![](\"https:\/\/dwutygodnik-storage.s3.eu-central-1.amazonaws.com\/prod\/public\/media\/article\/image_full\/12069.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/dwutygodnik-1.png\")
<\/a>Wieczny ob\u00f3z<\/a><\/strong><\/span><\/h3>\n\u0141ukasz Najder<\/strong><\/span><\/p>\n Szkoda, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny przemys\u0142 wydawniczo-medialny zu\u017cy\u0142 do cna takie superlatywy jak \u201ewydarzenie\u201d, \u201ewielka ksi\u0105\u017cka\u201d, \u201eksi\u0105\u017cka roku\u201d czy \u201earcydzie\u0142o\u201d, bo ch\u0119tnie bym za pomoc\u0105 kt\u00f3rej\u015b z nich odda\u0142 emocjonalno-intelektualn\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119 i techniczn\u0105 maestri\u0119 \u201eKapo\u201d Aleksandra Ti\u0161my.<\/span><\/p>\n Ti\u0161ma, 1924\u20132003, serbski pisarz o spl\u0105tanym rodowodzie j\u0119zykowo-narodowym, syn Serba i w\u0119gierskoj\u0119zycznej \u017byd\u00f3wki, kt\u00f3ry by\u0107 mo\u017ce od napisanego po w\u0119giersku opowiadania zacz\u0105\u0142 swoj\u0105 karier\u0119 literack\u0105, jest w Polsce autorem w\u0142a\u015bciwie nieznanym i nieobecnym, cho\u0107 to przecie\u017c tw\u00f3rca tej miary co Levi, Sebald, Grossman, Borowski. Przed wydanym kilka tygodni temu \u201eKapo\u201d opublikowano u nas ledwie dwa tytu\u0142y z jego obfitego i r\u00f3\u017cnorodnego dorobku prozaika, diarysty, reportera i poety, w dodatku \u2013 wiele lat temu, w peerelu gierkowskim. By\u0142y to powie\u015bci \u201e\u015aladem czarnow\u0142osej dziewczyny\u201d i \u201eKsi\u0119ga Blama\u201d. \u201eKsi\u0119ga Blama\u201d (1972) tworzy wraz z \u201eKapo\u201d (1987) i nieprzet\u0142umaczon\u0105 dot\u0105d na polski ksi\u0105\u017ck\u0105 \u201eUpotreba \u010doveka\u201d (\u201eU\u017cycie cz\u0142owieka\u201d, 1976) wstrz\u0105saj\u0105c\u0105 trylogi\u0119, kt\u00f3ra za temat ma zbrodnie, okupacj\u0119 i Holokaust na Ba\u0142kanach podczas II wojny \u015bwiatowej. Na \u201eKsi\u0119g\u0119 B\u0142ama\u201d \u2013 wedle s\u0142\u00f3w t\u0142umaczki Ti\u0161my, Magdaleny Petry\u0144skiej, z pos\u0142owia do \u201eKapo\u201d \u2013 sk\u0142ada si\u0119 \u201edrobiazgowy, ch\u0142odny opis dokonanej przez W\u0119gr\u00f3w masakry 1942 roku\u201d. Mowa tu o masakrze w Nowym Sadzie, mie\u015bcie, w kt\u00f3rym Ti\u0161ma sp\u0119dzi\u0142 dzieci\u0144stwo i wczesn\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107, kiedy zamordowano oko\u0142o czterech tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w i Serb\u00f3w. \u201eU\u017cycie cz\u0142owieka\u201d z kolei \u201eukazuje serbsko-\u017cydowsk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119, kt\u00f3r\u0105 wojna zniszczy\u0142a i podzieli\u0142a, najpierw u\u017cywaj\u0105c tych ludzi we w\u0142asnym celu, a potem doprowadzaj\u0105c do tego, by i oni u\u017cywali innych. I jedni, i drudzy byli bezsilni wobec tej przemocy\u201d. <\/span><\/p>\n \u201eKapo\u201d zaczyna si\u0119 niemal proustowsko, bo od ujrzanego przypadkowo w gazecie pojedynczego s\u0142owa, \u201eSzabadka\u201d, kt\u00f3re w g\u0142\u00f3wnym bohaterze tej powie\u015bci, Vilko Lamianie, uruchamia nawa\u0142 skojarze\u0144 i obraz\u00f3w spychaj\u0105cych go w otch\u0142a\u0144 mrocznej