{"id":126253,"date":"2025-12-04T17:09:00","date_gmt":"2025-12-04T15:09:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=126253"},"modified":"2025-12-02T09:55:34","modified_gmt":"2025-12-02T07:55:34","slug":"02-09-108","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=126253","title":{"rendered":"Prawie 200 lat \u201epolskiego\u201d Irkucka: zes\u0142a\u0144cy, lekarze, in\u017cynierowie, nauczyciele"},"content":{"rendered":"

Tablica upami\u0119tniaj\u0105ca Jana Czerskiego, zes\u0142anego na Syberi\u0119 po powstaniu styczniowym. Fot. PAP\/A. Wr\u00f3bel<\/em><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/a>Prawie 200 lat \u201epolskiego\u201d Irkucka: zes\u0142a\u0144cy, lekarze, in\u017cynierowie, nauczyciele<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h3>\n

Marta Panas-Goworska<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Zamkni\u0119cie polskiego konsulatu w Irkucku kieruje uwag\u0119 na miasto, kt\u00f3re od prawie 200 lat stanowi jeden z najwa\u017cniejszych punkt\u00f3w polskiej historii zes\u0142a\u0144czej w azjatyckiej cz\u0119\u015bci Rosji.<\/strong><\/h4>\n
\n

To tutaj, do Irkucka, po powstaniu listopadowym (1830-1831) i styczniowym (1863-1864) trafia\u0142y grupy skaza\u0144c\u00f3w politycznych, kierowanych dalej w g\u0142\u0105b Syberii. Tu tak\u017ce w 1866 r. wybuch\u0142 tzw. bunt zabajkalski, uznawany za ostatni akord powstania styczniowego. Wyroki na jego uczestnik\u00f3w zapada\u0142y 19 listopada 1866 r.<\/span><\/p>\n

Irkuck jest miastem po\u0142o\u017conym nad Angar\u0105 we Wschodniej Syberii. Miasto zosta\u0142o za\u0142o\u017cone w 1661 r. jako fort handlowy i punkt strategiczny Rosji. Ze wzgl\u0119du na surowy kontynentalny klimat oraz po\u0142o\u017cenie w\u015br\u00f3d wysp rzecznych i g\u0119stych las\u00f3w, miasto by\u0142o, wedle s\u0142\u00f3w poety Kornela Ujejskiego, \u201epustyni\u0105, sk\u0105d nie ma wychodu\u201d.<\/span><\/p>\n

Po raz pierwszy Polacy zacz\u0119li przybywa\u0107 do Irkucka w wi\u0119kszej liczbie w pierwszej po\u0142owie XIX w., g\u0142\u00f3wnie w zwi\u0105zku z represjami po powstaniu listopadowym. Tu, w\u015br\u00f3d \u201ewiruj\u0105cego \u015bniegowego py\u0142u\u201d i \u201esiarczystego mrozu [kt\u00f3ry] obejmowa\u0142 gwa\u0142townie\u201d, jak czytamy w li\u015bcie zes\u0142a\u0144ca Olgierda Wilczy\u0144skiego, Polacy musieli nie tylko prze\u017cy\u0107, ale i pracowa\u0107. Przydzielano im, wed\u0142ug zas\u0105dzonej kary, najci\u0119\u017csze zaj\u0119cia \u2013 w kopalniach czy kamienio\u0142omach. Ci, kt\u00f3rzy mieli l\u017cejsze wyroki, albo jak powstaniec styczniowy, kanonizowany Rafa\u0142 (w\u0142a\u015bciwie J\u00f3zef) Kalinowski, doczekali si\u0119 zmniejszenia kary, mogli znale\u017a\u0107 zatrudnienie przy pracach rolnych. Nieco lepiej przedstawia\u0142a si\u0119 sytuacja os\u00f3b, kt\u00f3rym pozwolono odbywa\u0107 kar\u0119 z rodzinami. Mogli oni korzysta\u0107 ze wzajemnego wsparcia i \u2013 w ograniczonym zakresie \u2013 z udogodnie\u0144 materialnych, czasem w formie symbolicznego dofinansowania lub innej pomocy w\u0142adz.<\/span><\/p>\n

