{"id":132196,"date":"2026-07-16T17:09:00","date_gmt":"2026-07-16T15:09:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=132196"},"modified":"2026-07-16T06:29:36","modified_gmt":"2026-07-16T04:29:36","slug":"19-09-122","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=132196","title":{"rendered":"Jest tylko jedna ludzka cywilizacja (Zawsze zagro\u017cona przez barbari\u0119)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Jest tylko jedna ludzka cywilizacja (Zawsze zagro\u017cona przez barbari\u0119)<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

Andrzej Koraszewski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Dopiero kilka dni temu dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce 7 stycznia 2026 r. zmar\u0142 Murad Wahba, egipski filozof, w Europie praktycznie nieznany, w Ameryce znany w w\u0105skich kr\u0119gach filozof\u00f3w. Wiele lat temu moja \u017cona robi\u0142a napisy do jednego z jego wywiad\u00f3w, potem wywi\u0105za\u0142a si\u0119 kr\u00f3tka korespondencja na marginesie jego wypowiedzi na \u0142amach egipskiego dziennika \u201eEl Watan\u201d.<\/span><\/p>\n

Murad Wahba by\u0142 nie tylko filozofem, by\u0142 r\u00f3wnie\u017c s\u0119dzi\u0105 egipskiego S\u0105du Najwy\u017cszego, a r\u00f3wnocze\u015bnie wiecznie atakowanym dysydentem. We wspomnianym wywiadzie denerwowa\u0142 si\u0119 na okre\u015blenie \u201ezderzenie cywilizacji\u201d, uwa\u017ca\u0142 je za absurdalne, wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce cywilizacja jest stopniowym odchodzeniem od dziko\u015bci, \u017ce jest zawsze zagro\u017cona przez barbarzy\u0144c\u00f3w atakuj\u0105cych od \u015brodka i z zewn\u0105trz, rozkwita w r\u00f3\u017cnych miejscach i upada pod naciskiem fanatyzmu i barbarzy\u0144stwa, a inni z ruin ratuj\u0105 to, co daje si\u0119 ocali\u0107, i pr\u00f3buj\u0105 j\u0105 wskrzesi\u0107 w innym miejscu.<\/span><\/p>\n

Ten jego pogl\u0105d staje si\u0119 naturalny i zrozumia\u0142y, kiedy u\u015bwiadomimy sobie, \u017ce jego g\u0142\u00f3wn\u0105 specjalno\u015bci\u0105 by\u0142 arabski renesans, a w szczeg\u00f3lno\u015bci Ibn Ruszd, znany jako Awerroes, cz\u0142owiek do dzi\u015b uznawany za najbardziej wnikliwego komentatora Arystotelesa.<\/span><\/p>\n

Murad Wahba nie zawsze m\u00f3wi\u0142 wszystko wyra\u017anie, nie zamierza\u0142 umiera\u0107 na emigracji i do\u017cy\u0142 s\u0119dziwego wieku w Egipcie, maj\u0105c 99 lat, nieustannie \u0142agodnie, ale stanowczo spieraj\u0105c si\u0119 ze \u015bwiatem. Studiowa\u0142 w Kairze, doktoryzowa\u0142 si\u0119 w Aleksandrii. Zdecydowany zwolennik rozdzia\u0142u meczetu i pa\u0144stwa, na pytanie o definicj\u0119 sekularyzmu odpowiada\u0142, \u017ce jest \u201eto spos\u00f3b patrzenia na \u015bwiat, kt\u00f3ry uznaje jego nieustann\u0105 zmienno\u015b\u0107. Skoro \u015bwiat si\u0119 zmienia, r\u00f3wnie\u017c nasze rozumienie rzeczywisto\u015bci powinno by\u0107 wzgl\u0119dne i otwarte na korekty\u201d. Wyja\u015bnia\u0142, \u017ce religijna absolutna pewno\u015b\u0107 nie daje si\u0119 pogodzi\u0107 ze zmienno\u015bci\u0105 \u017cycia. Od zamachu we wrze\u015bniu 2001 roku powtarza\u0142, \u017ce rosn\u0105cy na \u015bwiecie fundamentalizm religijny prowadzi do islamistycznego terroryzmu, kt\u00f3ry d\u0105\u017cy do zniszczenia wsp\u00f3\u0142czesnej cywilizacji, a jej obrona wymaga mobilizacji wszystkich si\u0142.<\/span><\/p>\n