przesz\u0142o\u015bci. Bo \u201eSzabadka\u201d, w\u0119gierska nazwa serbskiego miasta Subotica, przywo\u0142uje \u201eHelen\u0119 Lifk\u0119\u201d, \u201eHelena Lifka\u201d \u2013 \u201eokre\u015blenie \u00abJ\u00fcdin\u00bb zapisane w jednej linijce z numerem 1925 w obozowej ewidencji transport\u00f3w\u201d (cytaty w przek\u0142adzie Magdaleny Petry\u0144skiej). Helena do Auschwitz przyby\u0142a z Szabadki w\u0142a\u015bnie, a tam jednym z pan\u00f3w \u017cycia i \u015bmierci by\u0142 on. Vilko Lamian wyruszy pewnego dnia na poszukiwanie swojej ofiary, nemezis, a zarazem powr\u00f3ci znowu do horroru minionej wojny i do tamtego siebie, w\u0142a\u015bciwie \u2013 tamtych. Bo w toku opowie\u015bci dowiadujemy si\u0119, \u017ce Lamian\u00f3w by\u0142o najmniej kilku.<\/span><\/p>\n Jest \u00f3w tera\u017aniejszy i \u017cyj\u0105cy w powojennej Jugos\u0142awii, ale rozczepiony na dw\u00f3ch \u2013 na Lamiana urz\u0119dnika, szarego obywatela i milkliwego cz\u0142owieczka, kt\u00f3ry na emeryturze zajmuje sublokatorski pok\u00f3j i trzyma si\u0119 od wszystkiego z dala, i na Lamiana pogr\u0105\u017conego w paranoi. Ten ostatni Lamian trwa w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce \u201eruszy\u0142a ob\u0142awa\u201d, \u017ce sta\u0142 si\u0119 obiektem inwigilacji, \u017ce nadci\u0105gaj\u0105 \u0142owcy, \u017ce jego przysz\u0142o\u015bci\u0105 b\u0119dzie publiczna, upokarzaj\u0105ca rozprawa, wyrok i najsurowsza kara. Ci Lamianowie, skryty i psychotyczny, s\u0105 wytworami tamtych Lamian\u00f3w \u2013 przedwojennego i wojennego. S\u0105 r\u00f3wnocze\u015bnie ich zniekszta\u0142conym odbiciem, wariacj\u0105, przebraniem, zaprzeczeniem. <\/span><\/p>\n \u201eKapo\u201d zaczyna si\u0119 niemal proustowsko, bo od ujrzanego w gazecie pojedynczego s\u0142owa, \u201eSzabadka\u201d, kt\u00f3re w g\u0142\u00f3wnym bohaterze uruchamia nawa\u0142 skojarze\u0144 i obraz\u00f3w<\/span><\/p>\n Vilko Lamian przed wojn\u0105 to wychrzczony \u017byd z Bjelovaru, kt\u00f3ry podejmuje studia w Zagrzebiu i zdaje si\u0119 nie widzie\u0107 \u2013 b\u0105d\u017a wypiera\u0107 \u2013 \u017ce wok\u00f3\u0142 narasta gro\u017ana, nacjonalistyczna atmosfera. Oddaj\u0105c si\u0119 tam romansom i nauce, \u015bwi\u0119cie wierzy, jak jego rodzice, i\u017c na\u015bladowanie mieszcza\u0144skich zwyczaj\u00f3w, akces do chrze\u015bcija\u0144stwa i niezaanga\u017cowanie zapewni\u0105 mu bezpiecze\u0144stwo \u2013 uchroni\u0105 przed stygmatem obcego i wroga. Rzeczywisto\u015b\u0107 Niepodleg\u0142ego Pa\u0144stwa Chorwackiego, faszystowskiego tworu zale\u017cnego od hitlerowskich Niemiec i W\u0142och Mussoliniego, bole\u015bnie weryfikuje te iluzje. Latem roku 1941 Lamian zostanie aresztowany i poci\u0105giem towarowym wywieziony do obozu koncentracyjnego w Jasenovcu. Jasenovac za\u015b to piek\u0142o na ziemi. Miejsce nieustaj\u0105cych tortur i mordu, w kt\u00f3rym dla zaoszcz\u0119dzenia kul ustasze, chorwaccy ultranacjonali\u015bci, zabijaj\u0105 wi\u0119\u017ani\u00f3w, dziesi\u0105tki tysi\u0119cy wi\u0119\u017ani\u00f3w, m\u0142otami i no\u017cami. