\u0119g\u0119 \u017cycia i natury, parodi\u0119 takowej ksi\u0119gi, s\u0105\u017cnist\u0105 powie\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 i przeciwnie, kabalistyczny tekst-tkanin\u0119. Jej rozpisane na osiemna\u015bcie epizod\u00f3w wielkie cielsko mie\u015bci\u0142o w sobie ca\u0142\u0105 jakoby ludzk\u0105 wiedz\u0119 i histori\u0119, bywa\u0142o bibliotek\u0105 tekst\u00f3w, zapisem w\u0119dr\u00f3wek kilkorga everyman\u00f3w po labiryncie hibernijskiej metropolii, pie\u015bni\u0105 na cze\u015b\u0107 Irlandii i kronik\u0105 rozwoju angielszczyzny, laboratorium mitologii i styl\u00f3w literackich, \u015bredniowiecznym traktatem filozoficznym, gdzie ka\u017cdemu epizodowi przypisano kolor, dyscyplin\u0119 wiedzy i cz\u0119\u015b\u0107 ludzkiego cia\u0142a, i odwrotnie, rupieciarni\u0105 wszelkich m\u00f3d, obsesji i dziwactw modernizmu. Do tego doda\u0107 wypada legendy towarzysz\u0105ce powstawaniu powie\u015bci i jej recepcji. Najpierw emigracja m\u0142odego Jamesa Joyce\u2019a z Irlandii, jego burzliwe \u017cycie na koci\u0105 \u0142ap\u0119 z Nor\u0105 Barnacle, kilkuletnia har\u00f3wka nad tekstem w latach I wojny \u015bwiatowej przetykana przeprowadzkami i podsumowana zgrabn\u0105 not\u0105, kt\u00f3ra sama przesz\u0142a do historii literatury: \u201eTriest \u2013 Zurych \u2013 Pary\u017c, 1914 \u2013 1921\u201d. P\u00f3\u017aniej szukanie wydawcy, awantury z zecerami we Francji i batalie z cenzur\u0105 w Ameryce, zarzuty o nieobyczajno\u015b\u0107, aura skandalu, pogr\u00f3\u017cki w\u0142adz, szczelny kr\u0105g akolit\u00f3w, kt\u00f3rym mistrz obja\u015bni\u0142 konstrukcj\u0119 ksi\u0105\u017cki (s\u0142awna tabela Gilberta i Linatiego) i kt\u00f3rych wprowadzi\u0142 w g\u0105szcz aluzji i kryptocytat\u00f3w, oraz k\u0142opoty ze \u201ezwyczajnymi\u201d czytelnikami odsy\u0142aj\u0105cymi nieprzeczytane egzemplarze na paryski adres oficyny Shakespeare & Co. Moda na czytanie \u201eUlissesa\u201d i moda na deklaracje, \u017ce si\u0119 nie przeczyta\u0142o, a ka\u017cdy, kto twierdzi, \u017ce przeczyta\u0142, jest k\u0142amc\u0105.<\/span><\/p>\n

\n
\n
p:not(.image-xcenter)]:mb-8<\/p>\n

[&_a]:underline
\n[&_.zoom:not([href^="https:\/\/patronite.pl"])]:pointer-events-none [&_.zoom:not([href^="https:\/\/patronite.pl"])]:no-underline
\n[&>p:has(>a>img[width="50"])]:flex
\n[&>p:has(>a>img[width="50"])]:my-4<\/p>\n

[&_iframe]:mx-auto [&_iframe]:block [&_iframe]:max-w-full<\/p>\n

[&_.chapter]:text-[85%] [&_.chapter]:md:mx-auto [&_.chapter]:md:w-[780px]
\n[&_.author]:text-[85%] [&_.author]:md:mx-auto [&_.author]:md:w-[780px]
\n[&_.chapter]:md:ml-24 [&_.author]:md:ml-24 [&_.chapter]:xl:ml-40 [&_.author]:xl:ml-40
\n[&_.chapter]:md:pr-10 [&_.author]:md:pr-10<\/p>\n

[&>img]:my-10<\/p>\n

[&_.image-center]:flex [&_.image-center]:justify-self-center [&_.image-center]:flex-col<\/p>\n

[&_.smaller]:text-[80%]<\/p>\n

[&_.title]:text-[125%]<\/p>\n

[&_.legend]:text-app-tertiary [&_.legend]:w-full [&_.legend]:text-sm
\n[&_.legend]:text-center [&_.legend]:block [&_.legend]:my-4 [&_.legend]:break-words [&_.legend]:overflow-wrap-anywhere
\n[&_.legend>strong]:font-bold<\/p>\n

[&_.poem]:first:p-0 [&_.poem]:first:border-t-0 [&_.poem]:border-t [&_.poem]:border-app-border
\n[&_.poem]:pt-12 [&_.poem]:mb-12
\n[&_.poem:not(.chapter):not(.author)]:xl:ml-40 [&_.poem:not(.chapter):not(.author)]:md:ml-24 [&_.poem:not(.chapter):not(.author)]:md:w-[600px]
\n[&_.poem_span.align-right]:text-right [&_.poem_span.align-right]:block
\n[&_.poem]:md:mx-4
\n[&_.poem:has(+.chapter)]:border-b [&_.poem:has(+.chapter)]:pb-12 [&_.poem:has(+.chapter)]:border-app-border
\n[&_.poem:has(+.author)]:border-b [&_.poem:has(+.author)]:pb-12 [&_.poem:has(+.author)]:border-app-border<\/p>\n

[&_a]:focus:outline-none [&_a]:focus-visible:ring-2 [&_a]:focus-visible:ring-blue-500 [&_a]:focus-visible:ring-offset-2
\n[&_a:not(.image-mosaic-container_a)]:rounded-sm<\/p>\n

[&.first-letter-style>p:first-of-type::first-letter]:float-left
\n[&.first-letter-style>p:first-of-type::first-letter]:text-[7.5rem]
\n[&.first-letter-style>p:first-of-type::first-letter]:font-bold
\n[&.first-letter-style>p:first-of-type::first-letter]:leading-[0.8]
\n[&.first-letter-style>p:first-of-type::first-letter]:pr-4
\n[&.first-letter-style>p:first-of-type::first-letter]:font-freight-sans-pro
\n[&.first-letter-style>p:first-of-type::first-letter]:text-[hsl(var(–app-category-color))]<\/p>\n

[&_.image-mosaic-container]:relative
\n[&_.image-mosaic-container]:my-4
\n[&_.image-mosaic-container]:ml-[-50vw]
\n[&_.image-mosaic-container]:mr-[-50vw]
\n[&_.image-mosaic-container]:pointer-events-none<\/p>\n

[&_.image-mosaic-container_img]:size-full
\n[&_.image-mosaic-container_img]:object-cover
\n[&_.image-mosaic-container_img]:transition-opacity [&_.image-mosaic-container_img]:duration-100 [&_.image-mosaic-container_img]:will-change-opacity
\n[&_.image-mosaic-container_img]:opacity-0
\n[&.content-ready_.image-mosaic-container_img]:opacity-100<\/p>\n

[&_.image-mosaic-container+div]:transition-opacity [&_.image-mosaic-container+div]:duration-100 [&_.image-mosaic-container+div]:will-change-opacity
\n[&_.image-mosaic-container+div]:opacity-0
\n[&.content-ready_.image-mosaic-container+div]:opacity-100<\/p>\n

[&_.x-center_img]:w-[min(100vw,var(–max-screen-width))]<\/p>\n

[&_.image-mosaic-container_div_div]:grid
\n[&_.image-mosaic-container_div_div]:max-md:grid-flow-row
\n[&_.image-mosaic-container_div_div]:gap-2
\n[&>.image-mosaic-container_div_div]:my-4
\n[&>.image-mosaic-container_div_div]:w-[min(100vw,var(–max-screen-width))]
\n[&>.image-mosaic-container_div_div]:relative<\/p>\n

[&_.image-mosaic-container_a]:block
\n[&_.image-mosaic-container_a]:relative
\n[&_.image-mosaic-container_a]:overflow-hidden<\/p>\n