\u201eIstnieje tylko jedna ludzka cywilizacja \u2013 m\u00f3wi\u0142. \u2013 Jej pocz\u0105tki si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w, gdy ludzie osiedlili si\u0119 i nauczyli uprawia\u0107 ziemi\u0119. Od tamtej pory rozwija\u0142a si\u0119 nieprzerwanie, zmieniaj\u0105c jedynie geograficzne centrum. Tak zwane \u00bbzderzenie cywilizacji\u00ab nie jest wi\u0119c konfliktem mi\u0119dzy cywilizacjami, lecz starciem jednej ludzkiej cywilizacji z jej najwi\u0119kszym wrogiem \u2013 fundamentalizmem religijnym.<\/span><\/p>\n

T\u0119 cywilizacj\u0119 trzeba ocali\u0107 przed islamskim fundamentalizmem, kt\u00f3rego celem jest ustanowienie \u015bwiatowego kalifatu\u201d.<\/span><\/p>\n

Murad Wahba by\u0142 represjonowany podczas studi\u00f3w, znienawidzony do ko\u0144ca \u017cycia przez Bractwo Muzu\u0142ma\u0144skie i przez \u201eumiarkowanych\u201d duchownych. \u017beby zrozumie\u0107 jego filozofi\u0119, trzeba wr\u00f3ci\u0107 do arabskiego renesansu i do Awerroesa.<\/span><\/p>\n

Arabski renesans ko\u0144czy\u0142 si\u0119 w czasach, kiedy Polska dopiero zaczyna\u0142a swoj\u0105 histori\u0119. Brytyjsko-ameryka\u0144ski historyk Niall Ferguson twierdzi, \u017ce europejski renesans by\u0142 mo\u017cliwy dzi\u0119ki rozproszeniu w\u0142adzy i os\u0142abieniu papiestwa. Heretycy znajdowali schronienie u bardziej tolerancyjnych i bardziej \u015bwiat\u0142ych w\u0142adc\u00f3w. Wcze\u015bniejszy o ponad 500 lat renesans arabski funkcjonowa\u0142 podobnie i niemile widziani przez kap\u0142an\u00f3w heretycy znajdowali schronienie na bardziej tolerancyjnych dworach.<\/span><\/p>\n

Ibn Ruszd (Awerroes) urodzi\u0142 si\u0119 w Kordobie w 1126 roku. Nie, nie by\u0142 pierwszym arabskim my\u015blicielem, kt\u00f3ry pragn\u0105\u0142 ocali\u0107 spu\u015bcizn\u0119 greckiej filozofii. Zainteresowanie greck\u0105 filozofi\u0105 niepokoi\u0142o muzu\u0142ma\u0144skich teolog\u00f3w. Prawie siedemdziesi\u0105t lat przed narodzinami Awerroesa w Persji urodzi\u0142 si\u0119 Al-Ghazali. Wkr\u00f3tce po studiach zosta\u0142 zausznikiem wezyra w Bagdadzie i z czasem stan\u0105\u0142 na czele religijnej uczelni. Jego obsesj\u0105 by\u0142y zagra\u017caj\u0105ce islamowi wp\u0142ywy poga\u0144skie, a przede wszystkim Arystoteles i inni greccy filozofowie. Ghazali napisa\u0142 40-tomowy traktat\u00a0O\u017cywienie nauk religijnych<\/em>. W drugiej po\u0142owie XI wieku wielu muzu\u0142ma\u0144skich uczonych by\u0142o zafascynowanych Arystotelesem i greckim empiryzmem, kt\u00f3ry pr\u00f3bowano wykorzystywa\u0107 do bardziej swobodnej interpretacji Koranu. Ghazali uwa\u017ca\u0142, \u017ce Koran mo\u017cna zrozumie\u0107 dopiero po \u015bmierci, staj\u0105c przed obliczem Allaha. Sta\u0142 si\u0119 najbardziej znanym i najbardziej wp\u0142ywowym wrogiem my\u015bli staro\u017cytnej. Jego zdaniem wszystkie wysi\u0142ki poznawcze na drodze rozumu i empirii s\u0105 pr\u00f3\u017cne, a jedyn\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 poznania jest ca\u0142kowite zdanie si\u0119 na bo\u017c\u0105 wol\u0119 (oczywi\u015bcie w interpretacji kap\u0142an\u00f3w).<\/span><\/p>\n

