Prawdziwa supermoc \u017byd\u00f3w<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h3>\nNachum Kaplan<\/strong><\/span><\/p>\n
\nIstnieje wiele teorii wyja\u015bniaj\u0105cych przetrwanie narodu \u017cydowskiego od czas\u00f3w biblijnych.<\/span><\/p>\nJedni wskazuj\u0105 na religi\u0119. Inni na umiej\u0119tno\u015b\u0107 czytania i pisania. Jeszcze inni na zdolno\u015b\u0107 adaptacji, struktur\u0119 rodziny, to\u017csamo\u015b\u0107, my\u015blenie przymierza czy niezwyk\u0142\u0105 zdolno\u015b\u0107 \u017cydowskich matek do wzbudzania poczucia winy na odleg\u0142o\u015bciach maj\u0105cych znaczenie dla NASA.<\/span><\/p>\nWszystkie te wyja\u015bnienia s\u0105 cz\u0119\u015bciowo prawdziwe.<\/span><\/p>\nA jednak ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 \u017cydowskiej historii mo\u017ce opiera\u0107 si\u0119 przede wszystkim na czym\u015b znacznie dziwniejszym: \u017bydzi nauczyli si\u0119 \u015bmia\u0107, zanim wszech\u015bwiat zd\u0105\u017cy\u0142 za\u015bmia\u0107 si\u0119 z nich.<\/span><\/p>\n\u017bydowski humor nie jest tak naprawd\u0119 humorem w nowoczesnym znaczeniu tego s\u0142owa. To nie stand-up ani nawet humor obserwacyjny. To nie internetowa ironia tworzona przez 23-latka wygl\u0105daj\u0105cego na idiot\u0119.<\/span><\/p>\n\u017bydowski humor jest czym\u015b starszym i bardziej defensywnym. To odruch przetrwania przebrany za rozrywk\u0119. To co\u015b, co powstaje, gdy cywilizacja przetrwa wielokrotne pr\u00f3by eksterminacji, a mimo to zachowuje wystarczaj\u0105co du\u017co energii psychicznej, by narzeka\u0107, \u017ce herbata jest za zimna.<\/span><\/p>\nMieszkanie w Azji nauczy\u0142o mnie, \u017ce australijski sarkazm i \u017cydowski humor nie zawsze dobrze si\u0119 t\u0142umacz\u0105 na inne kultury. To zrozumia\u0142e. \u017bydowski humor wymaga kilku kulturowych za\u0142o\u017ce\u0144, mi\u0119dzy innymi historycznej traumy, przerywania rozm\u00f3wcy oraz przekonania, \u017ce troska powinna brzmie\u0107 przynajmniej odrobin\u0119 oskar\u017cycielsko.<\/span><\/p>\nDla wielu ludzi najwi\u0119ksz\u0105 przeszkod\u0105 w zrozumieniu \u017cydowskiego humoru jest przekonanie, \u017ce sednem jest sam dowcip. Nie jest. Dowcip jest jedynie narz\u0119dziem s\u0142u\u017c\u0105cym uchwyceniu napi\u0119cia mi\u0119dzy katastrof\u0105 a wytrwa\u0142o\u015bci\u0105, cierpieniem a absurdem, strachem a sporem, Bogiem a cz\u0142owiekiem, matkami a granicami (zw\u0142aszcza matkami i granicami).<\/span><\/p>\nNa przyk\u0142ad tylko \u017bydzi mogli stworzy\u0107 taki dialog:<\/span><\/p>\n\u2014 Zadzwo\u0144 do matki.<\/span>
\n\u2014 Rozmawia\u0142em z ni\u0105 wczoraj.<\/span>