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce przeniesienie do Auschwitz b\u0119dzie dla Lamiana czym\u015b na kszta\u0142t wybawienia i cieniem szansy na prze\u017cycie. Ostatecznie przetrwa, ale za cen\u0119 bycia kapo. To kolejne wcielenie Lamiana \u2013 bezlitosny i okrutny kapo Furfa, zab\u00f3jca, sadysta, rabu\u015b, gwa\u0142ciciel. Dlatego Lamian powojenny, Lamian biurokrata, Lamian emeryt siedzi jak mysz pod miot\u0142\u0105 w banjaluckiej norze. St\u0105d rozpieraj\u0105ce mu od wewn\u0105trz czaszk\u0119 wizje pogoni za nim i rych\u0142ej demaskacji. <\/span><\/p>\n Trzeba by\u0142o przej\u015b\u0107 przez brud i mr\u00f3z, i gro\u017ab\u0119 \u015bmierci, \u017ceby zrozumie\u0107; trzeba by\u0142o do\u015bwiadczy\u0107 tych dni i nocy g\u0142odu, nas\u0142uchiwania, gor\u0105czkowych zwid\u00f3w; trzeba by\u0142o mie\u0107 na dnie oka te chwiej\u0105ce si\u0119 postacie, kt\u00f3re wy\u0142aniaj\u0105c si\u0119 z mroku, pe\u0142zn\u0105 do latryny pozby\u0107 si\u0119 krwawych odchod\u00f3w, i do rewiru przyj\u0105\u0107 w serce zastrzyk fenolu; mie\u0107 w uszach szept rozpaczy, modlitwy bez wiary, na sk\u00f3rze pr\u0119gi po ch\u0142o\u015bcie, w krwiobiegu skamienia\u0142y strach, by\u0107 tym, kim on.<\/span><\/p>\n Ti\u0161ma nie rozstrzyga, czy strategia mimikry, jak\u0105 za m\u0142odu zastosowa\u0142 bohater jego powie\u015bci (do kt\u00f3rej wdra\u017cano go ju\u017c w domu rodzinnym), by\u0142a s\u0142uszna czy nie. Nie tyle w sensie moralnym, ile, powiedzmy, jeszcze i technicznym. Wprawdzie m\u0142odego Lamiana omijaj\u0105 wtedy szykany wymierzone w \u017byd\u00f3w, ale ju\u017c sakrament chrztu nie zagwarantuje mu wiecznej nietykalno\u015bci, jedynie \u2013 tymczasow\u0105. Podobnie jak s\u0142u\u017cba wojskowa i obrona ojczyzny przed naje\u017ad\u017ac\u0105 czy unikanie noszenia blaszanej plakietki z liter\u0105 \u017b, kt\u00f3ry to obowi\u0105zek na \u017byd\u00f3w w podbitej Jugos\u0142awii na\u0142o\u017cy\u0142 okupant. Zawsze bowiem znajd\u0105 si\u0119 tacy, kt\u00f3rzy i tak rozpoznaj\u0105 w nim \u017byda, wr\u0119cz \u2013 wyczuj\u0105, jakby \u017cydostwo by\u0142o nieusuwaln\u0105 aur\u0105 b\u0105d\u017a oni dysponowaliby sz\u00f3stym, antysemickim, zmys\u0142em. W Auschwitz wtapia si\u0119 w grono zbrodniarzy. By zosta\u0107 kapo, przyw\u0142aszcza sobie w Jasenovcu to\u017csamo\u015b\u0107 Antuna Frfy, zmar\u0142ego chorwackiego komunisty, a \u201eFrfa\u201d z czasem wyewoluuje w\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w we \u201eFurf\u0119\u201d. Po wojnie \u2013 znika w wielomilionowym spo\u0142ecze\u0144stwie, uprzednio na powr\u00f3t zostaj\u0105c Vilko Lamianem, ale trwale odmienionym \u2013 tyje, zapuszcza w\u0142osy, zak\u0142ada ciemne okulary, nosi si\u0119 inaczej, inaczej te\u017c chodzi.<\/span><\/p>\n Po wojnie Lamian znika w wielomilionowym spo\u0142ecze\u0144stwie \u2013 tyje, zapuszcza w\u0142osy, zak\u0142ada ciemne okulary<\/span><\/p>\n Jego \u017cycie b\u0119dzie ci\u0105giem r\u00f3l, kt\u00f3re odgrywa, chc\u0105c uj\u015b\u0107 z oczu widmowym i realnym prze\u015bladowcom, cho\u0107 r\u00f3wnie dobrze mo\u017cna uzna\u0107 to za cyniczn\u0105 wymian\u0119 masek, p\u00f3z i kostium\u00f3w nak\u0142adanych, \u017ceby ocale\u0107 kosztem innych. Lamian jest aktorem, ale w sztuce, w kt\u00f3rej wyst\u0119puje, na scen\u0119 upadaj\u0105 wok\u00f3\u0142 niego prawdziwe trupy.