![](\"https:\/\/studioopinii.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/okladka.jpeg\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/studio.png\")
<\/a>\u017bydowski biblista Isaac Kalimi o antysemityzmie Marcina Lutra<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h3>\nStanis\u0142aw Obirek<\/strong><\/span><\/p>\n T\u0119 ma\u0142a ksi\u0105\u017ceczk\u0119 przeczyta\u0142em jednym tchem. O chrze\u015bcija\u0144skim antysemityzmie wiem sporo, a przygotowuj\u0105c si\u0119 do naszych rozm\u00f3w z Arturem Nowakiem dowiedzia\u0142em si\u0119 jeszcze wi\u0119cej. Nie mia\u0142em jednak \u015bwiadomo\u015bci jak wa\u017cnym ogniwem w rozwoju i utwierdzeniu chrze\u015bcija\u0144skiej nienawi\u015bci do \u017byd\u00f3w i judaizmu odegra\u0142 jeden z g\u0142\u00f3wnych reformator\u00f3w zachodniego chrze\u015bcija\u0144stwa. Owszem na temat Lutra i luteranizmu istnieje obszerna biblioteka ksi\u0105\u017cek, wiele z nich jest te\u017c dost\u0119pnych w polskim t\u0142umaczeniu. Rocznica 500-lecia wyst\u0105pienia Lutra w 2017 roku przynios\u0142a now\u0105 fal\u0105 tych publikacji, jednak dominowa\u0142 w nich, uzasadniony zreszt\u0105, podziw dla jego odwagi i bezkompromisowo\u015bci w walce ze skompromitowanym papiestwem. Pokaza\u0142y si\u0119 te\u017c publikacje (g\u0142\u00f3wnie polskich autor\u00f3w) odgrzewaj\u0105ce stare antylutera\u0144skie uprzedzenia i ostrzegaj\u0105ce przed protestantyzacj\u0105 katolicyzmu. To jednak egzotyka na kt\u00f3r\u0105 nie warto zwraca\u0107 w og\u00f3le uwagi, bo wi\u0119cej m\u00f3wi o ignorancji i zacietrzewieniu autor\u00f3w tych publikacji ni\u017c o historii czy samym Lutrze.<\/span><\/p>\n Jednak antysemityzm Lutra zosta\u0142 taktownie przemilczany zar\u00f3wno przez jego apologet\u00f3w jak i przeciwnik\u00f3w (kt\u00f3rzy akurat w tym aspekcie byliby zmuszeni go pochwali\u0107, bo nierzadko sami s\u0105 antysemitami). I to w kontek\u015bcie apologetycznej recepcji niemieckiego reformatora (do kt\u00f3rej w\u0142\u0105czyli si\u0119 r\u00f3wnie\u017c papie\u017ce, najpierw w 1983 Jan Pawe\u0142 II, a w 2017 Franciszek) nale\u017cy odczyta\u0107 skromn\u0105 rozmiarami, ale donios\u0142\u0105 w tre\u015bci ksi\u0105\u017ck\u0119 Isaaca Kalimi\u2019ego opublikowan\u0105 przez presti\u017cowe wydawnictwo Routledge w 2025 roku. Jej tytu\u0142 \u201eMartin Luther, Jews, and Judaism. A Re-Examination\u201d (Marcin Luter, \u017bydzi i judaizm. Ponowna analiza) doskonale oddaje jej tre\u015b\u0107. Nim jednak o ksi\u0105\u017cce pozwol\u0119 sobie kilka s\u0142\u00f3w powiedzie\u0107 o jej autorze.<\/span><\/p>\n Ot\u00f3\u017c Isaac Kalimi urodzi\u0142 si\u0119 w 1952 roku w Iranie, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 swojego \u017cycia zawodowego sp\u0119dzi\u0142 w Izraelu, USA i Europie Zachodniej, g\u0142\u00f3wnie w Niemczech. Zdoby\u0142 stopie\u0144 doktora na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, gdzie p\u00f3\u017aniej tak\u017ce wyk\u0142ada\u0142. Isaac Kalimi jest obecnie profesorem na Uniwersytecie Johannesa Gutenberga w Moguncji, jest tak\u017ce starszym pracownikiem badawczym na Uniwersytecie Chicagowskim (USA). Jego prace naukowe koncentruj\u0105 si\u0119 na literaturze biblijnej, historiografii staro\u017cytnego Bliskiego Wschodu, historii Izraela i \u017byd\u00f3w oraz metodologii studi\u00f3w biblijnych i judaistycznych. Jest autorem ponad 30 ksi\u0105\u017cek, a ca\u0142y jego dorobek naukowy i dydaktyczny znacz\u0105co wp\u0142yn\u0105\u0142 na rozw\u00f3j bada\u0144 biblijnych, czyni\u0105c go jednym z najbardziej cenionych ekspert\u00f3w w swojej dziedzinie. W polskim przek\u0142adzie s\u0105 dost\u0119pne dwie jego ksi\u0105\u017cki, \u201eSp\u00f3r