Izrael pot\u0119pia ludob\u00f3jstwo Ormian<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\nBenny Morris<\/strong><\/span><\/p>\n
\nTureckie<\/strong> wojsko prowadzi Ormian na miejsce ka\u017ani. \u0179r\u00f3d\u0142o: Holocaust Encyclopedia<\/span><\/p>\nTrzy tygodnie temu, naprawiaj\u0105c utrzymuj\u0105c\u0105 si\u0119 od lat \u201eniesprawiedliwo\u015b\u0107\u201d, Izrael oficjalnie uzna\u0142 \u201eludob\u00f3jstwo Ormian\u201d. Przez dziesi\u0119ciolecia izraelscy komentatorzy i politycy lewicy naciskali na kolejne rz\u0105dy, aby to uczyni\u0142y, jednak bezskutecznie \u2013 kolejne gabinety konsekwentnie przedk\u0142ada\u0142y stosunki Izraela z Turcj\u0105 ponad t\u0119 kwesti\u0119. To w\u0142a\u015bnie osma\u0144scy w\u0142adcy Turcji oraz ich republika\u0144ski nast\u0119pca, Atat\u00fcrk, zamordowali w latach 1894\u20131924 ponad milion Ormian z Azji Mniejszej, z czego wi\u0119kszo\u015b\u0107 w latach 1915\u20131916, podczas I wojny \u015bwiatowej. Turcja \u2013 wbrew niemal jednomy\u015blnej opinii historiografii zachodniej (cho\u0107 nie tureckiej) \u2013 od zawsze stanowczo zaprzecza oskar\u017ceniom o ludob\u00f3jstwo, twierdz\u0105c, \u017ce jej ormia\u0144ska ludno\u015b\u0107 \u201ezdradzi\u0142a\u201d pa\u0144stwo, wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z alianckimi przeciwnikami Turcji i wznieci\u0142a bunt na ty\u0142ach frontu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachodnich historyk\u00f3w uznaje to w du\u017cej mierze za nieprawd\u0119, cho\u0107 przyznaje, \u017ce tu i \u00f3wdzie niewielkie grupy Ormian pomaga\u0142y aliantom. Jednak zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 Ormian zosta\u0142a wymordowana przez armi\u0119 tureck\u0105, \u017candarmeri\u0119, policj\u0119 oraz ludno\u015b\u0107 cywiln\u0105, p\u0119dzona niczym owce na rze\u017a.<\/span><\/p>\nPrzez dziesi\u0119ciolecia Izrael wysoko ceni\u0142 swoje relacje z Turcj\u0105, kt\u00f3ra by\u0142a pierwszym \u2013 i przez wiele lat jedynym \u2013 pa\u0144stwem muzu\u0142ma\u0144skim uznaj\u0105cym pa\u0144stwo \u017cydowskie i maj\u0105cym z nim stosunki dyplomatyczne (od 1949 r.). W 1980 r. oba kraje podnios\u0142y rang\u0119 swoich relacji do poziomu ambasador\u00f3w. W kolejnych dekadach kwit\u0142a wsp\u00f3\u0142praca gospodarcza, rozwija\u0142a si\u0119 izraelska turystyka do Turcji, izraelski przemys\u0142 zbrojeniowy modernizowa\u0142 tureckie my\u015bliwce i czo\u0142gi, a s\u0142u\u017cby wywiadowcze obu pa\u0144stw wymienia\u0142y si\u0119 informacjami. Izraelskie Si\u0142y Powietrzne prowadzi\u0142y nawet szkolenia w tureckiej przestrzeni powietrznej, a nowy przyw\u00f3dca Turcji, Recep Tayyip Erdo\u011fan, z\u0142o\u017cy\u0142 oficjaln\u0105 wizyt\u0119 w Jerozolimie w 2005 roku.