<\/span><\/p>\n Ti\u0161ma, jak ka\u017cdy wielki pisarz, domy\u015bla si\u0119, jaki jest cz\u0142owiek, a przynajmniej \u2013 jaki bywa albo bez wi\u0119kszego trudu mo\u017ce by\u0107. Ot\u00f3\u017c cz\u0142owiek jest s\u0142aby. Z\u0142o jest \u0142atwe. Jest \u0142atwe, zwyk\u0142e i brzydkie. Ludzie cz\u0119sto krzywdz\u0105 innych, bo imituj\u0105 zachowanie tych, kt\u00f3rych si\u0119 boj\u0105 lub kt\u00f3rych podziwiaj\u0105. Co oczywi\u015bcie wcale nie oznacza, \u017ce z\u0142o przestaje by\u0107 z\u0142em i nale\u017cy wybacza\u0107 na\u015bladowcom. Rzecz w tym, przekonuje Ti\u0161ma w \u201eKapo\u201d, \u017ce z\u0142o to nie \u017cadne faustowskie pakty czy feeryczne widowiska. To oboj\u0119tno\u015b\u0107 wobec obozowego losu w\u0142asnych rodzic\u00f3w, kt\u00f3rych mo\u017cna by\u0142o zobaczy\u0107 ostatni raz w zamian za g\u00f3rskie buty, kt\u00f3re zachowa\u0142o si\u0119 jednak, \u017ceby mie\u0107 jasenovack\u0105 walut\u0119. To \u201erozbijanie ludziom g\u0142owy kijem, wpychanie ich \u017cywych do wody, \u017ceby si\u0119 potopili, za k\u0119s chleba i \u0142yk mleka kupowanie uleg\u0142o\u015bci wyg\u0142odzonych wi\u0119\u017aniarek\u201d. To stra\u017c z dr\u0105giem w gar\u015bci nad do\u0142em z wapnem, do kt\u00f3rego zap\u0119dzono braci \u0160tark\u00f3w. To mechaniczna pomoc przy ekspediowaniu ukrai\u0144skich dzieci do krematorium. To k\u0142amstwa, tch\u00f3rzostwo, egoizm i upajanie si\u0119 dominacj\u0105 nad przera\u017conymi i odartymi ze wszystkiego.<\/span><\/p>\n Bo kiedy Lamian przepoczwarzy si\u0119 na dobre w Furf\u0119, nie poprzestanie na wype\u0142nianiu kapowskich powinno\u015bci. Jest bezpieczny dzi\u0119ki tej maskaradzie, ale to mu, okazuje si\u0119, nie wystarcza. Niemal od razu wykorzystuje swoj\u0105 w\u0142adz\u0119 i przywilej, \u017ceby seryjnie, dzie\u0144 za dniem, gwa\u0142ci\u0107 wi\u0119\u017aniarki. Nikt w obozie tego od niego nie wymaga, robi to, bo z\u0142o to r\u00f3wnie\u017c przemo\u017cna rozkosz p\u0142yn\u0105ca z dominacji nad s\u0142abszymi, zarz\u0105dzania ich cia\u0142ami, zredukowania bezbronnych i potrzebuj\u0105cych do funkcji, darmowego zasobu, fizjologii, ob\u0142askawionego zwierz\u0105tka. <\/span><\/p>\n Rzecz w tym, przekonuje Ti\u0161ma w \u201eKapo\u201d, \u017ce z\u0142o to nie \u017cadne faustowskie pakty czy feeryczne widowiska<\/span><\/p>\n Ti\u0161ma zapuszcza sond\u0119 poznawcz\u0105 a\u017c na dno cz\u0142owieka. Nie poprzestaje na odtworzeniu lagrowego barbarzy\u0144stwa i faszystowskiego systemu dehumanizacji, grabie\u017cy i mordu. Docieka, dlaczego Lamian zosta\u0142 kapo. W sensie praktycznym i najprostszym \u2013 z ch\u0119ci prze\u017cycia, po tym, jak omal nie umar\u0142, \u201ekiedy kapral Sommer za to, \u017ce zdj\u0105\u0142 sweter z trupa, \u017ceby si\u0119 ogrza\u0107, pola\u0142 go na placu apelowym wiadrem wody i rozkaza\u0142 sta\u0107 na baczno\u015b\u0107 do wieczora\u201d. Ale dlaczego akurat Lamian, w\u0142a\u015bnie on, wykszta\u0142cony, spokojny ch\u0142opak z kulturalnej rodziny poczciwc\u00f3w, z tak\u0105 \u0142atwo\u015bci\u0105 obr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w potwora? Czy sprawi\u0142y to miejsca, w kt\u00f3rych si\u0119 w trakcie wojny