o Bibli\u0119. \u017bydowskie tradycje, heterodoksje i polemiki. Od \u015awi\u0105tyni przez Talmud do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci<\/em>\u201d oraz \u201eStaro\u017cytny Historyk Izraelski<\/em>. <\/em><\/strong>Studium o Kronikarzu, jego epoce, miejscu dzia\u0142alno\u015bci i dziele<\/em>\u201e. W pierwszej z nich Kalimi przedstawia r\u00f3\u017cnorodne interpretacje i kontrowersje zwi\u0105zane z Bibli\u0105, g\u0142\u00f3wnie w tradycji \u017cydowskiej. Analizuj\u0105c \u017cydowskie \u017ar\u00f3d\u0142a od okresu Drugiej \u015awi\u0105tyni po p\u00f3\u017ane \u015bredniowiecze i pocz\u0105tek nowo\u017cytno\u015bci, ukazuje, jak badania nad Bibli\u0105 wype\u0142nia\u0142y pustk\u0119 po zniszczeniu Drugiej \u015awi\u0105tyni i wp\u0142ywa\u0142y na histori\u0119 \u017cydowskiego \u017cycia. Sp\u00f3r o Bibli\u0119 to w istocie fascynuj\u0105ca narracja o relacjach mi\u0119dzy trzema religiami Abrahamowymi \u2013 judaizmem, chrze\u015bcija\u0144stwem i islamem. Jednak najcenniejszym wk\u0142adem autora jest ukazanie jak dalece chrze\u015bcija\u0144ska interpretacja Biblii Hebrajskiej by\u0142a pr\u00f3b\u0105 jej zaw\u0142aszczenia do w\u0142asnych apologetycznych cel\u00f3w. Rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 to ju\u017c w pierwszych wiekach pod pi\u00f3rem Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a, jednak punktem kulminacyjnym tego zaw\u0142aszczania by\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 translatorska, kaznodziejska i teologiczna Marcina Lutra (1483-1546).<\/span><\/p>\n I to w\u0142a\u015bnie Lutrowi po\u015bwi\u0119ci\u0142 swoje najnowsze dzie\u0142o Isaac Kalimi. Ksi\u0105\u017cka \u201eMartin Luther, Jews, and Judaism. A Re-Examination\u201d analizuje stosunek Marcina Lutra do \u017byd\u00f3w i judaizmu, uwzgl\u0119dniaj\u0105c jego podej\u015bcie w kontek\u015bcie historycznym, religijnym, teologicznym i kulturowym p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza w Europie. W trakcie swojej kariery, zw\u0142aszcza w p\u00f3\u017aniejszym okresie, Luter wielokrotnie wypowiada\u0142 si\u0119 w spos\u00f3b zjadliwy i pisa\u0142 agresywne antysemickie traktaty. Analizuj\u0105c te wypowiedzi i pisma, autor ksi\u0105\u017cki twierdzi, \u017ce postawy Lutra nie mo\u017cna usprawiedliwi\u0107 jako reakcji na problemy rodzinne, zdrowotne lub zwi\u0105zane z wiekiem, ani jako integralnej cz\u0119\u015bci \u00f3wczesnych norm spo\u0142ecznych. Autor argumentuje, \u017ce judeofobia Lutra mia\u0142a swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w lekturze Starego i Nowego Testamentu oraz w chrze\u015bcija\u0144skiej tradycji anty\u017cydowskiej, edukacji i fundamentalnym teologicznym \u015bwiatopogl\u0105dzie na temat \u017byd\u00f3w i judaizmu, kt\u00f3ry postanowi\u0142 wzmocni\u0107. Inne omawiane czynniki to obawy Lutra przed trwaj\u0105cym wp\u0142ywem intelektualnym \u017byd\u00f3w i \u201e\u017cydowsk\u0105 moc\u0105 magiczn\u0105\u201d, a tak\u017ce jego g\u0142\u0119bokie rozczarowanie odrzuceniem przez \u017byd\u00f3w jego nowo zreformowanego Ko\u015bcio\u0142a. Ksi\u0105\u017cka, przedstawiaj\u0105ca nieocenion\u0105 perspektyw\u0119 na stanowisko Marcina Lutra, powinna trafi\u0107 do badaczy religii, teologii, historii, antysemityzmu i stosunk\u00f3w \u017cydowsko-chrze\u015bcija\u0144skich.