{"id":127007,"date":"2026-01-08T17:09:00","date_gmt":"2026-01-08T15:09:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=127007"},"modified":"2026-01-04T08:20:58","modified_gmt":"2026-01-04T06:20:58","slug":"04-09-111","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=127007","title":{"rendered":"“Czy sztuka mo\u017ce przekazywa\u0107 prawd\u0119?”"},"content":{"rendered":"

Czerwone i niebieskie, lustrzane postacie My\u015bliciela. Canva.<\/em><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/a>“Czy sztuka mo\u017ce przekazywa\u0107 prawd\u0119?”<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h3>\n

Jerry A. Coyne<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Ubieg\u0142ego roku w czerwcu uczestniczy\u0142em w dorocznym spotkaniu Heterodox Academy, kt\u00f3re tym razem odby\u0142o si\u0119 w Brooklynie, w Nowym Jorku. Zosta\u0142em zaproszony do udzia\u0142u w panelu zatytu\u0142owanym \u201eObowi\u0105zki i odpowiedzialno\u015b\u0107 uczonych\u201d, kt\u00f3rego cz\u0142onkami \u2013 opr\u00f3cz mnie \u2013 byli Jennifer Frey, Louis Menand i John McWhorter. Wprowadzenia do panelu dokonali Alice Dreger i Colleen ErenU<\/span><\/p>\n

Zna\u0142em wcze\u015bniej dw\u00f3ch uczestnik\u00f3w: Menanda (profesora anglistyki na Uniwersytecie Harvarda, uznanego autora i publicyst\u0119 \u201eNew Yorkera\u201d) oraz McWhortera (j\u0119zykoznawc\u0119 z Uniwersytetu Columbia, pisarza i felietonist\u0119 \u201eNew York Timesa\u201d, regularnie pojawiaj\u0105cego si\u0119 tak\u017ce na mojej stronie). To wystarczy\u0142o, by poczu\u0107 si\u0119 onie\u015bmielonym, wi\u0119c przez kilka miesi\u0119cy zg\u0142\u0119bia\u0142em temat, koncentruj\u0105c si\u0119 na wolno\u015bci akademickiej i wolno\u015bci s\u0142owa. Cz\u0119\u015b\u0107 moich przemy\u015ble\u0144 na ten temat zawar\u0142em we wcze\u015bniejszych wpisach, kt\u00f3re by\u0107 mo\u017ce ju\u017c czytali\u015bcie. Po drodze u\u015bwiadomi\u0142em sobie, \u017ce \u201ezderzenie idei\u201d, kt\u00f3re cz\u0119sto uznaje si\u0119 za niezb\u0119dny (a mo\u017ce i wystarczaj\u0105cy) warunek ujawniania si\u0119 prawdy, w rzeczywisto\u015bci nie prowadzi do \u017cadnej prawdy. (To zderzenie, omawiane przez Johna Stuarta Milla i Olivera Wendella Holmesa, bywa podawane jako g\u0142\u00f3wny pow\u00f3d konieczno\u015bci wolno\u015bci s\u0142owa). Jednak\u017ce samo \u015bcieranie si\u0119 idei nie pozwala zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do prawdy, chyba \u017ce dodamy do tego dowody empiryczne, niezb\u0119dne do odkrywania \u201eprawd propozycjonalnych\u201d, o kt\u00f3rych pisz\u0119 w artykule poni\u017cej.<\/span><\/p>\n

To doprowadzi\u0142o mnie do wniosku, \u017ce powszechnie przyjmowany cel istnienia uniwersytet\u00f3w jest niepe\u0142ny. Jak pisz\u0119 w moim nowym tek\u015bcie w Quillette<\/em> (kliknij na link pod w zrzutem z ekranu):<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

\n
\n
\"\"<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n

Podobnie b\u0142\u0119dne jest powszechne twierdzenie, \u017ce najwa\u017cniejszym celem uczelni wy\u017cszych jest poszerzanie, zachowywanie i szerzenie nowej wiedzy \u2013 czyli d\u0105\u017cenie do \u201eprawd uzgodnionych\u201d. Znajdowanie prawdy nie jest celem literatury czy poezji, ani sztuk pi\u0119knych i graficznych, takich jak film, malarstwo, animacja, fotografia, ani sztuk performatywnych \u2013 teatru, ta\u0144ca czy muzyki. Te dziedziny nie s\u0105 stworzone do odkrywania prawdy i nie po to s\u0105 nauczane. (Inne obszary, jak ekonomia czy socjologia, cz\u0119sto zaliczane do \u201enauk humanistycznych\u201d, mog\u0105 odkrywa\u0107 prawd\u0119, o ile opieraj\u0105 si\u0119 na empirycznym badaniu rzeczywisto\u015bci).<\/span><\/p>\n