[&_.image-mosaic-container_[class^="image-mosaic-3"]]:block
\n[&_.image-mosaic-container_[class^="image-mosaic-3"]]:relative
\n[&_.image-mosaic-container_[class^="image-mosaic-3"]]:overflow-hidden
\nw-full
\nfirst-letter-style<\/p>\n

content-ready
\n” lang=”pl” tabindex=”0″ role=”article” aria-label=”Tre\u015b\u0107 artyku\u0142u”><\/p>\n

Dodajmy do tego bu\u0144czuczne zapewnienia Joyce\u2019a wypowiadanie z kamienn\u0105 min\u0105 i z przymru\u017ceniem oka, \u017ce \u201eUlisses\u201d napakowany jest zagadkami, nad kt\u00f3rymi legiony badaczy \u015bl\u0119cze\u0107 b\u0119d\u0105 ca\u0142e stulecia. I tak si\u0119 sta\u0142o: \u201eUlisses\u201d doczeka\u0142 si\u0119 kilku ju\u017c pokole\u0144 badaczy, komentator\u00f3w, kap\u0142an\u00f3w i heretyk\u00f3w, jest przedmiotem studi\u00f3w uniwersyteckich i niema\u0142\u0105 atrakcj\u0105 turystyczn\u0105 w Dublinie, ma w\u0142asne \u015bwi\u0119to (16 czerwca), wydania w kilkudziesi\u0119ciu j\u0119zykach oraz tysi\u0105ce interpretacji i om\u00f3wie\u0144. Jak pisa\u0142 p\u00f3\u0142 wieku temu Maciej S\u0142omczy\u0144ski, pierwszy t\u0142umacz powie\u015bci na j\u0119zyk polski, \u201eUlisses\u201d jest \u201esamotny, obcy wszystkiemu, co by\u0142o przed nim, i przera\u017caj\u0105co konsekwentny w zamiarze o\u015bmieszenia i pogrzebania wszystkich ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re przed nim napisano\u201d. I nawet je\u015bli w tych s\u0142owach jest sporo przesady i egzaltacji t\u0142umacza, kt\u00f3ry powie\u015bci po\u015bwi\u0119ci\u0142 wiele lat \u017cycia (czy \u201eUlisses\u201d rzeczywi\u015bcie jest tak obcy literackim tradycjom i tak osobny, jak pragn\u0119liby\u015bmy go widzie\u0107?), to oddaj\u0105 one atmosfer\u0119, jaka od stu lat, chyba zas\u0142u\u017cenie, towarzyszy dzie\u0142u Joyce\u2019a na dobre i na z\u0142e. Pisz\u0105cy te s\u0142owa sam dostarczy\u0142 czytelnikom dwie ksi\u0105\u017cki i kilka s\u0105\u017cnistych tekst\u00f3w o \u201eUlissesie\u201d, wi\u0119c to i owo ma na sumieniu. Bystre s\u0142owa ojca geografii o blagierstwie podr\u00f3\u017cnik\u00f3w (czy w\u0119dr\u00f3wka przez tekst nie jest r\u00f3wnie\u017c podr\u00f3\u017c\u0105?) i jego uwagi o prawdzie, kt\u00f3ra w poezji przeplata si\u0119 z mitem, bierze r\u00f3wnie\u017c do siebie, pisz\u0105c szkic do drugiego przek\u0142adu powie\u015bci na j\u0119zyk polski.<\/span><\/p>\n

A \u201eUlisses\u201d trwa. Spod komentarzy i glosariuszy, spod uczonych doktorat\u00f3w i turystycznych folder\u00f3w wy\u0142ania si\u0119 kolos samego tekstu, wci\u0105\u017c \u2013 cho\u0107 min\u0105\u0142 wiek od jego publikacji i sto osiemna\u015bcie lat od dubli\u0144skiej w\u0142\u00f3cz\u0119gi Blooma i Dedalusa \u2013 nieodgadniony i nieogarniony niczym Ocean, kt\u00f3ry (u Strabona) op\u0142ywa suchy l\u0105d. Pos\u0142uchajcie!<\/span><\/p>\n

\"Quote<\/span><\/p>\n
Spod komentarzy i glosariuszy, spod uczonych doktorat\u00f3w i turystycznych folder\u00f3w wy\u0142ania si\u0119 kolos samego tekstu, nieodgadniony i nieogarniony<\/span><\/div>\n<\/div>\n

***<\/span><\/h3>\n

Narracja \u201eUlissesa\u201d nie przypadkiem rozpoczyna si\u0119 nad morzem. Trudno ten fakt przeoczy\u0107 (kto z czytelnik\u00f3w nie pami\u0119ta zgni\u0142ozielonych w\u00f3d Zatoki Dubli\u0144skiej i pachn\u0105cych morszczynem fal koloru smark\u00f3w, obmywaj\u0105cych brzegi wok\u00f3\u0142 wie\u017cy Martello w pierwszym epizodzie, albo morskich ok\u0142adek pierwszego wydania?), ale \u0142atwo o nim zapomnie\u0107 w miar\u0119 zag\u0142\u0119biania si\u0119 w powie\u015b\u0107, bez reszty zaabsorbowan\u0105 miastem i miejskimi peregrynacjami bohater\u00f3w. Takiemu czytaniu sprzyja zreszt\u0105 topografia Dublina. Jego \u015br\u00f3dmie\u015bcie, a tam koncentruje si\u0119 \u017cycie i toczy wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 akcji \u201eUlissesa\u201d, po\u0142o\u017cone jest w g\u0142\u0119bi l\u0105du, na obu brzegach rzeki Liffey, matki wszystkich rzek, kt\u00f3ra kiedy\u015b wyda ze swego \u0142ona szalony Joyce\u2019owski poemat \u201eFinnegans Wake\u201d. Je\u017celi Liffey jest kr\u0119gos\u0142upem Dublina, to serce hibernijskiej metropolii \u2013 przynajmniej wed\u0142ug dubli\u0144skich gazet, kt\u00f3rych styl Joyce sparodiowa\u0142 w epizodzie \u201eAjolos\u201d \u2013 bije nieopodal, w k\u0142\u0119bowisku szyn tramwajowych (dzi\u015b nieistniej\u0105cych) na O\u2019Connell Street, sk\u0105d tramwaje rozje\u017cd\u017caj\u0105 si\u0119 na wszystkie strony \u015bwiata. Prawda, w Dublinie czu\u0107 morskie powietrze, na balustradzie mostu przysiadaj\u0105 mewy, rzek\u0105 p\u0142yn\u0105 do Anglii barki z piwem Guinnessa, niemniej morsko\u015b\u0107 miasta pogr\u0105\u017conego w stagnacji i snach o minionej pot\u0119dze jest, przyznajmy, dosy\u0107 umowna. Gubi si\u0119 i wytraca w labiryncie ulic, przewa\u017cnie nie s\u0142ycha\u0107 o niej w sklepach, w pubach i przybytkach uciech, a wi\u0119c tam, dok\u0105d kapry\u015bny Joyce prowadzi swoich bohater\u00f3w.<\/span><\/p>\n