znalaz\u0142, czy zdecydowa\u0142y jakie\u015b cechy osobiste, co\u015b na kszta\u0142t gotowo\u015bci do bycia katem? Ka\u017cdy z nas nosi\u0142by zatem w sobie besti\u0119 \u2013 zahibernowan\u0105, nieaktywn\u0105, gotow\u0105 do okrucie\u0144stwa w odpowiedzi na rozkaz, w reakcji na zagro\u017cenie? Czy paranoja, kt\u00f3ra jeszcze w kilkadziesi\u0105t lat po wojnie n\u0119ka Lamiana, jest efektem pracy sumienia czy mo\u017ce najzwyklejszym strachem przed z\u0142apaniem? Dlaczego w\u0142a\u015bciwie podejmuje t\u0119 strace\u0144cz\u0105 wypraw\u0119 i pragnie doprowadzi\u0107 do konfrontacji z Helen\u0105? Topos spotkania ofiary z oprawc\u0105 z obozu jest tu inaczej rozegrany ni\u017c w \u201eNocnym portierze\u201d lub \u201ePasa\u017cerce\u201d. W obu tych filmach o kontakcie zadecydowa\u0142 przypadek, w \u201eKapo\u201d Lamian sam rzuca wyzwanie \u2013 ale komu? Sobie, swojemu dotychczasowemu fartowi, przesz\u0142o\u015bci, spo\u0142ecze\u0144stwu? Mo\u017ce znowu ma zamiar wykorzysta\u0107 Helen\u0119 \u2013 u\u017cy\u0107 jej do ukojenia omam\u00f3w i czarnych my\u015bli, zdoby\u0107 jej lito\u015b\u0107, gdy objawi si\u0119 przed ni\u0105 jako schorowany, podstarza\u0142y jegomo\u015b\u0107, kt\u00f3rego okoliczno\u015bci, bo i tak niekiedy przekonuje siebie, zmusi\u0142y do brutalno\u015bci? \u201eAle do narz\u0119dziowni z nagimi cia\u0142ami wyg\u0142odzonych kobiet nikt go nie wepchn\u0105\u0142, wcisn\u0105\u0142 si\u0119 tu sam [\u2026]\u201d. <\/span><\/p>\n I dalej. Czy prze\u015bladowani nie znajd\u0105 sobie r\u00f3wnie\u017c gdzie\u015b i kiedy\u015b innych do prze\u015bladowania? Ti\u0161ma i tu wymija s\u0142uszno\u015bciowy mora\u0142 i bana\u0142, bo oto Lamian czyta w gazecie relacj\u0119 z najazdu Izraela na Liban. \u201e\u015awiat toczy\u0142 si\u0119 w swoim niepowstrzymanym, niezale\u017cnym od niego rytmie, nadal prowadzono bitwy, w kt\u00f3rych jego wsp\u00f3\u0142plemie\u0144cy, synowie i wnuki jego r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w, by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, stoj\u0105c w wie\u017cyczkach czo\u0142g\u00f3w pod \u0142opocz\u0105cymi sztandarami, wje\u017cd\u017cali do niebronionych albo s\u0142abo bronionych osad, w ludzkie mi\u0119so, rozrywaj\u0105c je deszczem kul karabin\u00f3w maszynowych, a potem zaganiaj\u0105c tych, co pozostali, do oboz\u00f3w otoczonych drutem kolczastym\u201d. <\/span><\/p>\n Ti\u0161ma zapuszcza sond\u0119 poznawcz\u0105 a\u017c na dno cz\u0142owieka. Nie poprzestaje na odtworzeniu lagrowego barbarzy\u0144stwa i faszystowskiego systemu dehumanizacji<\/span><\/p>\n \u201eKapo\u201d to nie wy\u0142\u0105cznie trzystuczterdziestostronicowa autoinkwizycja Lamiana i seans wspomnieniowo-s\u0105dowy z nim jako oskar\u017conym, obro\u0144c\u0105, prokuratorem i przej\u0119t\u0105, zgorszon\u0105 widowni\u0105, kt\u00f3ry zdo\u0142a\u0142em opisa\u0107 ledwie w cz\u0119\u015bci. Jest tak\u017ce powie\u015b\u0107 Ti\u0161my literatur\u0105 najwy\u017cszej pr\u00f3by. Hipnotyzuj\u0105cy j\u0119zyk tej prozy, jak przekonuje Magdalena Petry\u0144ska w pos\u0142owiu, jest owocem jego \u017carliwej lektury \u201eserbskich klasyk\u00f3w, w tym dziewi\u0119tnastowiecznych\u201d, podejmowanej w odpowiedzi