Czytamy o tym m.in. w listach Feliksa Zienkiewicza: \u201eMie\u015bcimy si\u0119 w sze\u015b\u0107 rodzin (Bni\u0144scy, \u0141ozi\u0144scy, Gruszeccy, Rolkowie, Majowie i my) w rz\u0105dowym budynku, ex szkole, gdzie mamy na ka\u017cd\u0105 rodzin\u0119 osobny k\u0105cik i wsp\u00f3lne do\u015b\u0107 obszerne gospodarskie zabudowania z kawa\u0142kiem ogrodu\u201d. Taka organizacja \u017cycia umo\u017cliwia\u0142a utrzymanie wi\u0119zi spo\u0142ecznych, prowadzenie nauczania dzieci oraz kontynuowanie praktyk religijnych, co by\u0142o istotne dla zachowania to\u017csamo\u015bci narodowej.<\/span><\/p>\n

Kolejna fala polskich zes\u0142a\u0144c\u00f3w zacz\u0119\u0142a dociera\u0107 do Irkucka w drugiej po\u0142owie XIX w., po powstaniu styczniowym i trwa\u0142a w kolejnych latach, gdy w\u0142adze carskie kontynuowa\u0142y polityk\u0119 represji wobec dzia\u0142aczy niepodleg\u0142o\u015bciowych. Trafiali tu zar\u00f3wno uczestnicy powstania, jak i osoby zwi\u0105zane z organizacjami patriotycznymi, zaanga\u017cowane w konspiracyjn\u0105 edukacj\u0119 czy kolporta\u017c zakazanej literatury. W tamtym czasie, jak podaj\u0105 badacze historii Syberii, na dw\u00f3ch rodowitych mieszka\u0144c\u00f3w Irkucka i okolic przypada\u0142 jeden skazaniec.<\/span><\/p>\n

W regionie dzia\u0142ali r\u00f3wnie\u017c p\u00f3\u017aniejsi badacze Syberii, kt\u00f3rych prace przyczyni\u0142y si\u0119 do rozwoju nauk przyrodniczych. Najwybitniejszy z nich, Benedykt Dybowski, zes\u0142any tu po powstaniu styczniowym, prowadzi\u0142 badania nad jeziorem Bajka\u0142 i w okolicach Irkucka, gdzie bada\u0142 lokaln\u0105 faun\u0119 i flor\u0119 i tworzy\u0142 raporty naukowe. Sam pisa\u0142: \u201ePracowa\u0107 mieli\u015bmy poza ojczyzn\u0105, lecz dla niej wy\u0142\u0105cznie. Wed\u0142ug mojego widzenia rzeczy, ten, co kocha szczerze kraj sw\u00f3j, potrafi sercem w nim by\u0107 zawsze, chocia\u017cby by\u0142 od niego oddalony o tysi\u0105ce kilometr\u00f3w\u201d. Dybowski w li\u015bcie do wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w wspomina\u0142 r\u00f3wnie\u017c sam Irkuck: \u201eMiasto dosy\u0107 liche i brudne, o wygl\u0105dzie nudnym, pospolitym, nie mia\u0142o \u017cadnych bruk\u00f3w, domy by\u0142y przewa\u017cnie drewniane, g\u0142\u00f3wnie z cedr\u00f3w bajkalskich\u201d.<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnie istotn\u0105 osobowo\u015bci\u0105 by\u0142 Jan Czerski, zes\u0142any tak\u017ce po powstaniu styczniowym. Na Syberii zdoby\u0142 uznanie jako geolog, kartograf i badacz geomorfologii. Po uwolnieniu zosta\u0142 kustoszem zbior\u00f3w przyrodniczych w Syberyjskim Oddziale Cesarsko-Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i prowadzi\u0142 badania geologiczne wybrze\u017ca Bajka\u0142u, opracowuj\u0105c pierwsz\u0105 map\u0119 geologiczn\u0105 regionu.<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d Polak\u00f3w w Irkucku byli te\u017c lekarze, in\u017cynierowie, nauczyciele i urz\u0119dnicy, kt\u00f3rzy po odbyciu kary zostawali w regionie lub znajdywali zatrudnienie w irkuckiej administracji. Jak zanotowa\u0142 Dybowski, Polacy \u2013 nawet w surowych warunkach \u2013 wci\u0105\u017c pozostawali sercem zwi\u0105zani z ojczyzn\u0105, a ich praca naukowa i spo\u0142eczna stanowi\u0142a trwa\u0142y \u015blad polskiej obecno\u015bci na Syberii.<\/span><\/p>\n