A jednak morze, a z nim homerycki epos, cho\u0107 najch\u0119tniej daje zna\u0107 o sobie na peryferiach, z dala od dusznego \u015br\u00f3dmie\u015bcia, w dzielnicach nadmorskich, jak Sandycove z wie\u017c\u0105 Martello czy po\u0142o\u017cony po drugiej stronie zatoki, oznaczony latarni\u0105 morsk\u0105 przyl\u0105dek Howth, dawne miejsce schadzek Bloom\u00f3w, jest w \u201eUlissesie\u201d obecne. Gro\u017ane i podniecaj\u0105ce, opieku\u0144cze i tkliwe, przenika gibraltarskie t\u0119sknoty Molly i wspomnienia jej m\u0119\u017ca z czas\u00f3w, gdy byli razem szcz\u0119\u015bliwi. Przyp\u0142ywa, odp\u0142ywa, pulsuje, dr\u0105\u017cy my\u015bli Stephena, niesie ze sob\u0105 pami\u0119\u0107 przesz\u0142o\u015bci. Pierwsza randka Bloom\u00f3w na przyl\u0105dku Howth, droga, kt\u00f3r\u0105 przyby\u0142 do Irlandii \u017cydowski ojciec Leopolda, europejska eskapada Dedalusa na studia do Pary\u017ca, wielka XIX-wieczna emigracja Irlandczyk\u00f3w do Ameryki, ku lepszemu \u017cyciu, i opowiadane w pubach celtyckie legendy o herosach spod Troi, synach dzielnego Milezjusza, kt\u00f3rzy przed wiekami przyp\u0142yn\u0119li na okr\u0119tach na Zielon\u0105 Wysp\u0119, \u017ceby wzi\u0105\u0107 j\u0105 w posiadanie, za\u0142o\u017cy\u0107 pierwsze kolonie i da\u0107 pocz\u0105tek dumnej nacji ze staro\u017cytnym rodowodem \u2013 niezmordowany \u017cywio\u0142 akwatyczny \u017cywi je wszystkie, podsyca i zaraz przemienia w ba\u015b\u0144, w opowie\u015b\u0107, wreszcie w mit. Mit tyle\u017c trwa\u0142y i odwieczny, co kapry\u015bny i zmienny, przybieraj\u0105cy wci\u0105\u017c nowe formy niczym morski starzec Proteusz z opowie\u015bci Menelaosa z czwartej pie\u015bni \u201eOdysei\u201d.<\/span><\/p>\n

Zhellenizowa\u0107 Irlandi\u0119 (postulat Bucka Mulligana rzucony prowokacyjnie podczas porannej dysputy z Dedalusem) znaczy: przywr\u00f3ci\u0107 j\u0105 morzu. Na przyk\u0142ad napisa\u0107 epos o w\u0142asnym mie\u015bcie i kraju, pos\u0142u\u017cywszy si\u0119 w tym celu greckim eposem o w\u0119dr\u00f3wkach Odyseusza, a w\u0142a\u015bciwie przek\u0142adaj\u0105c epos na irlandzkie realia. Czy nie po to Joyce si\u0119gn\u0105\u0142 po \u201eOdysej\u0119\u201d? Przypomnijmy fakty: tekst \u201eUlissesa\u201d, opisuj\u0105cy jeden dzie\u0144 z \u017cycia kilkorga mieszka\u0144c\u00f3w Dublina 16 czerwca 1904 roku, dzieli si\u0119 na trzy cz\u0119\u015bci, Telemachi\u0119, Odysej\u0119 i Nostos, odpowiadaj\u0105ce trzem cz\u0119\u015bciom homeryckiego eposu. Cz\u0119\u015bci sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z epizod\u00f3w, a tych og\u00f3\u0142em jest osiemna\u015bcie. Ich nazwy, porzucone na p\u00f3\u017anym etapie pisania powie\u015bci, ale zachowane w czasopismach, w notatkach Joyce\u2019a i w jego korespondencji, istotne dla konstrukcji ksi\u0105\u017cki i przydatne do jej interpretacji (dlatego wci\u0105\u017c pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 nimi badacze i komentatorzy), wywodz\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie z \u201eOdysei\u201d. Ka\u017cdemu epizodowi, napisanemu odmiennym stylem literackim i ujmuj\u0105cemu \u015bwiat z innej nieco perspektywy, umownie opowiada jedna przygoda Odysa lub kogo\u015b z jego bliskich. Ka\u017cdy bohater \u201eUlissesa\u201d ma w\u0142asny odpowiednik w eposie Homera. Leopold Bloom jest Odysem, jego \u017cona Molly \u2013 Penelop\u0105, Stephen Dedalus \u2013 Telemachem, rezyduj\u0105cy w pubie irlandzki nacjonalista \u2013 cyklopem Polifemem, dwie pon\u0119tne barmanki \u2013 Syrenami itd. Jedne atrybucje bywaj\u0105 \u015bcis\u0142e, inne niekoniecznie, ale \u017caden to pow\u00f3d do niepokoju. Liczy si\u0119 pomys\u0142 i kryj\u0105ca si\u0119 za pomys\u0142em idea transpozycji jednego \u015bwiata i opisuj\u0105cego go mitu na \u015bwiat inny, oddalony od tamtego o tysi\u0105clecia i o setki mil morskich.<\/span><\/p>\n

\"Quote<\/span><\/p>\n
Zhellenizowa\u0107 Irlandi\u0119 znaczy: przywr\u00f3ci\u0107 j\u0105 morzu. Na przyk\u0142ad napisa\u0107 epos o w\u0142asnym mie\u015bcie<\/span><\/div>\n<\/div>\n

Powiedzmy to jeszcze raz troch\u0119 innym j\u0119zykiem: oto w \u201eUlissesie\u201d Joyce zarzuca na Dublin osnow\u0119 substancjaln\u0105 zapo\u017cyczon\u0105 sk\u0105din\u0105d, z \u201eOdysei\u201d, kt\u00f3ra staje si\u0119 mityczn\u0105 i narracyjn\u0105 matryc\u0105 dla nowej opowie\u015bci, osadzonej w innej rzeczywisto\u015bci historycznej i spo\u0142ecznej, jednym s\u0142owem \u2013 jest przemieszczona w czasie i przestrzeni. A skoro tak, to w dubli\u0144skiej powie\u015bci zachodzi nie tylko powtarzalno\u015b\u0107 pewnych sekwencji wydarze\u0144 wzi\u0119tych z eposu Homera, nie tylko wyst\u0119puje gra podobie\u0144stw i powinowactw mi\u0119dzy tamtymi a tymi bohaterami, ale odwzorowaniu ulega topografia, jak gdyby przesuni\u0119to sie\u0107 wsp\u00f3\u0142rz\u0119dnych geograficznych. Jak to mo\u017cliwe? Ujmuj\u0105c rzecz nieco teoretycznie, nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 o odwzorowywaniu antycznych struktur mitycznych dla ukazania ich symbolicznej \u017cywotno\u015bci tu i teraz, w innej epoce rozwoju kultury, dla kt\u00f3rej pozostaj\u0105 wci\u0105\u017c czytelne. Wzgl\u0119dnie w Koheletowym duchu rozprawia\u0107 o odwiecznej powtarzalno\u015bci zjawisk. Mo\u017cna, jak Bloom obja\u015bniaj\u0105cy Molly (w epizodzie \u201eKalipso\u201d) zasad\u0119 transmigracji dusz, doda\u0107 te\u017c odrobin\u0119 wiedzy tajemnej: \u201eNiekt\u00f3rzy ludzie wierz\u0105, \u017ce po \u015bmierci \u017cyjemy dalej w innym ciele, \u017ce \u017cyli\u015bmy przedtem. Nazywaj\u0105 to reinkarnacj\u0105. \u017be wszyscy \u017cyli\u015bmy na Ziemi przed tysi\u0105cami lat albo na jakiej\u015b innej planecie\u201d. Albo przeciwnie, powt\u00f3rzy\u0107 za Joyce\u2019em, \u017ce wszystko jest wy\u0142\u0105cznie parodi\u0105 modernistycznej rupieciarni idei, gdzie nauki przyrodnicze tak ch\u0119tnie spotykaj\u0105 si\u0119 z ezoteryk\u0105 i irracjonalizmem, a nauki spo\u0142eczne co rusz nawi\u0105zuj\u0105 do starych mit\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Tu uprzed\u017amy zarzuty o nazbyt koturnowe traktowanie \u201eUlissesa\u201d. Zdarzy\u0142o si\u0119 nam s\u0142ysze\u0107, \u017ce traktujemy powie\u015b\u0107 Joyce\u2019a zbyt serio, tymczasem jest ona niczym wi\u0119cej jak inteligentnym \u017cartem, kampowym (na wiele lat przed kampem) pastiszem ca\u0142ej zachodniej kultury, i tej najwy\u017cszych lot\u00f3w, z Homerem, Pismem \u015awi\u0119tym i Shakespeare\u2019em na czele, i tej z powie\u015bci groszowych, okultystycznych broszur i piosenek z kabaret\u00f3w. Bloom \u2013 pantoflarz i safandu\u0142a, drobny akwizytor reklamowy i zdeklarowany mieszczuch \u2013 jaki\u017c z niego Odyseusz? Jego przybrany syn Dedalus, poeta i m\u0119drek czytuj\u0105cy w bibliotece \u201eSumm\u0119 teologiczn\u0105\u201d? To jest materia\u0142 na Telemacha? A przesiaduj\u0105cy po pubach wiecznie podpici dubli\u0144czycy? To maj\u0105 by\u0107 achajscy marynarze?<\/span><\/p>\n