\n\u2014 No i co? Wczoraj te\u017c jad\u0142a.<\/span><\/p>\nTo nie jest tylko \u017cart. Zawiera w sobie ca\u0142\u0105 antropologi\u0119 poczucia winy, obowi\u0105zku, ci\u0105g\u0142o\u015bci, emocjonalnego zespolenia, l\u0119ku o jedzenie oraz niewypowiedzianego przekonania, \u017ce uczu\u0107 nie nale\u017cy wyra\u017ca\u0107 wprost, je\u015bli mo\u017cna je zamiast tego zamieni\u0107 w pe\u0142ne mi\u0142o\u015bci narz\u0119dzie nacisku.<\/span><\/p>\nInne cywilizacje budowa\u0142y pomniki. \u017bydzi budowali puenty. Szczerze m\u00f3wi\u0105c, nasze wymaga\u0142y mniej konserwacji.<\/span><\/p>\n\u017bydowski humor narodzi\u0142 si\u0119 dlatego, \u017ce przez znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej historii \u017bydzi \u017cyli pomi\u0119dzy bezsilno\u015bci\u0105 a nadmiarem \u015bwiadomo\u015bci. Gdy nale\u017cysz do mniejszo\u015bci przemieszczaj\u0105cej si\u0119 przez cywilizacje, kt\u00f3re co jaki\u015b czas uznaj\u0105 ci\u0119 za odpowiedzialnego za kryzysy bankowe, epidemie, upadek moralno\u015bci albo podejrzane zjawiska pogodowe, wykszta\u0142casz pewne psychologiczne mechanizmy adaptacyjne.<\/span><\/p>\nJednym z nich jest umiej\u0119tno\u015b\u0107 czytania i pisania. Innym – l\u0119k. Trzecim – zdolno\u015b\u0107 do tak szybkiego przekszta\u0142cania upokorzenia w dowcip, \u017ce samo cierpienie ledwie zd\u0105\u017cy usi\u0105\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n\u017byd w \u015bredniowiecznej Europie nie m\u00f3g\u0142 powstrzyma\u0107 kolejnego pogromu. Nie mia\u0142 kontroli nad kr\u00f3lem, Ko\u015bcio\u0142em, t\u0142umem, podatkami, wyp\u0119dzeniami ani nad kolejnym wiejskim g\u0142upcem, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie og\u0142asza\u0142, \u017ce \u017bydzi pij\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 krew, cho\u0107 sami mdlej\u0105 na widok niedopieczonego kurczaka.<\/span><\/p>\nM\u00f3g\u0142 jednak zachowa\u0107 ostatni\u0105 form\u0119 suwerenno\u015bci: interpretacj\u0119 rzeczywisto\u015bci. Humor sta\u0142 si\u0119 form\u0105 psychologicznego oporu. Nie optymizmu – \u017bydzi s\u0105 cz\u0119sto zbyt neurotyczni na optymizm. Czego\u015b znacznie trwalszego: przekory.<\/span><\/p>\nNie bez powodu \u017cydowski humor rzadko brzmi triumfalnie. Brzmi raczej na zm\u0119czony, podejrzliwy i przesadnie analityczny. Nawet \u017cydowska rado\u015b\u0107 cz\u0119sto przychodzi z zastrze\u017ceniami.<\/span><\/p>\n– Podoba ci si\u0119 mieszkanie?<\/span>
\n– \u0141adne.<\/span>
\n– Tylko \u0142adne?<\/span>
\n– Nie, pi\u0119kne.<\/span>
\n– To dlaczego powiedzia\u0142e\u015b \u201e\u0142adne\u201d?<\/span><\/p>\nTo nie jest zwyk\u0142a rozmowa. To rekreacyjne przes\u0142uchanie. \u017bydzi nie komunikuj\u0105 si\u0119 liniowo. Przeprowadzaj\u0105 emocjonalne audyty.<\/span><\/p>\nSama struktura \u017cydowskiego humoru odzwierciedla \u017cydowsk\u0105 kultur\u0119 intelektualn\u0105. Talmud to zasadniczo tysi\u0105ce lat usankcjonowanego przerywania sobie nawzajem. Strona Talmudu przypomina mniej ksi\u0105\u017ck\u0119, a bardziej rodzinn\u0105 k\u0142\u00f3tni\u0119 z\u0142o\u017con\u0105 przez paj\u0105ki po kofeinie.