Latem 1866 r. w rejonie Bajka\u0142u dojrzewa\u0142 plan jednego z naj\u015bmielszych zryw\u00f3w, jakie podj\u0119li polscy zes\u0142a\u0144cy. Grupy pracuj\u0105ce przy budowie drogi \u2013 rozproszone mi\u0119dzy Ku\u0142tukiem, Miszych\u0105 i stacjami nad jeziorem \u2013 zacz\u0119\u0142y potajemnie przygotowywa\u0107 bro\u0144 i zapasy na wypadek ucieczki. W pracowni ku\u017aniczej Kazimierza Arcimowicza wykuto kilkadziesi\u0105t kos powsta\u0144czych, w barakach gromadzono suchary i s\u00f3l. Przyszykowano te\u017c flag\u0119 z has\u0142em \u201eDla naszej i waszej wolno\u015bci!\u201d, kt\u00f3ra mia\u0142a sta\u0107 si\u0119 symbolem wsp\u00f3lnego czynu zbrojnego.<\/span><\/p>\n

Zryw nie by\u0142 jednak wy\u0142\u0105cznie polsk\u0105 inicjatyw\u0105. W jego wczesnych etapach brali udzia\u0142 r\u00f3wnie\u017c rosyjscy rewolucjoni\u015bci. Najwa\u017cniejszym z nich by\u0142 Michai\u0142 Serno-So\u0142owjewicz, zwi\u0105zany z konspiracyjn\u0105 organizacj\u0105 Ziemla i Wola. Utrzymywa\u0142 kontakt z Polakami i mia\u0142 po\u015bredniczy\u0107 w kontaktach z innymi antycarskimi \u015brodowiskami na Syberii. Zgin\u0105\u0142 jednak w trakcie podr\u00f3\u017cy do Irkucka i przygotowania spad\u0142y ca\u0142kowicie na barki polskich zes\u0142a\u0144c\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Na czele zrywu stan\u0105\u0142 Narcyz Celi\u0144ski, czterdziestodziewi\u0119cioletni by\u0142y kapitan armii rosyjskiej, cz\u0142owiek z du\u017cym do\u015bwiadczeniem wojskowym, ciesz\u0105cy si\u0119 du\u017cym autorytetem w\u015br\u00f3d zes\u0142a\u0144c\u00f3w. Wspierali go Gustaw Szaramowicz \u2013 trzydziestoletni pianista i jeden z najbardziej energicznych organizator\u00f3w, a tak\u017ce W\u0142adys\u0142aw Kotkowski i Jakub Reiner. Do konspiracji stopniowo wci\u0105gano kolejne grupy kator\u017cnik\u00f3w pracuj\u0105cych nad jeziorem.<\/span><\/p>\n

Do wybuchu dosz\u0142o 24 czerwca 1866 r. na stacji w Ku\u0142tuku, gdzie buntownicy rozbroili stra\u017c i ruszyli w stron\u0119 granicy mongolskiej. Zamierzali przebi\u0107 si\u0119 do Chin i liczyli, \u017ce tak uda si\u0119 im przedosta\u0107 dalej, a p\u00f3\u017aniej drog\u0105 morsk\u0105 dotrze\u0107 do Europy. Jak wynika z zachowanych relacji, mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce szanse s\u0105 niewielkie: byli wycie\u0144czeni fizycznie, s\u0142abo ubrani, a bro\u0144 stanowi\u0142y g\u0142\u00f3wnie narz\u0119dzia pracy i prowizoryczne kosy.Po kilku dniach dopad\u0142a ich pogo\u0144 rosyjskich wojsk. Grupa rozci\u0105gn\u0119\u0142a si\u0119 na wiele kilometr\u00f3w, cz\u0119\u015b\u0107 buntownik\u00f3w od\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 w poszukiwaniu jedzenia lub pr\u00f3bowa\u0142a ukry\u0107 si\u0119 w lasach. Decyduj\u0105ce starcie nast\u0105pi\u0142o po po\u0142udniowej stronie Bajka\u0142u, pod Miszych\u0105, gdzie oddzia\u0142y kozackie osaczy\u0142y g\u0142\u00f3wny trzon uciekaj\u0105cych. Kr\u00f3tka wymiana ognia zako\u0144czy\u0142a zryw, a przyw\u00f3dcy zostali aresztowani. Cz\u0119\u015b\u0107 zes\u0142a\u0144c\u00f3w wymordowano podczas po\u015bcigu lub zgin\u0119li w trakcie pr\u00f3b przeprawy przez tajg\u0119.<\/span><\/p>\n