<\/span><\/p>\nOd tego momentu stosunki zacz\u0119\u0142y si\u0119 jednak pogarsza\u0107. Erdo\u011fan, sunnicki islamista, w ostatnich miesi\u0105cach oskar\u017ca Izrael o pope\u0142nianie \u201eludob\u00f3jstwa\u201d podczas wojny w Strefie Gazy i por\u00f3wnuje premiera Benjamina Netanjahu do Hitlera.<\/span><\/p>\nKomentatorzy twierdz\u0105, \u017ce pogorszenie relacji by\u0142o skutkiem rosn\u0105cej religijno\u015bci Erdo\u011fana oraz wcze\u015bniejszej wojny Izraela z islamistycznym Hamasem w Gazie w latach 2008\u20132009. Erdo\u011fan, premier, a nast\u0119pnie prezydent Turcji nieprzerwanie od 2003 roku, jest obecnie jednym z g\u0142\u00f3wnych patron\u00f3w Hamasu. Dzia\u0142acze tej organizacji przebywaj\u0105cy w Turcji, pod ochron\u0105 tureckich s\u0142u\u017cb bezpiecze\u0144stwa, kieruj\u0105 kom\u00f3rkami terrorystycznymi na okupowanym przez Izrael Zachodnim Brzegu. Izrael wielokrotnie pot\u0119pia\u0142 oskar\u017cenia Erdo\u011fana o \u201eludob\u00f3jstwo\u201d, podczas gdy sam zaprzecza\u0142 rzeczywistemu ludob\u00f3jstwu z przesz\u0142o\u015bci Turcji.<\/span><\/p>\nPo og\u0142oszeniu przez izraelski rz\u0105d decyzji o uznaniu ludob\u00f3jstwa minister spraw zagranicznych Turcji Hakan Fidan \u2013 cz\u0119sto wymieniany jako prawdopodobny nast\u0119pca 70-letniego Erdo\u011fana \u2013 o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce Izrael sta\u0142 si\u0119 \u201eci\u0119\u017carem, kt\u00f3rego ludzko\u015b\u0107 nie jest ju\u017c w stanie d\u0142u\u017cej znosi\u0107\u201d, co izraelscy urz\u0119dnicy zinterpretowali jako po\u015brednie wezwanie do likwidacji pa\u0144stwa Izrael.<\/span><\/p>\nMimo to oba pa\u0144stwa nie zerwa\u0142y dot\u0105d stosunk\u00f3w dyplomatycznych. Wed\u0142ug niepotwierdzonych informacji Fidan mia\u0142 nawet kilka dni temu potajemnie odwiedzi\u0107 Izrael, aby z\u0142agodzi\u0107 napi\u0119cia z Jerozolim\u0105.<\/span><\/p>\nIzraelscy komentatorzy uwa\u017caj\u0105 jednak, \u017ce Erdo\u011fan, d\u0105\u017c\u0105cy do przywr\u00f3cenia Turcji pozycji regionalnego hegemona, jak\u0105 cieszy\u0142a si\u0119 w czasach Imperium Osma\u0144skiego, buduje sie\u0107 sojuszy z sunnickimi pa\u0144stwami muzu\u0142ma\u0144skimi, kt\u00f3ra w przysz\u0142o\u015bci mo\u017ce zagrozi\u0107 Izraelowi. Autor por\u00f3wnuje to do dzia\u0142a\u0144 Iranu, kt\u00f3ry poprzez wspieranie szyickich ugrupowa\u0144, w tym Hezbollahu i jeme\u0144skich Hutich, przez ostatnie lata stopniowo zaciska\u0142 wok\u00f3\u0142 Izraela \u201ep\u0119tl\u0119\u201d, co doprowadzi\u0142o do izraelskich kampanii przeciw Hezbollahowi w latach 2024\u20132025 oraz przeciw samemu Iranowi w latach 2025\u20132026. W ostatnim czasie poprawi\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c stosunki Turcji z Pakistanem i Arabi\u0105 Saudyjsk\u0105.