![](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!_LoJ!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F1b20e448-b1d8-4e2d-9f38-b1962286547c_596x338.jpeg\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/z-naszego.jpg\")
<\/a>Asymetria jest faktem<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h3>\nAnna Grabowska (Anne Goldschmid)<\/em><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n Rozmowa Moniki Richardson z Janem Hartmanem w programie \u201ePo prostu pytam\u201d jest dosy\u0107 ciekawa, ods\u0142ania napi\u0119cie, kt\u00f3re dzi\u015b definiuje znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 publicznej debaty, to swoiste napi\u0119cie mi\u0119dzy analiz\u0105 a rozstrzygni\u0119ciem. Hartman proponuje j\u0119zyk, kt\u00f3ry ma obejmowa\u0107 wielo\u015b\u0107 mo\u017cliwo\u015bci, mapowa\u0107 poj\u0119cia, rekonstruowa\u0107 konteksty i ujawnia\u0107 warunki tego dyskursu. To jego heurystyka, rozumiana jako poruszanie si\u0119 po przestrzeni mo\u017cliwych interpretacji, zanim zapadnie jakiekolwiek rozstrzygni\u0119cie. W tym sensie heurystyka nie jest metod\u0105 w \u015bcis\u0142ym znaczeniu, raczej postaw\u0105 intelektualn\u0105. Postaw\u0105 autorefleksji, dystansu i nieufno\u015bci wobec nieprzemy\u015blanych i szybkich odpowiedzi. Hartman przedstawia j\u0105 jako w\u0142asny projekt filozoficzny, pr\u00f3b\u0119 wyj\u015bcia poza linearny model my\u015blenia, czyli: pytanie \u2013 odpowied\u017a \u2013 wniosek. Zamiast tego proponuje mapowanie wariant\u00f3w, rozpisywanie napi\u0119\u0107, rozumienie warunk\u00f3w, kt\u00f3re stoj\u0105 za stanowiskami. To podej\u015bcie jest dla mnie uczciwe intelektualnie i w wielu punktach nawet przekonuj\u0105ce. Zgadzam si\u0119 z Hartmanem, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 rzadko daje si\u0119 zamkn\u0105\u0107 w prostych formu\u0142ach, \u017ce j\u0119zyk debaty publicznej bywa nadmiernie uproszczony, a refleksja wymaga przecie\u017c \u015bwiadomo\u015bci w\u0142asnych ogranicze\u0144. Zgadzam si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z jego diagnoz\u0105 dotycz\u0105c\u0105 przemilczania odpowiedzialno\u015bci Hamasu w cz\u0119\u015bci zachodniej debaty, to przemilczenie istnieje i deformuje obraz wojny.<\/span><\/p>\n Problem zaczyna si\u0119 jednak w miejscu, w kt\u00f3rym heurystyka staje si\u0119 nie tyle narz\u0119dziem rozumienia, ile mechanizmem zawieszenia rozstrzygni\u0119cia. Poruszanie si\u0119 po przestrzeni tych mo\u017cliwo\u015bci mo\u017ce prowadzi\u0107 do szczeg\u00f3lnej ostro\u017cno\u015bci, ale mo\u017ce te\u017c prowadzi\u0107 do rozmywania odpowiedzialno\u015bci. Mapuje si\u0119 warianty, zamiast wskazywa\u0107 sprawczo\u015b\u0107. Ale opisuje si\u0119 napi\u0119cia, zamiast nazywa\u0107 asymetri\u0119. W rozmowie o wojnie to nie jest drobna r\u00f3\u017cnica. Hartman m\u00f3wi, \u017ce ka\u017cda wojna rodzi winy po obu stronach, i w sensie og\u00f3lnym trudno przecie\u017c temu zaprzeczy\u0107. Historia wszystkich konflikt\u00f3w zbrojnych pokazuje, \u017ce naruszenia prawa wojennego zdarzaj\u0105 si\u0119 w ka\u017cdej armii. W tym punkcie moja zgoda jest oczywista. Nie istnieje i nie istnia\u0142a wojna, kt\u00f3ra jest moralnie czysta. Nie oznacza to jednak symetrii odpowiedzialno\u015bci za sam\u0105 wojn\u0119.