Powstanie zabajkalskie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 kl\u0119sk\u0105, a uczestnicy, kt\u00f3rzy prze\u017cyli, zostali postawieni przed s\u0105dem wojennym. Jak podkre\u015bla badacz tych wydarze\u0144, prof. Wies\u0142aw Caban, \u201ekar\u0119 \u015bmierci wykonano na czterech przyw\u00f3dcach: Narcyzie Celi\u0144skim, Gustawie Szaramowiczu, W\u0142adys\u0142awie Kotkowskim i Jakubie Reinerze\u201d. Prawie 200 os\u00f3b skazano na kar\u0119 ch\u0142osty i zes\u0142anie w jeszcze surowsze ost\u0119py Syberii, za\u015b \u201e122 osobom podwy\u017cszono wymiar kary do do\u017cywotniej katorgi, 92 wi\u0119\u017ani\u00f3w skierowano do ci\u0119\u017ckich prac, 260 os\u00f3b uniewinniono\u201d. Szczeg\u00f3lnie okrutnie post\u0105piono z rodzinami os\u00f3b skazanych na \u015bmier\u0107. Zwyczajowo pozwalano im napisa\u0107 do swoich bliskich ostatnie, po\u017cegnalne s\u0142owa, ale z rozporz\u0105dzenia carskich w\u0142adz listy te zosta\u0142y skonfiskowane i nie dotar\u0142y do adresat\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Powstanie zabajkalskie zamyka pewien etap historii polskiego oporu w azjatyckiej cz\u0119\u015bci imperium. Nie oznacza\u0142o jednak ko\u0144ca obecno\u015bci na tych ziemiach. Jak podkre\u015bla\u0142 w 2019 r. senator Artur Warzocha: \u201eNajwi\u0119cej Polak\u00f3w w tym rejonie mieszka w Irkucku. S\u0105 w\u015br\u00f3d nich potomkowie zes\u0142a\u0144c\u00f3w \u2013 ju\u017c czwarte, a nawet pi\u0105te pokolenie\u201d. To w\u0142a\u015bnie dla tych ludzi, a tak\u017ce dla coraz liczniejszej grupy polskich przedsi\u0119biorc\u00f3w, istotne by\u0142o funkcjonowanie polskiej plac\u00f3wki dyplomatycznej. Konsulat nie tylko udziela\u0142 wsparcia administracyjnego i konsularnego, lecz tak\u017ce dba\u0142 o zachowanie dziedzictwa historycznego: nadzorowa\u0142 renowacj\u0119 zabytk\u00f3w, w tym historycznych ko\u015bcio\u0142\u00f3w i cmentarzy polskich zes\u0142a\u0144c\u00f3w, b\u0119d\u0105cych \u015bwiadectwem wielopokoleniowej obecno\u015bci Polak\u00f3w w regionie. (PAP)<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tablica upami\u0119tniaj\u0105ca Jana Czerskiego, zes\u0142anego na Syberi\u0119 po powstaniu styczniowym. Fot. PAP\/A. Wr\u00f3bel Prawie 200 lat \u201epolskiego\u201d Irkucka: zes\u0142a\u0144cy, lekarze, in\u017cynierowie, nauczyciele Marta Panas-Goworska Zamkni\u0119cie polskiego konsulatu w Irkucku kieruje uwag\u0119 na miasto, kt\u00f3re od prawie 200 lat stanowi jeden z najwa\u017cniejszych punkt\u00f3w polskiej historii zes\u0142a\u0144czej w azjatyckiej cz\u0119\u015bci Rosji. To tutaj, do Irkucka, po […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[33,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/126253"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=126253"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/126253\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":126264,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/126253\/revisions\/126264"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=126253"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=126253"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=126253"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}