Prawd nie odkrywa bez dowod\u00f3w nie tylko sztuka, ale r\u00f3wnie\u017c filozofia. (Matematyk\u0105 si\u0119 tu nie zajmuj\u0119 \u2013 wci\u0105\u017c si\u0119 nad ni\u0105 zastanawiam). Nie rozwijam tematu filozofii w artykule, ale jak dot\u0105d nie natkn\u0105\u0142em si\u0119 na przypadek, w kt\u00f3rym filozofia sformu\u0142owa\u0142aby testowaln\u0105 prawd\u0119 propozycjonaln\u0105 bez odwo\u0142ywania si\u0119 do dowod\u00f3w empirycznych. To jednak nie znaczy, \u017ce uwa\u017cam, i\u017c filozofii (ani szerzej \u2013 nauk humanistycznych) nie powinno si\u0119 naucza\u0107 na uniwersytetach. Jak pisz\u0119 w swoim artykule:<\/span><\/p>\n

Najpierw powinienem odnie\u015b\u0107 si\u0119 do zarzutu uprzedze\u0144 wobec sztuki. To, \u017ce postrzegam sztuk\u0119 jako \u017ar\u00f3d\u0142o czego\u015b innego ni\u017c prawda w sensie naukowym, w \u017cadnym razie nie oznacza, \u017ce j\u0105 lekcewa\u017c\u0119. Podczas studi\u00f3w licencjackich ucz\u0119szcza\u0142em na zaj\u0119cia z tragedii greckiej, staroangielskiego (wci\u0105\u017c potrafi\u0119 czyta\u0107 Beowulfa<\/em> w oryginale), literatury wsp\u00f3\u0142czesnej, etyki filozoficznej i sztuk pi\u0119knych \u2013 i to w\u0142a\u015bnie one obudzi\u0142y we mnie pragnienie dalszej nauki, ci\u0105g\u0142ej inspiracji i odkrywania sztuki. Dzi\u0119ki sztuce i naukom humanistycznym czerpa\u0142em \u2013 i nadal czerpi\u0119 \u2013 ogromn\u0105 przyjemno\u015b\u0107 i poczucie osobistego rozwoju. Nauka da\u0142a mi karier\u0119, ale sztuka da\u0142a mi co najmniej tyle samo. Tyle \u017ce nie by\u0142a to prawda.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Reszta artyku\u0142u, kt\u00f3rej tutaj nie streszczam t\u0142umaczy \u2013 przynajmniej po\u015brednio \u2013 dlaczego wci\u0105\u017c uwa\u017cam, \u017ce nauki humanistyczne (w tym wszystkie formy sztuki) powinny by\u0107 nauczane w szko\u0142ach wy\u017cszych, bo celem takiej edukacji, cho\u0107 nie jest odkrywanie prawdy, jest rozbudzanie w nas g\u0142odu do\u015bwiadczenia.<\/span><\/p>\n

Prawdziwa warto\u015b\u0107 sztuki nie polega na tym, \u017ce dostarcza wiedzy, kt\u00f3rej nie da si\u0119 zdoby\u0107 inaczej, lecz na tym, \u017ce wywo\u0142uje emocjonalne i poznawcze reakcje u odbiorcy, cz\u0119sto daj\u0105c do\u015bwiadczenie pi\u0119kna. Sztuka mo\u017ce wzbogaca\u0107 nasz spos\u00f3b my\u015blenia o nas samych i innych ludziach i \u2013 co istotne \u2013 pozwala patrze\u0107 na \u015bwiat cudzymi oczami. Poprzez refleksj\u0119 to poszerzenie do\u015bwiadczenia mo\u017ce pog\u0142\u0119bia\u0107 nasz\u0105 wiedz\u0119 o nas samych. Tyle \u017ce jest to wiedza subiektywna, a nie propozycjonalna.<\/span><\/p>\n

Dzi\u015b rano pokaza\u0142em ten tekst znajomej, kt\u00f3ra zapyta\u0142a mnie:<\/span><\/p>\n