<\/span><\/p>\nJeden rabin m\u00f3wi jedno, drugi si\u0119 nie zgadza, trzeci przedstawia hipotetyczn\u0105 sytuacj\u0119 z udzia\u0142em wo\u0142u, studni i trzech kuzyn\u00f3w o imieniu Jakub, a czterysta lat p\u00f3\u017aniej kto\u015b nadal dopisuje komentarze na marginesie, wyja\u015bniaj\u0105c, dlaczego wszyscy \u017ale zrozumieli zup\u0119.<\/span><\/p>\nNic dziwnego, \u017ce wykszta\u0142ci\u0142o to nar\u00f3d niezdolny do odpowiedzi na pytanie bez wcze\u015bniejszego przeanalizowania intencji pytaj\u0105cego, jego stabilno\u015bci emocjonalnej oraz dzieci\u0119cych do\u015bwiadcze\u0144 zwi\u0105zanych z krytyk\u0105.<\/span><\/p>\n– Jak si\u0119 masz?<\/span>
\n– Co masz na my\u015bli, pytaj\u0105c, jak si\u0119 mam?<\/span><\/p>\nNawet \u017cydowskie dowcipy cz\u0119sto przybieraj\u0105 form\u0119 kontrargumentu.<\/span><\/p>\nPewien cz\u0142owiek idzie do lekarza.<\/span><\/p>\n– Panie doktorze, boli mnie wsz\u0119dzie.<\/span>
\n– Wsz\u0119dzie?<\/span>
\n– Tak. Tutaj.<\/span><\/p>\nDotyka r\u0119ki.<\/span><\/p>\n– Boli. Tutaj.<\/span><\/p>\nDotyka klatki piersiowej.<\/span><\/p>\n– Boli. Tutaj.<\/span><\/p>\nDotyka nogi.<\/span><\/p>\n– Wsz\u0119dzie mnie boli.<\/span><\/p>\nLekarz odpowiada:<\/span><\/p>\n– Ma pan z\u0142amany palec.<\/span><\/p>\n\u017bydowski humor uwielbia tak\u0105 konstrukcj\u0119, poniewa\u017c nie ufa melodramatowi, cho\u0107 jednocze\u015bnie si\u0119 w nim specjalizuje. \u017bydzi zawodowo katastrofizuj\u0105. \u017byd cierpi\u0105cy na lekk\u0105 zgag\u0119 m\u00f3wi o sobie jak wiktoria\u0144ski gru\u017alik dyktuj\u0105cy ostatnie listy z nadmorskiego sanatorium.<\/span><\/p>\nTa sk\u0142onno\u015b\u0107 do l\u0119ku okaza\u0142a si\u0119 jednak kulturowo produktywna. Nadmierna czujno\u015b\u0107 wyostrza percepcj\u0119. \u017bydzi stali si\u0119 ekspertami w dostrzeganiu sprzeczno\u015bci, absurd\u00f3w, hipokryzji i spo\u0142ecznych p\u00f3z, poniewa\u017c historia cz\u0119sto wymaga\u0142a w\u0142a\u015bnie takiej wra\u017cliwo\u015bci. Gdy przetrwanie zale\u017cy cz\u0119\u015bciowo od trafnego odczytywania niestabilnych spo\u0142ecze\u0144stw, stajesz si\u0119 wyj\u0105tkowo dobry w wykrywaniu bzdur.<\/span><\/p>\nTo wyja\u015bnia, dlaczego \u017cydowski humor cz\u0119sto wydaje si\u0119 bardziej intelektualnie g\u0119sty ni\u017c wsp\u00f3\u0142czesna komedia. Dowcip bywa ukryty pod warstwami aluzji, samo\u015bwiadomo\u015bci i kulturowego zak\u0142opotania.<\/span><\/p>\nNa przyk\u0142ad:<\/span><\/p>\nDw\u00f3ch \u017byd\u00f3w je w restauracji.<\/span><\/p>\n– Jedzenie tutaj jest okropne.<\/span>