A tak w og\u00f3le po c\u00f3\u017c ta \u201eOdyseja\u201d w \u201eUlissesie\u201d, czy nie starczy sama powie\u015b\u0107, osza\u0142amiaj\u0105ca bogactwem odcieni irlandzka angielszczyzna Joyce\u2019a, jego poczucie humoru, zmys\u0142 parodysty i zjadliwa ironia, z jak\u0105 traktuje wszelkie \u015bwi\u0119to\u015bci? \u201eNie b\u0119d\u0119 s\u0142u\u017cy\u0142 rzeczy, w kt\u00f3r\u0105 przestan\u0119 wierzy\u0107, bez wzgl\u0119du na to, czy b\u0119dzie si\u0119 zwa\u0142a domem, ojczyzn\u0105 czy Ko\u015bcio\u0142em: i b\u0119d\u0119 si\u0119 stara\u0142 o wyra\u017cenie siebie w jaki\u015b spos\u00f3b, w \u017cyciu lub w sztuce, tak nieskr\u0119powanie, jak tylko potrafi\u0119, i tak ca\u0142kowicie, jak tylko zdo\u0142am\u201d. Czy nie tak powiada (w \u201ePortrecie artysty z czas\u00f3w m\u0142odo\u015bci\u201d) Stefan Dedalus, literackie alter ego <\/em>Jamesa Joyce\u2019a? Jasne, idzie o literack\u0105 zabaw\u0119, wie to ka\u017cdy, kto \u015bmia\u0142 si\u0119 do rozpuku, czytaj\u0105c na g\u0142os erudycyjne tyrady profesora MacHugh na temat kultury antycznej w epizodzie \u201eAjolos\u201d albo pr\u00f3bowa\u0142 nad\u0105\u017cy\u0107 za uczonymi dysputami dw\u00f3ch ignorant\u00f3w-amator\u00f3w, Blooma i Dedalusa, wyra\u017conymi w protokolarnym stylu \u201eItaki\u201d. Zarazem (czytelniczki i czytelnicy wybacz\u0105) idzie o co\u015b r\u00f3wnie wa\u017cnego: o gruntown\u0105 wiwisekcj\u0119 i rewizj\u0119 kultury (ale nie w duchu modnego dzisiaj wymazywania), o powr\u00f3t do jej \u017ar\u00f3de\u0142, cho\u0107 nie w tym celu, by je potwierdza\u0107 i samemu si\u0119 w nich utwierdza\u0107, ile po to, by ukaza\u0107, jak bardzo s\u0105 niepewne.<\/span><\/p>\n

\"Quote<\/span><\/p>\n
Chodzi tu o gruntown\u0105 wiwisekcj\u0119 i rewizj\u0119 kultury, o powr\u00f3t do jej \u017ar\u00f3de\u0142, cho\u0107 nie w tym celu, by je potwierdza\u0107<\/span><\/div>\n<\/div>\n

Odwo\u0142anie do homeryckiego mitu jest wi\u0119c tyle\u017c pr\u00f3b\u0105 przywr\u00f3cenia kosmicznego \u0142adu i uzasadnienia w\u0142asnego rodowodu (to chyba mia\u0142 na my\u015bli T.S. Eliot, gdy chwali\u0142 Joyce\u2019a, \u017ce zast\u0105pi\u0142 powie\u015bciow\u0105 narracj\u0119 metod\u0105 mitologiczn\u0105, kt\u00f3ra stanowi\u0107 b\u0119dzie \u201ekrok na drodze uczynienia ze \u015bwiata miejsca mo\u017cliwego dla sztuki\u201d), co drobiazgow\u0105 anatomi\u0105 naszych pocz\u0105tk\u00f3w spowitych mg\u0142ami i powrotem do fundament\u00f3w europejskiej kultury, r\u00f3wnie chybotliwych co pok\u0142ad pod stopami \u017ceglarza. Do tego potrzebny by\u0142 Joyce\u2019owi \u017cywio\u0142 akwatyczny. Przeniesienie \u201eOdysei\u201d i mitu o powrocie do Itaki na irlandzki grunt wymaga\u0142o przystosowania Dublina do przyg\u00f3d antycznego herosa, kt\u00f3ry porusza\u0142 si\u0119 w obr\u0119bie tego, co Grecy uznawali za \u015bwiat, a przynajmniej wzgl\u0119dnie cywilizowane centrum. Teraz to Dublin, kt\u00f3ry przecie\u017c nie istnia\u0142 w czasach Homera, mia\u0142 pe\u0142ni\u0107 rol\u0119 \u015bwiata i sta\u0107 si\u0119 no\u015bnikiem w\u0142asnego mitu. Dublin rozszerzy\u0142 si\u0119 do rozmiar\u00f3w Morza \u015ar\u00f3dziemnego, albo te\u017c Morze \u015ar\u00f3dziemne skurczy\u0142o si\u0119 do rozmiar\u00f3w Dublina. W tym celu pisarz musia\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce homerycka (i dubli\u0144ska) geografia nie przynale\u017cy jedynie do sfery mitycznej, ale jest ca\u0142kiem realna; wi\u0119cej \u2013 \u017ce \u201eOdysej\u0105\u201d (a wi\u0119c i \u201eUlissesem\u201d) mo\u017cna si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0107 jak podr\u0119cznikiem \u017ceglugi.<\/span><\/p>\n