<\/span><\/p>\n I tutaj wed\u0142ug mnie pojawia si\u0119 zasadnicze napi\u0119cie. Izrael nie wywo\u0142a\u0142 tej wojny, to fakt. Jej pocz\u0105tkiem by\u0142 atak Hamasu, akt przemocy o charakterze strategicznym, a nie incydentalnym. Wojna Izraela jest odpowiedzi\u0105 na t\u0119 w\u0142a\u015bnie strategi\u0119 i pr\u00f3b\u0105 jej neutralizacji. Mo\u017cna tu dyskutowa\u0107 o metodach, mo\u017cna krytykowa\u0107 decyzje rz\u0105du, mo\u017cna nawet wskazywa\u0107 b\u0142\u0119dy \u2013 ale nie mo\u017cna uzna\u0107, \u017ce odpowiedzialno\u015b\u0107 za istnienie tej wojny rozk\u0142ada si\u0119 r\u00f3wno. To w\u0142a\u015bnie moment, w kt\u00f3rym heurystyka przestaje wystarcza\u0107.<\/span><\/p>\n Hartman trafnie zauwa\u017ca, \u017ce przemilczanie roli Hamasu jest form\u0105 stanowiska. To jeden z najmocniejszych element\u00f3w jego wypowiedzi i punkt, w kt\u00f3rym si\u0119 z nim zgadzam. Niestety w debacie europejskiej cz\u0119sto widoczna jest asymetria oczekiwa\u0144, od Izraela \u017c\u0105da si\u0119 zako\u0144czenia wojny, podczas gdy od Hamasu \u2013 znikni\u0119cia z obrazu. Ta asymetria istnieje i jest a\u017c nadto widoczna.<\/span><\/p>\n Nie zgadzam si\u0119 natomiast z sugesti\u0105 symetryzmu moralnego, kt\u00f3ry momentami pojawia si\u0119 w jego opisie wojny. Uznanie tragedii cywil\u00f3w nie oznacza relatywizacji przyczyn konfliktu. Empatia nie jest \u017cadnym argumentem politycznym, je\u015bli zast\u0119puje analiz\u0119 sprawczo\u015bci.<\/span> Podobnie wa\u017cny jest w\u0105tek Polski. Pytanie, czy m\u0142odzi \u017bydzi powinni rozwa\u017ca\u0107 emigracj\u0119, nie jest wy\u0142\u0105cznie pytaniem o poziom antysemityzmu, lecz o poczucie bezpiecze\u0144stwa symbolicznego, o to, czy to\u017csamo\u015b\u0107 wymaga od nas ci\u0105g\u0142ego uzasadniania. W tym sensie rozmowa Hartmana dotyka realnego do\u015bwiadczenia, nawet je\u015bli dla niekt\u00f3rych jego wnioski s\u0105 zbyt kategoryczne.<\/span> Wtr\u0105c\u0119 mo\u017ce kr\u00f3tko o czym\u015b zauwa\u017calnym dla widza \u2013 s\u0142uchacza: zapowied\u017a wyznaczy\u0142a temat, kt\u00f3rego rozmowa nie utrzyma\u0142a, a prowadz\u0105ca nie przywr\u00f3ci\u0142a osi, oddaj\u0105c struktur\u0119 programu go\u015bciowi. (W rozmowie z Hartmanem problemem by\u0142a nadmierna mi\u0119kko\u015b\u0107 prowadzenia; w niedawnej rozmowie z Lipszycem – jego przeciwie\u0144stwo: prowadzenie, kt\u00f3re nie tyle moderuje my\u015blenie, ile je dyscyplinuje, przycina i podporz\u0105dkowuje wyw\u00f3d z g\u00f3ry za\u0142o\u017conej tezie).