na zarzut s\u0142abej znajomo\u015bci serbskiego u kogo\u015b, kto wzrasta\u0142 u boku m\u00f3wi\u0105cej po w\u0119giersku matki. Ponadto Ti\u0161ma po mistrzowsku charakteryzuje ka\u017cd\u0105 z inkarnacji swojego bohatera, bo Lamian inaczej przecie\u017c my\u015bli i m\u00f3wi w okresie naiwnym, gdy jest studentem albo wspomina dzieci\u0144stwo, inaczej w obozowym, inaczej, gdy po up\u0142ywie czterech dekad bezsenno\u015b\u0107 ci\u0105gle wy\u015bwietla mu sylwetki i twarze skatowanych, stosy zw\u0142ok, upiorne pochody zombie w pasiakach, katalog os\u00f3b, kt\u00f3re mog\u0105 go wyda\u0107, koleje w\u0142asnej haniebnej biografii. Ti\u0161ma z tak\u0105 wpraw\u0105 i pomys\u0142em aran\u017cuje narracj\u0119, \u017ce czytelnik zostaje niejako wrzucony na karuzel\u0119 epok, w kt\u00f3rych dane by\u0142o Lamianowi \u017cy\u0107, jest wraz z nim teleportowany mi\u0119dzy latami 20. i 30., wojn\u0105, okupacj\u0105, obozami, chaosem powojnia, Jugos\u0142awi\u0105 Broza-Tito, Bjelovarem, Zagrzebiem, Auschwitz, Jasenovcem i ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0105 do Banja Luki, w kt\u00f3rej przeczyta to jedno s\u0142owo d\u017cin \u2013 \u201eSzabadka\u201d.<\/span><\/p>\n \u0141ukasz Najder<\/strong> – Ur. 1976. Redaktor. Wsp\u00f3\u0142pracuje z \u201eDwutygodnikiem\u201d i \u201ePismem\u201d. Autor ksi\u0105\u017cki \u201eMoja osoba. Eseje i przygody\u201d.<\/em><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> Wieczny ob\u00f3z \u0141ukasz Najder Przeniesienie do Auschwitz b\u0119dzie dla bohatera powie\u015bci Aleksandra Ti\u0161my czym\u015b na kszta\u0142t wybawienia. Ostatecznie przetrwa, ale za cen\u0119 bycia kapo Szkoda, \u017ce wsp\u00f3\u0142czesny przemys\u0142 wydawniczo-medialny zu\u017cy\u0142 do cna takie superlatywy jak \u201ewydarzenie\u201d, \u201ewielka ksi\u0105\u017cka\u201d, \u201eksi\u0105\u017cka roku\u201d czy \u201earcydzie\u0142o\u201d, bo ch\u0119tnie bym za pomoc\u0105 kt\u00f3rej\u015b z nich odda\u0142 emocjonalno-intelektualn\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119 i techniczn\u0105 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[33,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123887"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=123887"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123887\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":123930,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/123887\/revisions\/123930"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=123887"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=123887"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=123887"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nPrzeniesienie do Auschwitz b\u0119dzie dla bohatera powie\u015bci Aleksandra Ti\u0161my czym\u015b na kszta\u0142t wybawienia. Ostatecznie przetrwa, ale za cen\u0119 bycia kapo<\/strong><\/h3>\n
\n![](\"https:\/\/dwutygodnik-storage.s3.eu-central-1.amazonaws.com\/prod\/public\/media\/uploads\/1756402582273-305969d-kapo-aleksandar-tism1.jpg\")
Aleksander Ti\u0161ma, \u201eKapo\u201d. Przel. Magdalena Petrynska, ArtRage, 344 strony, w ksiegarniach od sierpnia 2025<\/em><\/span><\/p>\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"