Awerroes polemizowa\u0142 z pogl\u0105dami Al-Ghazalego w\u00a0Traktacie rozstrzygaj\u0105cym<\/em>, dowodz\u0105c, \u017ce filozofia jest lepszym narz\u0119dziem dociekania prawdy ni\u017c teologia. Ciekawy by\u0142 jego pogl\u0105d na dusz\u0119 ludzk\u0105 \u2013 uwa\u017ca\u0142, \u017ce jednostkowe dusze umieraj\u0105 wraz z cia\u0142em, ale dusza ludzko\u015bci jest nie\u015bmiertelna. Podejrzewam, \u017ce idea Murada Wahby \u2013 jednej ludzkiej cywilizacji, kt\u00f3ra zamiera w jednym miejscu i odradza si\u0119 w innym \u2013 ma silny zwi\u0105zek z ide\u0105 nie\u015bmiertelnej duszy ludzko\u015bci Awerroesa.<\/span><\/p>\n

Za najwa\u017cniejsz\u0105 prac\u0119 Awerroesa w dziedzinie filozofii uwa\u017ca si\u0119\u00a0Rozproszenie rozproszenia<\/em>\u00a0(Tahafut al-tahafut<\/em>), w kt\u00f3rym broni\u0142 arystotelesowskiego punktu widzenia, sprzeciwiaj\u0105c si\u0119 argumentom Al-Ghazalego zamieszczonym w\u00a0Rozproszeniu filozof\u00f3w<\/em>\u00a0(Tahafut al-falasifa<\/em>), wed\u0142ug kt\u00f3rych arystotelizm jest sprzeczny sam ze sob\u0105 oraz dodatkowo stanowi zniewag\u0119 dla samego islamu.<\/span><\/p>\n

\u017bycie Awerroesa przypomina, jak bardzo historia si\u0119 powtarza. Kiedy by\u0142 m\u0142ody, Andaluzja by\u0142a ci\u0105gle bardzo tolerancyjna. Awerroes szybko zdoby\u0142 s\u0142aw\u0119 jako filozof, lekarz i prawnik. W ostatnich dekadach XII wieku do Kordoby i Sewilli dotar\u0142 islamski fanatyzm. Kiedy w 1153 roku Awerroes by\u0142 w Marrakeszu (Maroko), gdzie przedstawiono go kalifowi Almohad\u00f3w, wykr\u0119ci\u0142 si\u0119 od odpowiedzi na pytanie, czy niebiosa zosta\u0142y stworzone z niczego, czy s\u0105 wieczne, gdy\u017c z\u0142a odpowied\u017a mog\u0142a by\u0107 \u015bmiertelnie niebezpieczna. Na wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 zdoby\u0142 si\u0119 dopiero, kiedy kalif zacz\u0105\u0142 dyskutowa\u0107 z przedstawiaj\u0105cym go przyjacielem o Platonie i Arystotelesie.<\/span><\/p>\n

W 1195 roku Awerroes popad\u0142 w nie\u0142ask\u0119. Postawiono mu r\u00f3\u017cne zarzuty i by\u0142 s\u0105dzony przez trybuna\u0142 w Kordobie. Trybuna\u0142 pot\u0119pi\u0142 jego nauki i nakaza\u0142 spalenie jego dzie\u0142. Wygnano go do pobliskiego \u017cydowskiego miasta Erlisana (obecnie Lucena), z czasem przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Marrakeszu, gdzie a\u017c do \u015bmierci w 1198 roku by\u0142 chroniony przez tamtejszego kalifa.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnych i Murada Wahby. Jego zdaniem dzisiejszy fundamentalizm islamski opiera si\u0119 na \u015bredniowiecznych teologach, kt\u00f3rzy uznali Awerroesa za heretyka. Dzisiejsi teolodzy muzu\u0142ma\u0144scy w wi\u0119kszo\u015bci uwa\u017caj\u0105 cywilizacj\u0119 za \u015bmiertelnego wroga, popychaj\u0105c szarych ludzi do terroryzmu.<\/span><\/p>\n