Sw\u00f3j pomys\u0142 Joyce zawdzi\u0119cza\u0142 dw\u00f3m autorom: Strabonowi, najs\u0142awniejszemu geografowi staro\u017cytno\u015bci, i popularnemu na pocz\u0105tku XX wieku francuskiemu filologowi Victorowi B\u00e9rardowi, t\u0142umaczowi Homera i autorowi pracy \u201eLes Ph\u00e9niciens et l\u2019Odyss\u00e9e\u201d (Fenicjanie i Odyseja). Dzie\u0142o B\u00e9rarda przysz\u0142y pisarz studiowa\u0142 w Pary\u017cu \u2013 prosz\u0119 wyobrazi\u0107 sobie moje poruszenie, gdy sto lat p\u00f3\u017aniej na marginesach przechowywanego w paryskiej Biblioth\u00e8que nationale egzemplarza odkry\u0142em r\u0119czne dopiski dokonane w j\u0119zyku angielskim i charakterem pisma do z\u0142udzenia (?) przypominaj\u0105cym pismo Joyce\u2019a: \u201eMuch truer than what Odysseus says in his book\u2026\u201d. Ostatnie dwa s\u0142owa, zanotowane w po\u015bpiechu, znamionuj\u0105cym rodzaj metafizycznego ol\u015bnienia, z takich, kt\u00f3re zapowiadaj\u0105 wielkie odkrycia, s\u0105 niewyra\u017ane, jakby rozmy\u0142a je morska woda. Obydwa traktaty, Strabona i B\u00e9rarda, stanowi\u0105 istotne g\u0142osy w dyskusji na temat Homera, homeryckiego mitu i tego, czy \u201eOdysej\u0119\u201d wolno traktowa\u0107 jako materia\u0142 \u017ar\u00f3d\u0142owy. Strabon, inaczej ni\u017c ci, kt\u00f3rzy w Homerze chcieli widzie\u0107 tylko poet\u0119, a nie pisarza przejmuj\u0105cego si\u0119 realiami, twierdzi\u0142, \u017ce autor \u201eIliady\u201d i \u201eOdysei\u201d by\u0142 pionierem nowej dyscypliny wiedzy \u2013 geografii. Zaproponowa\u0142, by odr\u00f3\u017cnia\u0107 w eposach dwie uzupe\u0142niaj\u0105ce si\u0119 warstwy \u2013 fakt\u00f3w (czyli srebra) oraz mitu (z\u0142ota). \u201eHomer zwyk\u0142 doprawia\u0107 rzeczywiste fakty sk\u0142adnikami mitycznymi, przydaj\u0105c swemu stylowi smaku i czyni\u0105c go ozdobnym. Sz\u0142o mu jednak o to samo, o co idzie historykowi czy osobie, kt\u00f3ra opowiada o prawdziwych wydarzeniach. Na przyk\u0142ad wzi\u0105\u0142 wojn\u0119 troja\u0144sk\u0105, fakt historyczny, i przystroi\u0142 swoimi mitami; to samo uczyni\u0142 z w\u0119dr\u00f3wkami Odyseusza\u201d. Z w\u0119dr\u00f3wkami, czyli z topografi\u0105 \u015ar\u00f3dziemnomorza. Odys m\u00f3g\u0142 opowiada\u0107 \u201erzeczy do prawdy podobne\u201d, ale sam nie wymy\u015bli\u0142 wyspy Kr\u00f3la Wiatr\u00f3w, Cie\u015bniny Mesy\u0144skiej, S\u0142up\u00f3w Herkulesa\u2026 Wi\u0119cej, Odyseusza mo\u017ce nigdy nie by\u0142o, ale \u015bwiat przedstawiony przez anonimowego \u017ceglarza podaj\u0105cego si\u0119 za w\u0142adc\u0119 Itaki istnia\u0142 naprawd\u0119.<\/span><\/p>\n

\"Quote<\/span><\/p>\n
Dublin rozszerzy\u0142 si\u0119 do rozmiar\u00f3w Morza \u015ar\u00f3dziemnego, albo te\u017c Morze \u015ar\u00f3dziemne skurczy\u0142o si\u0119 do rozmiar\u00f3w Dublina<\/span><\/div>\n<\/div>\n

Hipotez\u0119 Strabona, \u017ce wszystkie miejsca, w kt\u00f3rych toczy si\u0119 akcja \u201eOdysei\u201d, mo\u017cna odszuka\u0107 na Morzu \u015ar\u00f3dziemnym, dziewi\u0119tna\u015bcie wiek\u00f3w p\u00f3\u017aniej przej\u0105\u0142 B\u00e9rard. Zidentyfikowa\u0142 je, przeprowadzaj\u0105c (dzisiaj kwestionowan\u0105 przez badaczy, ale c\u00f3\u017c z tego) szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 analiz\u0119 homeryckiego s\u0142ownictwa, geografii i uwarunkowa\u0144 historycznych. Frapowa\u0142y go zw\u0142aszcza j\u0119zyk i okoliczno\u015bci powstawania eposu. Ju\u017c Strabon twierdzi\u0142, \u017ce Homer wiedz\u0119 o Morzu \u015ar\u00f3dziemnym zaczerpn\u0105\u0142 wprost od \u017ceglarzy albo powtarza\u0142 rzeczy wiadome im od pokole\u0144, obros\u0142e w marynistyczne mity i cuda. B\u00e9rard t\u0119 pi\u0119kn\u0105 my\u015bl rozwin\u0105\u0142, powiadaj\u0105c, \u017ce oto mity za\u0142o\u017cycielskie, relacje podr\u00f3\u017cnik\u00f3w i legendy, kt\u00f3rych pocz\u0105tki zawsze kryj\u0105 si\u0119 w mroku i kt\u00f3re w czasach Homera (a mo\u017ce jeszcze dawniej?) przekazywano sobie z ust do ust w portowych tawernach, opowie\u015bci wielokrotnie zniekszta\u0142cane, adaptowane do ka\u017cdej epoki, dzi\u015b odci\u015bni\u0119te w imionach, nazwach port\u00f3w, zatok, wysp i cie\u015bnin, w zmieniaj\u0105cej si\u0119 przez stulecia linii \u015br\u00f3dziemnomorskiego wybrze\u017ca, w niesionej z pokolenia na pokolenie wiedzy o zdradliwych pr\u0105dach i gro\u017anych g\u0142\u0119binach, w j\u0119zyku i w falach morza ciemnego jak wino \u2013 z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na przygody Odyseusza. Echolalie z dzieci\u0144stwa ludzko\u015bci. Albo szum wielkiego miasta, w kt\u00f3rym wci\u0105\u017c s\u0142ycha\u0107 tamte g\u0142osy.<\/span><\/p>\n

C\u00f3\u017c wi\u0119c znaczy: stworzy\u0107 dubli\u0144sk\u0105 \u201eOdysej\u0119\u201d? Powiedzieli\u015bmy, \u017ce wraz z transpozycj\u0105 mitu odwzorowaniu ulega jego topografia. Dublin staje si\u0119 Morzem \u015ar\u00f3dziemnym, a jego mapa, utkana z rzeczywisto\u015bci i z mitu, z prawdziwych ulic i z fikcyjnych zdarze\u0144 \u2013 odleg\u0142\u0105 reminiscencj\u0105 mapy homeryckiej. Odleg\u0142\u0105 w czasie, to jasne, ale i w przestrzeni, przeniesion\u0105 daleko od \u015ar\u00f3dziemnomorza, z dala od centrum, na odleg\u0142e peryferie helle\u0144skiego \u015bwiata, na wysp\u0119 Ierne, o kt\u00f3rej Strabon mia\u0142 do powiedzenia ledwie tyle: \u201e[\u2026] wyspa nie tylko \u017ce le\u017cy za Brytani\u0105, ale ze wzgl\u0119du na niskie temperatury jest tak pod\u0142ym miejscem do \u017cycia, i\u017c tereny znajduj\u0105ce si\u0119 za ni\u0105 uchodz\u0105 za niezamieszkane\u201d. Tak jakby Joyce chcia\u0142 nam powiedzie\u0107: omphalos<\/em>, p\u0119pek \u015bwiata, punkt kardynalny (w epizodzie \u201eTelemach\u201d uto\u017csamiony z g\u00f3ruj\u0105c\u0105 nad zgni\u0142ozielonymi wodami Zatoki Dubli\u0144skiej wie\u017c\u0105 Martello) dzi\u015b jest w Dublinie, a jutro gdziekolwiek indziej. Zauwa\u017cmy przy tym, \u017ce ta rzucona na peryferie staro\u017cytna mapa \u017ceglarska opisuje \u017cywio\u0142 wysoce niestabilny: p\u0142ywaj\u0105ce miasto. Jak to mo\u017cliwe? Starczy przywo\u0142a\u0107 dziesi\u0105ty epizod powie\u015bci, \u201eB\u0142\u0119dne Ska\u0142y\u201d. Joyce pokaza\u0142 w nim Dublin podczas wczesnopopo\u0142udniowej krz\u0105taniny, w nieustaj\u0105cym ruchu przechodni\u00f3w i pojazd\u00f3w, czasem wpadaj\u0105cych na siebie, czasem mijaj\u0105cych si\u0119 o kilka krok\u00f3w, najdalej o przecznic\u0119. Jego technik\u0105 narracyjn\u0105 jest labirynt, dyscyplin\u0105 wiedzy \u2013 mechanika, symbolem anatomicznym \u2013 krew, kt\u00f3ra bez ustanku kr\u0105\u017cy arteriami ludzkiego cia\u0142a. Ale tytu\u0142 odsy\u0142a do Symplegad \u2013 p\u0142ywaj\u0105cych ska\u0142, kt\u00f3re Odys omin\u0105\u0142, obieraj\u0105c drog\u0119 mi\u0119dzy Scyll\u0105 i Charybd\u0105. Czyli do \u017ceglugi. Jak wspomina\u0142 Frank Budgen, angielski malarz, kompan z czas\u00f3w zuryskich, jeden ze \u015bwiadk\u00f3w powstawania powie\u015bci, \u201eJoyce poch\u0142oni\u0119ty prac\u0105 nad \u00abB\u0142\u0119dnymi Ska\u0142ami\u00bb przypomina\u0142 in\u017cyniera pos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 kompasem i suwakiem logarytmicznym, geometr\u0119 z linia\u0142em i sznurem mierniczym, czy, niech por\u00f3wnanie b\u0119dzie bardziej w duchu \u00abUlissesa\u00bb \u2013 oficera na statku, kt\u00f3ry \u0142apie s\u0142o\u0144ce, odczytuje log i oblicza obecny kurs\u201d. Za spraw\u0105 jego pisarskiego geniuszu Golfsztrom, kt\u00f3ry obmywa Irlandi\u0119, wdar\u0142 si\u0119 do miasta i poprzestawia\u0142 to i owo w dziedzinie mitu, geografii i j\u0119zyka.<\/span><\/p>\n