<\/span><\/p>\n W tym sensie g\u0142os Hartmana pozostaje g\u0142osem wa\u017cnym. Nawet tam, gdzie budzi wyra\u017any sprzeciw, jest pr\u00f3b\u0105 my\u015blenia, a nie reprodukowaniem gotowych pozycji moralnych. Na tle rozm\u00f3w takich jak ta z Lipszycem, gdzie konflikt zostaje sprowadzony do retoryki s\u0142uszno\u015bci i emocjonalnej jednoznaczno\u015bci, jego wypowied\u017a pozostaje intelektualnie powa\u017cniejsza i bli\u017csza rzeczywisto\u015bci. Tam, gdzie pojawia si\u0119 pewno\u015b\u0107, Hartman wprowadza problem. I dlatego jego g\u0142os jest wa\u017cny, podobnie jak wa\u017cny by\u0142 g\u0142os Agnieszki Holland w innej rozmowie, g\u0142os konsekwentnie przerywany, os\u0142abiany i traktowany jak zak\u0142\u00f3cenie, bo nie mie\u015bci\u0142 si\u0119 w z g\u00f3ry ustalonej tezie. Bo ostatecznie ta rozmowa nie jest o wojnie. Jest o tym, gdzie wolno jeszcze \u017cy\u0107 bez t\u0142umaczenia w\u0142asnego istnienia.<\/span><\/p>\n Mo\u017cna jednocze\u015bnie widzie\u0107 dramat cywilnych ofiar i uzna\u0107, \u017ce Izrael nie mia\u0142 alternatywy wobec wojny z Hamasem. To nie jest sprzeczno\u015b\u0107 \u2013 to elementarna uczciwo\u015b\u0107 opisu. Problem zaczyna si\u0119 wtedy, gdy w imi\u0119 moralnej r\u00f3wnowagi zaciera si\u0119 r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy obron\u0105 a strategi\u0105 przemocy. Bo kiedy ta r\u00f3\u017cnica znika z j\u0119zyka, znika r\u00f3wnie\u017c z debaty. A kiedy znika z debaty, bardzo szybko znika z rzeczywisto\u015bci.<\/span><\/p>\n Link do rozmowy Moniki Richardson z Janem Hartmanem<\/span><\/p>\n
\n
\nIzrael mo\u017ce by\u0107 krytykowany \u2013 i powinien by\u0107 krytykowany jak ka\u017cde pa\u0144stwo demokratyczne. Nie oznacza to jednak, \u017ce istnia\u0142a realna alternatywa dla konfrontacji z Hamasem. Pa\u0144stwo, kt\u00f3rego bezpiecze\u0144stwo zosta\u0142o naruszone w takiej skali, nie ma wielu scenariuszy dzia\u0142ania. Z perspektywy strategicznej wyb\u00f3r by\u0142 ograniczony. To nie jest obrona rz\u0105du, tylko opis sytuacji.<\/span>
\nW tej cz\u0119\u015bci rozmowy ujawnia si\u0119 szerszy problem \u2013 granica mi\u0119dzy krytyk\u0105 polityczn\u0105 a uprzedzeniem. Hartman m\u00f3wi o antysemityzmie jako zjawisku, kt\u00f3re nie znika, lecz zmienia j\u0119zyk, i to r\u00f3wnie\u017c jest diagnoza, kt\u00f3rej nie mo\u017cna zignorowa\u0107. W wielu krajach Zachodu krytyka Izraela sta\u0142a si\u0119 przestrzeni\u0105, w kt\u00f3rej napi\u0119cia wobec \u017byd\u00f3w mog\u0105 by\u0107 artyku\u0142owane w formie po\u015bredniej. To zjawisko istnieje, cho\u0107 jego skala i formy pozostaj\u0105 sporne.<\/span><\/p>\n
\nI w\u0142a\u015bnie tu pojawia si\u0119 punkt, w kt\u00f3rym zgoda i m\u0105dra polemika mog\u0105 wsp\u00f3\u0142istnie\u0107. Zgoda, \u017ce antysemityzm nie jest reliktem przesz\u0142o\u015bci i polemika, czy jego istnienie prowadzi automatycznie do jednego wniosku o przysz\u0142o\u015bci i wyje\u017adzie. Nie b\u0119d\u0119 tu nic wtr\u0105ca\u0107, bo kiedy\u015b ju\u017c przedstawi\u0142am moje stanowisko na ten temat.<\/span><\/p>\n\n\n\n