\n– Wiem. I jakie ma\u0142e porcje.<\/span><\/p>\nTen \u017cart zawiera tyle skondensowanej prawdy psychologicznej, \u017ce m\u00f3g\u0142by uchodzi\u0107 za filozofi\u0119. Ludzie s\u0105 nieracjonalni. \u017bydzi wiedz\u0105 o tym, poniewa\u017c studiuj\u0105 ludzk\u0105 natur\u0119 tak, jak ornitolodzy badaj\u0105 ptaki w\u0119drowne – tylko z wi\u0119ksz\u0105 liczb\u0105 westchnie\u0144.<\/span><\/p>\n\u017bydowski humor r\u00f3\u017cni si\u0119 te\u017c od wsp\u00f3\u0142czesnej kultury terapeutycznej pod jednym istotnym wzgl\u0119dem: nie czci uczu\u0107. Uznaje cierpienie, ale nie przyznaje mu absolutnej w\u0142adzy. Jest w nim smutek, czasem ogromny, ale jest te\u017c podejrzliwo\u015b\u0107 wobec u\u017calania si\u0119 nad sob\u0105.<\/span><\/p>\nKlasyczny \u017cydowski komik rzadko bywa bohaterem. Jest niespokojny, niedoskona\u0142y, spo\u0142ecznie niezr\u0119czny, nadmiernie gadatliwy, lekko paranoiczny i mimo wszystko nadal stoi na nogach. Przetrwa\u0142 nie dzi\u0119ki sile, lecz dzi\u0119ki interpretacji.<\/span><\/p>\nDlatego \u017bydzi \u017cartuj\u0105 nawet podczas tragedii. Ludzie z zewn\u0105trz czasami mylnie odbieraj\u0105 to jako emocjonalny ch\u0142\u00f3d. Jest dok\u0142adnie odwrotnie. \u017bydowski humor istnieje dlatego, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 ma tak ogromne znaczenie emocjonalne, i\u017c bezpo\u015brednia konfrontacja z ni\u0105 bywa\u0142aby czasem nie do zniesienia.<\/span><\/p>\nIstnieje stare \u017cydowskie przekonanie, \u017ce je\u015bli co\u015b staje si\u0119 wystarczaj\u0105co absurdalne, trzeba si\u0119 z tego \u015bmia\u0107, inaczej grozi psychiczne ukl\u0119kni\u0119cie przed tym zjawiskiem. Tyrani domagaj\u0105 si\u0119 strachu. \u017bydowski humor odmawia im godno\u015bci.<\/span><\/p>\nNawiasem m\u00f3wi\u0105c, nazi\u015bci dobrze to rozumieli. Ruchy totalitarne z regu\u0142y nienawidz\u0105 humoru, poniewa\u017c humor podwa\u017ca fa\u0142szywy majestat. Dowcip potrafi przebi\u0107 ideologiczny balon szybciej ni\u017c rozprawa naukowa. Ca\u0142e dyktatury maj\u0105 mniej odporno\u015bci psychicznej ni\u017c lekko sarkastyczna babcia z Brooklynu.<\/span><\/p>\n– Hitler?<\/span>
\n– Co z nim?<\/span>
\n– Ech. Z\u0142a postawa.<\/span><\/p>\nCywilizacja w swojej najlepszej formie zawiera w sobie odrobin\u0119 \u017cydowskiego humoru. Umiej\u0119tno\u015b\u0107 \u015bmiania si\u0119 z pretensjonalno\u015bci, spierania si\u0119 z pewnikami i zachowywania sceptycyzmu wobec zbiorowych emocjonalnych uniesie\u0144 nie jest s\u0142abo\u015bci\u0105. To cywilizacyjna inteligencja.<\/span><\/p>\nTo tak\u017ce cz\u0119\u015bciowo t\u0142umaczy, dlaczego \u017bydzi odegrali tak nieproporcjonalnie du\u017c\u0105 rol\u0119 w rozwoju komedii. Borscht Belt, nowojorski stand-up, hollywoodzkie pokoje scenarzyst\u00f3w, kultura sitcom\u00f3w, satyra, autoironiczny humor wielkomiejski – wsz\u0119dzie tam wida\u0107 \u017cydowskie \u015blady. \u017bydowski humor nauczy\u0142 na przyk\u0142ad znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Ameryki, jak uczyni\u0107 w\u0142asn\u0105 niepewno\u015b\u0107 czym\u015b zabawnym zamiast wstydliwym. Poza Stanami Zjednoczonymi jego wp\u0142yw jest mniejszy.