Walka z islamskim terroryzmem nie powinna ogranicza\u0107 si\u0119 do walki zbrojnej; r\u00f3wnie wa\u017cna, a mo\u017ce wr\u0119cz wa\u017cniejsza, jest edukacja, poniewa\u017c \u201ecywilizacja rodzi si\u0119 z my\u015blenia mitycznego, ale rozwija si\u0119 dzi\u0119ki rozumowi\u201d. Fundamentalizm opiera si\u0119 na zasadzie bezwzgl\u0119dnego pos\u0142usze\u0144stwa, wi\u0119c gdyby ca\u0142y \u015bwiat sta\u0142 si\u0119 kalifatem opartym na \u015blepym pos\u0142usze\u0144stwie zamiast na rozumie, oznacza\u0142oby to \u2013 wed\u0142ug niego \u2013 ostateczny koniec cywilizacji.<\/span><\/p>\n

Podstawowym zadaniem pa\u0144stwa jest ochrona \u017cycia obywateli, ale walka z fundamentalizmem nie mo\u017ce ogranicza\u0107 si\u0119 do zada\u0144 policji i wojska. Centraln\u0105 rol\u0119 musi pe\u0142ni\u0107 walka z ideologi\u0105 i kultur\u0105 przemocy. Wahba w 1983 roku zorganizowa\u0142 mi\u0119dzynarodow\u0105 konferencj\u0119 pod has\u0142em \u201eFilozofia i cz\u0142owiek z ulicy\u201d. Religia odbiera cz\u0142owiekowi w\u0142asn\u0105 sprawczo\u015b\u0107, ale mentalno\u015b\u0107 wiernopodda\u0144cz\u0105 mo\u017cna powoli zmienia\u0107; do tego potrzebna jest szeroko poj\u0119ta warstwa nauczycielska, kt\u00f3ra nie zamyka si\u0119 w wie\u017cy z ko\u015bci s\u0142oniowej i potrafi rozmawia\u0107 z szarym cz\u0142owiekiem.<\/span><\/p>\n

Ta konferencja \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a na niego gromy ze strony napuszonych. Nie pierwszy i nie ostatni raz. Przegl\u0105daj\u0105c teksty napisane po jego \u015bmierci, widz\u0119, \u017ce wielu pobo\u017cnych autor\u00f3w nadal oskar\u017ca go o wszystkie mo\u017cliwe grzechy, w\u0142\u0105cznie z syjonizmem. Najbardziej ubawi\u0142y mnie zapewnienia, \u017ce Murad Wahba nigdy nie wejdzie do raju. Ostro\u017cny filozof nigdy otwarcie nie przyznawa\u0142 si\u0119 do ateizmu, ale mam wra\u017cenie, \u017ce nigdy si\u0119 do raju nie wybiera\u0142, zgadzaj\u0105c si\u0119 ze swoim idolem, \u017ce dusza jednostki umiera wraz z cia\u0142em, a o dusz\u0119 ludzko\u015bci warto walczy\u0107, jak d\u0142ugo \u017cyjemy.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jest tylko jedna ludzka cywilizacja (Zawsze zagro\u017cona przez barbari\u0119) Andrzej Koraszewski Dopiero kilka dni temu dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce 7 stycznia 2026 r. zmar\u0142 Murad Wahba, egipski filozof, w Europie praktycznie nieznany, w Ameryce znany w w\u0105skich kr\u0119gach filozof\u00f3w. Wiele lat temu moja \u017cona robi\u0142a napisy do jednego z jego wywiad\u00f3w, potem wywi\u0105za\u0142a si\u0119 kr\u00f3tka korespondencja […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[33,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/132196"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=132196"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/132196\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":132208,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/132196\/revisions\/132208"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=132196"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=132196"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=132196"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}