\u201eTwoim g\u0142\u00f3wnym argumentem jest: \u2018humanistyka ma inne zalety, wi\u0119c powinni\u015bmy j\u0105 utrzyma\u0107 na uniwersytetach.\u2019 Ale czy to wystarczaj\u0105ce uzasadnienie? Sugerujesz, \u017ce humanistyka pozwala ludziom czu\u0107 i my\u015ble\u0107 inaczej. Czy taki rozw\u00f3j osobisty to co\u015b, czemu uczelnie powinny po\u015bwi\u0119ca\u0107 zasoby? Wielu administrator\u00f3w i polityk\u00f3w dzi\u015b odpowiada: nie.\u201d<\/strong><\/span><\/p><\/blockquote>\n

Ale ja odpowiadam, \u017ce tak. Odpisa\u0142em jej:<\/span><\/p>\n

Tak, to dobre pytanie i powinienem by\u0142 si\u0119 do niego odnie\u015b\u0107. W pewnym sensie odpowied\u017a jest zawarta w tek\u015bcie, gdy pisz\u0119, jak wiele da\u0142a mi osobi\u015bcie nauka o sztuce \u2013 pobudzi\u0142a we mnie ch\u0119\u0107 poznawania. Sztuka to jedno z najwi\u0119kszych dokona\u0144 cz\u0142owieka i ju\u017c z tego powodu powinna by\u0107 nauczana na uniwersytetach. Jak napisa\u0142em \u2013 pozwala my\u015ble\u0107 o sobie i innych z r\u00f3\u017cnych perspektyw. I chocia\u017c nie jest to prawda w sensie naukowym, to ju\u017c samo to jest warto\u015bci\u0105 edukacyjn\u0105. Podobnie z filozofi\u0105. Etyka by\u0142a jednym z najwa\u017cniejszych przedmiot\u00f3w, jakie mia\u0142em na studiach \u2013 bez niej nie zna\u0142bym historii ludzkich pogl\u0105d\u00f3w na temat moralno\u015bci, cho\u0107 moralno\u015b\u0107, jak s\u0105dz\u0119, jest czym\u015b subiektywnym.<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

Uwa\u017cam wi\u0119c, \u017ce uniwersytety powinny pozosta\u0107 takie, jakie s\u0105, z wyj\u0105tkiem nauczania religijnych dogmat\u00f3w \u2013 jak ma to miejsce w niekt\u00f3rych szko\u0142ach teologicznych. Cel edukacji akademickiej wykracza poza poszerzanie, tworzenie, zachowywanie i szerzenie wiedzy (propozycjonalnej). Gdzie indziej mieliby\u015bmy si\u0119 uczy\u0107 o sztuce i humanistyce, je\u015bli nie na uniwersytetach?<\/span><\/p>\n

Doda\u0142em te\u017c, \u017ce cho\u0107 filozofia \u2013 jak uwa\u017cam \u2013 sama w sobie nie jest w stanie odkrywa\u0107 prawd, to jest jednym z najcenniejszych narz\u0119dzi do oddzielania sensu od nonsensu w debacie i pomaga nam zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do prawdy poprzez logiczne my\u015blenie. Filozofia moralna by\u0142a dla mnie szczeg\u00f3lnie wa\u017cna, bo zmusi\u0142a mnie do zastanowienia si\u0119, dlaczego w\u0142a\u015bciwie uwa\u017cam pewne rzeczy za moralne lub niemoralne \u2013 i z jakiego powodu. To poszukiwanie, w kt\u00f3rym wci\u0105\u017c trwam. Dlatego oczywi\u015bcie uwa\u017cam, \u017ce filozofia powinna pozosta\u0107 w programie studi\u00f3w. Jedyn\u0105 rzecz\u0105, kt\u00f3r\u0105 nale\u017ca\u0142oby usun\u0105\u0107, jest nauczanie religijnych dogmat\u00f3w (a nie historii religii czy jej tre\u015bci), kt\u00f3re cz\u0119sto s\u0105 propagowane na wydzia\u0142ach teologicznych.<\/span><\/p>\n