<\/span><\/p>\n Ksi\u0105\u017cka sk\u0142ada si\u0119 z wprowadzenia, sze\u015bciu rozdzia\u0142\u00f3w i wniosk\u00f3w ko\u0144cowych. Najpierw mowa jest o postrzeganie \u017byd\u00f3w i judaizmu przez Lutra oraz jego \u201ejudeofilia\u201d. Jego domniemana \u017cyczliwo\u015b\u0107 do \u017byd\u00f3w s\u0142usznie zosta\u0142a wzi\u0119ta w cudzys\u0142\u00f3w, gdy\u017c wczesny okres dzia\u0142alno\u015bci reformatora \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z nadziej\u0105 ich nawr\u00f3cenia na jego wersj\u0119 zreformowanego chrze\u015bcija\u0144stwa. Gdy jego nadzieje okaza\u0142y si\u0119 p\u0142onne, ta pozorna \u017cyczliwo\u015b\u0107 przerodzi\u0142a si\u0119 w \u017cywio\u0142ow\u0105 niech\u0119\u0107 przechodz\u0105c\u0105 stopniowo w pogard\u0119 i nienawi\u015b\u0107. St\u0105d w kolejnych rozdzia\u0142ach mowa jest przede wszystkim o judeofobii Lutra, jej przyczynach i wskazanie na kluczowe has\u0142o \u201eKrzy\u017c, albo wygnanie i \u015bmier\u0107\u201d pozwalaj\u0105ce rozumie\u0107 judeofobi\u0119 Lutra. W ostatnich trzech rozdzia\u0142ach Kalimi omawia dodatkowe czynniki judeofobii Lutra i jej podstawy. Ostatni rozdzia\u0142 omawia wp\u0142yw judeofobii Lutra na p\u00f3\u017aniejsze pokolenia, zw\u0142aszcza w Niemczech. Kulminacj\u0105 tej swoistej Wirkungsgeschichte (historii oddzia\u0142ywania) jest oczywi\u015bcie wielki renesans antysemickich idei Lutra w okresie nazizmu, a w\u0142a\u015bciwie ju\u017c od ko\u0144ca wieku XIX gdy narodzi\u0142 si\u0119 antysemityzm i wyrazistych cechach rasistowskich.<\/span><\/p>\n Na koniec powiedzmy to jasno. Martin Luter zajmowa\u0142 si\u0119 tematem \u201e\u017bydzi i judaizm\u201d przez ca\u0142e swoje \u017cycie, od najwcze\u015bniejszych dzie\u0142 a\u017c po ostatnie. G\u0142\u00f3wnym kontekstem jego zainteresowania tym tematem by\u0142a interpretacja Pisma \u015awi\u0119tego, szczeg\u00f3lnie w licznych i obszernych wyk\u0142adach na temat ksi\u0105g Starego Testamentu, pocz\u0105wszy od \u201eDictata supra Psalterium\u201d, jego pierwszego wyk\u0142adu na temat Psalm\u00f3w (1513\u20121515), a\u017c po \u201eWyk\u0142ad na temat Ksi\u0119gi Rodzaju\u201d (1535\u20121545). Ponadto napisa\u0142 kilka traktat\u00f3w na temat tego, jak spo\u0142ecze\u0144stwo chrze\u015bcija\u0144skie powinno odnosi\u0107 si\u0119 do \u017byd\u00f3w \u017cyj\u0105cych po\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan. Najwa\u017cniejsze to \u201eJezus Chrystus urodzi\u0142 si\u0119 \u017bydem\u201d (1523) przez wielu uznawane za wyraz jego judeofilii, i \u201eO \u017bydach i ich k\u0142amstwach\u201d (1543) najbardziej zjadliwy antysemicki paszkwil. Pisma te by\u0142y jednak w du\u017cej mierze r\u00f3wnie\u017c dzie\u0142ami egzegetycznymi. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, stosunek Lutra do \u017byd\u00f3w i judaizmu charakteryzuje si\u0119 jednocze\u015bnie ci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105 i radykaln\u0105 zmian\u0105. Ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 jest oczywista w jego teologicznych wypowiedziach na temat judaizmu, kt\u00f3re opiera\u0142y si\u0119 na pewnej hermeneutyce Starego Testamentu skoncentrowanej na mesja\u0144skim charakterze misji Jezusa Chrystusa. Zmiana dotyczy\u0142a jego wymaga\u0144 dotycz\u0105cych traktowania wsp\u00f3\u0142czesnych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re we wcze\u015bniejszych latach by\u0142y zgodne z jego koncepcj\u0105 dw\u00f3ch kr\u00f3lestw, podczas gdy w p\u00f3\u017aniejszych czasach powr\u00f3ci\u0142 do tradycyjnego idea\u0142u corpus Christianum. Zmiana ta doprowadzi\u0142a do sprzecznych interpretacji jego wypowiedzi na ten temat w ci\u0105gu historii. Ksi\u0105\u017cka Isaaca Kalimi\u2019ego usuwa wszelkie dwuznaczno\u015bci i niedopowiedzenia. Marcin Luter od pocz\u0105tku by\u0142 antysemit\u0105, a jego nienawi\u015b\u0107 do \u017byd\u00f3w z up\u0142ywem lat jedynie si\u0119 wzmacnia\u0142a.<\/span><\/p>\n
\n
\n\n![](\"https:\/\/studioopinii.pl\/wp-content\/uploads\/2015\/07\/obirek.jpg\" "\\"\\""){kind=avatar}
<\/figure>\n