***<\/span><\/h3>\n

Dobrze wiadomo, \u017ce \u201eUlisses\u201d wysysa z czytelnik\u00f3w si\u0142y. W miar\u0119 jak dzie\u0144 Blooma sk\u0142ania si\u0119 ku ko\u0144cowi, a nad Dublinem zapada wiecz\u00f3r i noc, powie\u015b\u0107 wyd\u0142u\u017ca si\u0119 i rozszerza, pruje, zaw\u0119\u017ala na nowo, zmienia si\u0119 w pole bitwy o materi\u0119 j\u0119zyka, kt\u00f3ry poch\u0142ania kolejne obszary bytu. Styl, zw\u0142aszcza w epizodach wieczornych, robi si\u0119 coraz bardziej zawi\u0142y, zm\u0119czony, niekiedy na skraju wyczerpania. Narracja pl\u0105cze si\u0119, rozpada, b\u0142\u0105ka, pogr\u0105\u017ca we \u015bnie, wi\u0119cej w niej przywidze\u0144 i powidok\u00f3w, wi\u0119cej blagi ni\u017c fakt\u00f3w. Nocny \u201eEumajos\u201d, szesnasty, mo\u017ce najmniej doceniany epizod \u201eUlissesa\u201d, wype\u0142niony po brzegi nieprzytomnym potokiem s\u0142\u00f3w narratora, kt\u00f3ry ci\u0105gnie opowie\u015b\u0107, pr\u00f3buj\u0105c przy tym pokona\u0107 w\u0142asne znu\u017cenie, przyp\u0142ywa i odp\u0142ywa, ko\u0142ysze si\u0119 jak morskie fale, zagarniaj\u0105c do swego wn\u0119trza rozmowy bohater\u00f3w, ledwie s\u0142yszalne, utkane z gadaniny i ciszy. Rozmowy pe\u0142ne luk, pomylonych nazwisk, fa\u0142szywych to\u017csamo\u015bci i przeinaczonych fakt\u00f3w. Sztuk\u0105 epizodu jest nawigacja, symbolem \u2013 \u017ceglarze, sceneri\u0105 \u2013 nocna knajpa dla doro\u017ckarzy i miejskich w\u0142\u00f3cz\u0119g\u00f3w, czytelna aluzja do portowych tawern, w kt\u00f3rych opowiadano przygody Odyseusza.<\/span><\/p>\n

\"Quote<\/span><\/p>\n
\u201eUlisses\u201d wysysa z czytelnik\u00f3w si\u0142y<\/span><\/div>\n<\/div>\n

Lektura \u201eEumajosa\u201d mo\u017ce najlepiej unaocznia, na czym polega transpozycja mitu. Na starej osnowie substancjalnej rozpi\u0119to w\u0105tek nowej opowie\u015bci, kt\u00f3ra r\u00f3wnie\u017c sk\u0142ada si\u0119 z rzeczy do prawdy podobnych, utkana z g\u0142os\u00f3w, pog\u0142osek i echa. Mit \u2013 m\u00f3wi nam Joyce \u2013 je\u017celi w og\u00f3le powraca, zawsze b\u0119dzie odrobin\u0119 rozchwierutany. Dlatego przesuni\u0119cie i na\u0142o\u017cenie antycznej struktury symbolicznej na wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 Joyce\u2019owi Irlandi\u0119 jest pe\u0142ne ironii i pastisz\u00f3w, osnowa opowie\u015bci \u2013 dopasowana niedok\u0142adnie, w\u0105tek \u2013 ca\u0142y w sup\u0142ach i zgrubieniach. Ale przecie\u017c chodzi nie tylko o mit. Miasto s\u0142yszalne w \u201eUlissesie\u201d, miasto, kt\u00f3rego literacki wizerunek stworzy\u0142 Joyce, istnia\u0142o naprawd\u0119. \u201eMity w opowie\u015bciach Homera \u2013 przywo\u0142ajmy jeszcze raz Strabona \u2013 nie s\u0105 wymys\u0142em poety, ale \u015bladami prawdziwych wydarze\u0144 i ludzi\u201d. Przyjrzyjmy si\u0119 sprawie bli\u017cej i zapytajmy o prawdziwo\u015b\u0107 opowiadanej przez Joyce\u2019a historii. Jaki jest status bohater\u00f3w \u201eUlissesa\u201d? W powie\u015bci znajdziemy kilka typ\u00f3w postaci. S\u0105 tu ludzie, kt\u00f3rzy naprawd\u0119 \u017cyli w Dublinie w 1904 roku, a w powie\u015bci wyst\u0119puj\u0105 pod prawdziwymi nazwiskami: uczestnicy debaty w bibliotece z epizodu \u201eScylla i Charybda\u201d, aptekarz Sweny czy w\u0142a\u015bciciel pubu Davy Byrne. S\u0105 bohaterowie fikcyjni, kt\u00f3rych charakterystyczne cechy ka\u017c\u0105 podejrzewa\u0107, i\u017c stanowi\u0105 wierne portrety dubli\u0144czyk\u00f3w: cz\u0142onkowie rodziny Dedalus\u00f3w (Joyce\u2019\u00f3w), lekarz i poeta Buck Mulligan (Oliver Gogarty) czy Obywatel (Michael Cusack). S\u0105 postacie stanowi\u0105ce konglomeraty cech po\u017cyczonych od os\u00f3b z kr\u0119gu bli\u017cszych i dalszych znajomych rodziny Joyce\u2019\u00f3w. S\u0105 wreszcie bohaterowie ca\u0142kiem fikcyjni. Przede wszystkim Molly i Leopold Bloomowie.<\/span><\/p>\n

Dwa wymiary si\u0119 przenikaj\u0105, tworz\u0105c jedn\u0105 opowie\u015b\u0107. Sp\u00f3jrzmy na biblioteczny epizod \u201eScylla i Charybda\u201d i dysput\u0119 o pierwowzorach postaci z dramat\u00f3w Shakespeare\u2019a. Ci, kt\u00f3rzy j\u0105 kiedy\u015b czytali, na pewno pami\u0119taj\u0105 m\u0142odego poet\u0119, kt\u00f3ry przekonuje znawc\u00f3w Shakespeare\u2019a, \u017ce w sztukach \u201enajwi\u0119kszego tw\u00f3rcy po Bogu\u201d mo\u017cna doszuka\u0107 si\u0119 aluzji do prywatnego \u017cycia stradfordczyka, a kr\u00f3l Hamlet, zamordowany ojciec Hamleta ksi\u0119cia Danii, to autoportret. Epizod, pisany w 1918 roku w Zurychu, mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 za dow\u00f3d, \u017ce uczestnicy autentycznej debaty z 1904 roku, sportretowani w \u201eUlissesie\u201d, mylili si\u0119, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce literatura nie czerpie z rzeczywisto\u015bci. Tak oto Joyce w kostiumie Dedalusa odgrywa\u0142 si\u0119 na adwersarzach, kt\u00f3rzy nie byli zachwyceni faktem, \u017ce znale\u017ali si\u0119 w ksi\u0105\u017cce pod w\u0142asnymi nazwiskami. Ale w opowie\u015b\u0107 wpl\u00f3t\u0142 te\u017c posta\u0107 fikcyjn\u0105, kt\u00f3rej losy na jeden dzie\u0144 (trwaj\u0105cy stulecie) z\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 z losami autentycznych dubli\u0144czyk\u00f3w: \u201eCierpliwa sylwetka czeka\u0142a, s\u0142uchaj\u0105c\u201d. Z wej\u015bciem Blooma w opowie\u015bci pojawia si\u0119 ahistoryczny naddatek nale\u017c\u0105cy do poezji i mitu.<\/span><\/p>\n