<\/span><\/p>\nOczywi\u015bcie wsp\u00f3\u0142czesna kultura cz\u0119sto nieudolnie na\u015bladuje \u017cydowski humor. Odtwarza neuroz\u0119 bez m\u0105dro\u015bci, sarkazm bez cz\u0142owiecze\u0144stwa i ironi\u0119 bez ciep\u0142a.<\/span><\/p>\nPrawdziwy \u017cydowski humor zawiera ciep\u0142o nawet wtedy, gdy brzmi obra\u017aliwie. Gdy \u017cydowska matka m\u00f3wi: \u201eWygl\u0105dasz na zm\u0119czonego\u201d, mo\u017ce mie\u0107 na my\u015bli: \u201eKocham ci\u0119, martwi\u0119 si\u0119 o ciebie, zjedz co\u015b, powiniene\u015b cz\u0119\u015bciej dzwoni\u0107, mam nadziej\u0119, \u017ce si\u0119 wysypiasz\u201d oraz by\u0107 mo\u017ce: \u201ePo\u015bwi\u0119ci\u0142am dla tego swoj\u0105 m\u0142odo\u015b\u0107?\u201d. Wszystko w trzech s\u0142owach. Szekspir potrzebowa\u0142 pi\u0119ciu akt\u00f3w.<\/span><\/p>\nOstatecznie \u017cydowski humor opiera si\u0119 na g\u0142\u0119boko zakorzenionej \u017cydowskiej intuicji teologicznej, \u017ce rozpacz zas\u0142uguje na kpin\u0119 – nie dlatego, \u017ce cierpienie jest zabawne, lecz dlatego, \u017ce cierpienie jest aroganckie. Nieustannie og\u0142asza si\u0119 czym\u015b ostatecznym, ale historia wci\u0105\u017c udowadnia co\u015b przeciwnego. Egipcjanie odeszli. Babilo\u0144czycy odeszli. Rzymianie odeszli. Sowieci odeszli. Nazi\u015bci odeszli. \u017bydzi pozostali.<\/span><\/p>\nNarzekaj\u0105, rzecz jasna. K\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119 nieustannie. Pytaj\u0105, czy kto\u015b ma ochot\u0119 na herbat\u0119, jednocze\u015bnie krytykuj\u0105c jej jako\u015b\u0107. Ale pozostali.<\/span><\/p>\nI by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie to jest prawdziwy \u017cydowski dowcip: historia wielokrotnie pr\u00f3bowa\u0142a sprawi\u0107, by \u017bydzi znikn\u0119li, tylko po to, by odkry\u0107, \u017ce niezwykle trudno jest wyeliminowa\u0107 nar\u00f3d, kt\u00f3ry potrafi zamieni\u0107 nawet katastrof\u0119 w rozmow\u0119 – najlepiej tak\u0105, kt\u00f3r\u0105 przerwano trzy razy przed deserem.<\/span><\/p>\n
\nLink do orygina\u0142u:<\/em><\/span><\/p>\n\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/z-naszego.jpg\")
<\/a>![](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!UODF!,w_56,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fbucketeer-e05bbc84-baa3-437e-9518-adb32be77984.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4b8e5326-6fea-48e6-8cef-5ed73c4535e7_500x500.png\")
![](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!_kxr!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F91800cc6-be9c-40e2-88c4-7c5d9c9e8ee3_606x403.jpeg\")
<\/p>\n