Nagranie dyskusji<\/a> panelowej trwa 75 minut, ale je\u015bli chcecie pos\u0142ucha\u0107 fragmentu o prawdzie w humanistyce i zobaczy\u0107, jak McWhorter i Menand pr\u00f3buj\u0105 mnie symbolicznie \u201ewysmarowa\u0107 smo\u0142\u0105 i wytarza\u0107 w pierzu\u201d, zacznijcie od 22. minuty i s\u0142uchajcie przez oko\u0142o sze\u015b\u0107 minut. To w\u0142a\u015bnie w tej cz\u0119\u015bci \u2013 jak s\u0105dz\u0119 \u2013 McWhorter wypowiedzia\u0142 si\u0119 w spos\u00f3b, kt\u00f3ry podwa\u017cy\u0142 zar\u00f3wno jego, jak i Menanda argumentacj\u0119 \u2013 co zaznaczam w ostatnim akapicie mojego tekstu:<\/span><\/p>\n

Co ciekawe, uwa\u017cam, \u017ce moje stanowisko \u201esztuka to nie prawda\u201d nie jest tak skrajne i nierozs\u0105dne, jak sugeruj\u0105 moi przewracaj\u0105cy oczami i wzruszaj\u0105cy ramionami znajomi z humanistyki. Jak wspomnia\u0142em, to Menand i McWhorter zachowywali si\u0119 w ten spos\u00f3b podczas panelu, ale zauwa\u017cam, \u017ce oni r\u00f3wnie\u017c zmagaj\u0105 si\u0119 w swoim rozumowaniu z kwesti\u0105 obiektywno\u015bci i subiektywno\u015bci. Na przyk\u0142ad w dyskusji o tym, czy symfonie Leonarda Bernsteina s\u0105 lepsze ni\u017c jego musicale, McWhorter ostatecznie przyzna\u0142:<\/strong>
\n\u201eNie ma jednej prawdy: to kwestia wyrobionej opinii i tego, co sam uzna\u0142e\u015b za warto\u015bciowe w sztuce.\u201d<\/strong><\/p><\/blockquote>\n

McWhorter wypowiada te s\u0142owa od 27:55. Nie musicie ogl\u0105da\u0107 nagrania, ale przeczytajcie prosz\u0119 ca\u0142y tekst \u2013 to tylko oko\u0142o 2000 s\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n

Link do orygina\u0142u: https:\/\/whyevolutionistrue.com\/2025\/12\/26\/my-article-in-quillette-can-art-convey-truth\/<\/a><\/em><\/span><\/p>\n

Why Evolution Is True, 26 grudnia 2025<\/em><\/span><\/p>\n

Jerry A. Coyne – <\/strong>Emerytowany profesor na wydziale ekologii i ewolucji University of Chicago, jego ksi\u0105\u017cka “Why Evolution is True” (Polskie wydanie: “Ewolucja jest faktem”, Pr\u00f3szy\u0144ski i Ska, 2009r.) zosta\u0142a prze\u0142o\u017cona na kilkana\u015bcie j\u0119zyk\u00f3w, a przez Richarda Dawkinsa jest oceniana jako najlepsza ksi\u0105\u017cka o ewolucji.  Jerry Coyne jest jednym z najlepszych na \u015bwiecie specjalist\u00f3w od specjacji, rozdzielania si\u0119 gatunk\u00f3w. Jest r\u00f3wnie\u017c jednym ze znanych “nowych ateist\u00f3w” i autorem (wydanej r\u00f3wnie\u017c po polsku przez wydawnictwo “Stapis”) ksi\u0105\u017cki “Faith vs Fakt”. Jest wielkim mi\u0142o\u015bnikiem kot\u00f3w i osobistym przyjacielem redaktor naczelnej.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Czerwone i niebieskie, lustrzane postacie My\u015bliciela. Canva. “Czy sztuka mo\u017ce przekazywa\u0107 prawd\u0119?” Jerry A. Coyne Ubieg\u0142ego roku w czerwcu uczestniczy\u0142em w dorocznym spotkaniu Heterodox Academy, kt\u00f3re tym razem odby\u0142o si\u0119 w Brooklynie, w Nowym Jorku. Zosta\u0142em zaproszony do udzia\u0142u w panelu zatytu\u0142owanym \u201eObowi\u0105zki i odpowiedzialno\u015b\u0107 uczonych\u201d, kt\u00f3rego cz\u0142onkami \u2013 opr\u00f3cz mnie \u2013 byli Jennifer Frey, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[33,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/127007"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=127007"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/127007\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":127115,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/127007\/revisions\/127115"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=127007"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=127007"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=127007"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}