Kim dla \u201eUlissesa\u201d jest Bloom, marzyciel i miejski w\u0142\u00f3cz\u0119ga, niespe\u0142niony biznesmen, lokaj swojej \u017cony i ojciec, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c op\u0142akuje zmar\u0142ego syna? Kim pr\u00f3cz tego, \u017ce jest inkarnacj\u0105 i jednocze\u015bnie karykatur\u0105 Odyseusza? Odpowied\u017a da si\u0119 zawrze\u0107 w jednym s\u0142owie: obcy. \u201eCzy wszyscy ju\u017c tu jeste\u015bmy? Wejd\u017a, Bloom\u201d \u2013 m\u00f3wi (w epizodzie \u201eHades\u201d) jeden z uczestnik\u00f3w pogrzebu Dignama. Dla zgromadzonych \u017ca\u0142obnik\u00f3w jest oczywiste, \u017ce Bloom, kt\u00f3ry sk\u0105din\u0105d zaraz zajmie puste miejsce w powozie, wype\u0142niaj\u0105c go swoj\u0105 kr\u0119puj\u0105c\u0105 obecno\u015bci\u0105, do zbioru \u201ewszyscy\u201d nie nale\u017cy, cho\u0107 jest przecie\u017c znajomym, cz\u0142owiekiem, kt\u00f3rego od zawsze spotyka si\u0119 na ulicy, niekiedy zamienia si\u0119 z nim kilka s\u0142\u00f3w, jego \u017con\u0119 podziwia si\u0119 na koncertach, a jemu samemu wsp\u00f3\u0142czuje si\u0119 straty dziecka. A jednak Bloom \u2013 na pogrzebie, w redakcji \u201eEvening Telegraph\u201d, w pubie Barneya Kiernana, podczas wieczornej popijawy w szpitalu po\u0142o\u017cniczym, wsz\u0119dzie \u2013 pozostaje obcy. Bardziej ni\u017c mieszka\u0144cem Dublina, jest dodatkiem do Dublina, nadliczbowym elementem, cz\u0142owiekiem z krwi i ko\u015bci, a jednocze\u015bnie istot\u0105 nie z tego \u015bwiata. Przybyszem sk\u0105din\u0105d. Sk\u0105d w\u0142a\u015bciwie?<\/span><\/p>\n

\"Quote<\/span><\/p>\n
Bloom, bardziej ni\u017c mieszka\u0144cem Dublina, jest dodatkiem do Dublina, nadliczbowym elementem, cz\u0142owiekiem z krwi i ko\u015bci, a jednocze\u015bnie istot\u0105 nie z tego \u015bwiata<\/span><\/div>\n<\/div>\n

Urodzony z ojca emigranta, Bloom, ochrzczony w ko\u015bciele katolickim, o judaizmie swoich przodk\u00f3w wiedz\u0105cy niewiele, dla Irlandczyk\u00f3w jest przede wszystkim \u017bydem. Kim jest we w\u0142asnym poczuciu? \u017bydem, Irlandczykiem, cz\u0142owiekiem dw\u00f3ch to\u017csamo\u015bci czy uwi\u0119zionym mi\u0119dzy dwiema to\u017csamo\u015bciami, z kt\u00f3rych \u017cadna do niego nie pasuje i \u015bci\u015ble do niego nie przylega? Kimkolwiek si\u0119 czu\u0142, jego losy odzwierciedlaj\u0105 dzieje \u017cydowskiej asymilacji i jej ambiwalencji, wykorzenienia epoki nowoczesnej. Spytany, czemu Bloom jest \u017bydem, Joyce odpowiedzia\u0142: bo \u017byd\u00f3w w Irlandii w roku 1904 w\u0142a\u015bciwie nie by\u0142o, stanowili zaniedbywaln\u0105 mniejszo\u015b\u0107. W\u0142a\u015bnie dlatego Bloom, wewn\u0119trznie por\u00f3\u017cniony, niepewny i niestabilny \u2013 ani z niego \u017byd, ani tradycyjny Irlandczyk, \u017caden wyznawca judaizmu, ale te\u017c nie rzymski katolik \u2013 nadawa\u0142 si\u0119 na herosa irlandzkiego eposu. I mia\u0142 na tym polu poprzednika \u2013 Odyseusza. Jak to mo\u017cliwe?<\/span><\/p>\n

Si\u0119gnijmy jeszcze raz do dzie\u0142a Victora B\u00e9rarda o Fenicjanach i \u201eOdysei\u201d. Ju\u017c sam tytu\u0142 winien wzbudzi\u0107 czujno\u015b\u0107. Sk\u0105d Fenicjanie w greckim eposie? B\u00e9rard, jak pami\u0119tamy, bada\u0142 tyle\u017c geografi\u0119 Morza \u015ar\u00f3dziemnego, co j\u0119zyk. Szuka\u0142 \u017ar\u00f3de\u0142 imion i nazw w\u0142asnych, analizowa\u0142 homeryck\u0105 grek\u0119, bada\u0142 mity, rozprawia\u0142 o staro\u017cytnych \u017ceglarzach. A\u017c postawi\u0142 hipotez\u0119, \u017ce osnowa substancjalna \u201eOdysei\u201d jest wcze\u015bniejsza, pochodzi od Fenicjan, kt\u00f3rzy na prze\u0142omie drugiego i pierwszego tysi\u0105clecia przed chrze\u015bcija\u0144stwem radzili sobie na Morzu \u015ar\u00f3dziemnym znacznie lepiej od Grek\u00f3w. Oni przetarli \u015br\u00f3dziemnomorskie szlaki, poznali zdradliwe wody wok\u00f3\u0142 Sycylii i b\u0142ogie brzegi afryka\u0144skiej wyspy, gdzie tubylcy \u017cywi\u0105 si\u0119 kwiatami lotosu. To z ich opowie\u015bci, przekazywanych z ust do ust w portowych tawernach, z\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 narracyjny szkielet, kt\u00f3ry z czasem obr\u00f3s\u0142 w legendy i mity, fenickie i greckie, te za\u015b, powtarzane w miastach Azji Mniejszej, gdzie wp\u0142ywy fenickie miesza\u0142y si\u0119 z greckimi, z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 w \u201eOdysej\u0119\u201d, epos zhellenizowany i zaadaptowany na potrzeby greckiej mitologii, w kt\u00f3rym odcisn\u0119\u0142y si\u0119 wcze\u015bniejsze warstwy \u015br\u00f3dziemnomorskiej kultury.<\/span><\/p>\n

Fenicki epos \u2013 to zainspirowa\u0142o Joyce\u2019a. \u201eOdyseja\u201d ma poprzedniczk\u0119, jak dramaty Shakespeare\u2019a maj\u0105 wcze\u015bniejsze \u017ar\u00f3d\u0142a fabularne. \u201eOdyseja\u201d jest kontynuacj\u0105, kolejnym wcieleniem mitu, a jego fenicka posta\u0107 wcale nie musia\u0142a by\u0107 pierwsza, jak \u201eUlisses\u201d nie musi by\u0107 ostatni. Joyce, jak przed nim Homer, jest tylko jednym z wielu jego wyrazicieli. A Odys? I na to B\u00e9rard mia\u0142 pomys\u0142. Skoro tworzywem, z kt\u00f3rego wykonano genialny epos, by\u0142y opowie\u015bci fenickich \u017ceglarzy, c\u00f3\u017c szkodzi uzna\u0107, \u017ce Odyseusz, najwi\u0119kszy grecki heros, wcale nie by\u0142 Grekiem, ale nieznanym z imienia Fenicjaninem? Tak oto w samym centrum kultury zamieszka\u0142 obcy: Semita w\u015br\u00f3d Grek\u00f3w i \u017byd w\u015br\u00f3d Irlandczyk\u00f3w. \u201eJewgreek is greekjew\u201d. Wykorzeniony z dotychczasowej tradycji, \u015bwie\u017co zadomowiony w nowej, w\u0142a\u015bnie dominuj\u0105cej \u2013 \u017cydowski Odys pozostaje obcy w obydwu literackich wcieleniach: staro\u017cytnego \u017ceglarza, kt\u00f3ry podaje si\u0119 za herosa, oraz nowo\u017cytnego miejskiego w\u0142\u00f3cz\u0119gi, kt\u00f3ry uwa\u017ca si\u0119 za podr\u00f3\u017cnika. Bohater mit\u00f3w i ich dekonstruktor, b\u0119d\u0105cy tyle\u017c racj\u0105 dostateczn\u0105 zaistnienia opowie\u015bci, co zasad\u0105 por\u00f3\u017cnienia opowiedzianego \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

\"Quote<\/span><\/p>\n
W samym centrum kultury zamieszka\u0142 obcy: Semita w\u015br\u00f3d Grek\u00f3w i \u017byd w\u015br\u00f3d Irlandczyk\u00f3w<\/span><\/div>\n<\/div>\n

Jego obco\u015b\u0107 dzia\u0142a jak kamerton. W kakofonii d\u017awi\u0119k\u00f3w sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 na cywilizacj\u0119 pozwala us\u0142ysze\u0107 ju\u017c niepami\u0119tane, kt\u00f3re przed wiekami stanowi\u0142y jej osnow\u0119, a dzisiaj tu i \u00f3wdzie pobrzmiewaj\u0105 w zachowanych tekstach, przyniesione sk\u0105din\u0105d \u2013 przez obcych, cudzoziemc\u00f3w, uchod\u017ac\u00f3w \u2013 prawdziwych bohater\u00f3w tej historii. Jego akwatyczna to\u017csamo\u015b\u0107, koszmar nacjonalist\u00f3w, integryst\u00f3w i piewc\u00f3w \u201enaszo\u015bci\u201d (wspomnijmy w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107, jak\u0105 Bloom wywo\u0142uje w biesiaduj\u0105cych w pubie Barneya Kiernana akolitach Obywatela) jest punktem por\u00f3\u017cnienia, niedookre\u015blenia, zmusza nas wszystkich do namys\u0142u nad w\u0142asn\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 i pozycj\u0105 w \u015bwiecie, stale j\u0105 kwestionuj\u0105c. Nie tylko byli\u015bmy i jeste\u015bmy obcymi w\u015br\u00f3d innych, ale mamy obcych w sobie samych. W najpewniejszym, najbardziej intymnym miejscu naszej kultury skrywa si\u0119 Inny, po\u017cyczone imi\u0119 albo idea, drobina j\u0119zyka, sylaba, fonem, z g\u0142\u0119bin dochodzi niespokojny szum morza nios\u0105cy g\u0142os dawnych lud\u00f3w.<\/span><\/p>\n

***<\/p>\n

\u201eOstatnie s\u0142owo (ludzkie, zbyt ludzkie) \u2013 pisa\u0142 w lutym 1921 roku Joyce do Franka Budgena \u2013 zostawi\u0119 Penelopie. Jest to niezb\u0119dna kontrsygnatura na paszporcie Blooma do wieczno\u015bci. Mam na my\u015bli ostatni epizod \u2013 \u00abPenelopa\u00bb\u201d. Mia\u0142 racj\u0119, monolog Molly Bloom stanowi zwie\u0144czenie \u201eUlissesa\u201d. Powie\u015b\u0107, pocz\u0105tkowo roz\u0142o\u017cysta i wielog\u0142osowa, przekszta\u0142ca si\u0119 w piramid\u0119 i wznosi ku g\u00f3rnym rejonom nieba. W ostatnich epizodach (\u201eEumajos\u201d, \u201eItaka\u201d) narrator patrzy na \u015bwiat z perspektywy boskiej: gdzie\u015b w dole jest miasto i \u015bwiat i b\u0142\u0105ka si\u0119 Bloom. \u201ePenelopa\u201d wprowadza do \u201eUlissesa\u201d polifoni\u0119. \u015apiewaczka Molly, hiszpa\u0144ska \u017byd\u00f3wka z Gibraltaru, podaje alternatywne dzieje swojego m\u0119\u017ca, kt\u00f3re dotar\u0142y do nas, jak dzieje Odyseusza, pe\u0142ne luk, niedopowiedze\u0144 i \u015bwiadomych kr\u0119tactw. Akwatyczny monolog (\u201enie ma nic jak natura dzikie g\u00f3ry potem morze i wzburzone fale\u201d), wpleciony w g\u0119st\u0105 materi\u0119 powie\u015bci, podsumowuje peregrynacje Blooma. S\u0142ycha\u0107 tu \u201eKalipso\u201d, \u201eB\u0142\u0119dne Ska\u0142y\u201d, \u201eEumajosa\u201d i \u201eItak\u0119\u201d, ca\u0142y d\u0142ugi dzie\u0144 rozpisany na setkach stronic odbija si\u0119 w ciemnej wodzie. Dzi\u0119ki nocnym s\u0142owom Molly, kt\u00f3re pulsuj\u0105 jak morze, \u201eUlisses\u201d otwiera si\u0119 ku pocz\u0105tkowi, zmienia w cykl, w opowie\u015b\u0107 bez ko\u0144ca, przyp\u0142ywa, odp\u0142ywa, pulsuje, dr\u0105\u017cy my\u015bli, \u017ceby nigdy si\u0119 nie zatrzyma\u0142y.<\/span><\/p>\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
<\/p>\n
<\/p>\n

Piotr Pazi\u0144ski<\/strong> – Pisarz, filozof, t\u0142umacz, naczelny redaktor \u201eMidrasza\u201d, badacz zwi\u0105zany z Uniwersytetem Muri im. Franza Kafki. Przez kilka lat zajmowa\u0142 si\u0119 \u201eUlissesem\u201d Jamesa Joyce\u2019a (ksi\u0105\u017cka \u201eLabirynt i drzewo\u201d, 2005, oraz przewodnik \u201eDublin z Ulissesem\u201d, 2008), nast\u0119pnie og\u0142osi\u0142 dwa tomy w\u0142asnej prozy: \u201ePensjonat\u201d (2009) i \u201ePtasie ulice\u201d (2013) i zbiory esej\u00f3w: \u201eRzeczywisto\u015b\u0107 poprzecierana\u201d (2015), \u201eAtrapy stworzenia\u201d (2020). Jego ostatnia ksi\u0105\u017cka to \u201ePrzebiera\u0144cy w nico\u015bci\u201d (2023).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/section>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dublin, ok. 1900, fot. J.J. Clarke \/ National Library of Ireland \u017bywio\u0142 akwatyczny Piotr Pazi\u0144ski To w\u0142a\u015bnie Leopold Bloom, wewn\u0119trznie por\u00f3\u017cniony, niepewny i niestabilny \u2013 ani z niego \u017byd, ani tradycyjny Irlandczyk, \u017caden wyznawca judaizmu, ale te\u017c nie rzymski katolik \u2013 jak nikt inny nadawa\u0142 si\u0119 na herosa irlandzkiego eposu \u201eKa\u017cdy podr\u00f3\u017cnik, kt\u00f3ry opowiada o w\u0142asnych peregrynacjach […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122588"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=122588"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122588\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":122728,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122588\/revisions\/122728"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=122588"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=122588"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=122588"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}