<\/span><\/p>\nZdaniem Izraela najwi\u0119kszym zagro\u017ceniem jest patronat Turcji nad Syri\u0105, rz\u0105dzon\u0105 od grudnia 2024 roku przez Ahmeda al-Szara\u0119, by\u0142ego oficera Al-Kaidy, kt\u00f3ry dowodzi\u0142 sunnickimi si\u0142ami rebelianckimi obalaj\u0105cymi wspierany przez Iran re\u017cim Asada. Bezpo\u015brednio po przej\u0119ciu przez niego w\u0142adzy w Damaszku Izrael zbombardowa\u0142 syryjskie systemy obrony przeciwlotniczej oraz liczne bazy wojskowe. Obecnie Izrael obawia si\u0119, \u017ce Turcja, kt\u00f3ra odegra\u0142a znacz\u0105c\u0105 rol\u0119 w obaleniu Asada, zamierza odbudowa\u0107 syryjsk\u0105 obron\u0119 przeciwlotnicz\u0105 \u2013 sieci radarowe i baterie rakiet przeciwlotniczych \u2013 co po ich rozmieszczeniu ograniczy swobod\u0119 dzia\u0142ania izraelskiego lotnictwa nad Syri\u0105. Ma to dla Izraela kluczowe znaczenie, poniewa\u017c jego lotnictwo niemal codziennie wykorzystywa\u0142o przestrze\u0144 powietrzn\u0105 Syrii podczas atak\u00f3w na ira\u0144skie obiekty nuklearne, dow\u00f3dztwo oraz instalacje wojskowe i przemys\u0142owe w kampaniach z czerwca 2025 roku oraz z okresu luty\u2013kwiecie\u0144 2026 roku. W Jerozolimie niepok\u00f3j budz\u0105 r\u00f3wnie\u017c wsp\u00f3lne dzia\u0142ania Syrii i Turcji przeciw Kurdom w p\u00f3\u0142nocnej Syrii oraz turecka interwencja u Donalda Trumpa przeciw wykorzystaniu Kurd\u00f3w do obalenia w\u0142adz w Teheranie. Podobnie oceniana jest turecka pomoc udzielana Hamasowi w Gazie. Jak dot\u0105d Izraelowi uda\u0142o si\u0119 jednak uniemo\u017cliwi\u0107 rozmieszczenie tureckich wojsk lub \u201edoradc\u00f3w\u201d w podzielonej Strefie Gazy.<\/span><\/p>\nDodatkowym \u017ar\u00f3d\u0142em obaw s\u0105 publiczne wypowiedzi prezydenta USA Donalda Trumpa, kt\u00f3ry nazwa\u0142 Erdo\u011fana \u201ewielkim przyjacielem\u201d i rozwa\u017ca sprzeda\u017c Turcji ameryka\u0144skich my\u015bliwc\u00f3w F-35 \u2013 najbardziej zaawansowanych samolot\u00f3w bojowych na \u015bwiecie i podstawowego wyposa\u017cenia izraelskiego lotnictwa. Po\u0142\u0105czenie odbudowanej syryjskiej obrony przeciwlotniczej, by\u0107 mo\u017ce nawet obs\u0142ugiwanej przez tureckich \u017co\u0142nierzy, z tureckimi si\u0142ami powietrznymi wyposa\u017conymi w F-35 (obok posiadanych ju\u017c oko\u0142o 270 F-16) mog\u0142oby zagrozi\u0107 dominacji Izraela w przestrzeni powietrznej regionu. Turcja zabiega tak\u017ce o ameryka\u0144skie silniki do planowanej floty w\u0142asnych my\u015bliwc\u00f3w TAI TF KAAN.<\/span><\/p>\nJak dot\u0105d Trump nie zapewni\u0142 Erdo\u011fana o sprzeda\u017cy F-35, cho\u0107 podczas konferencji prasowej po spotkaniu w Ankarze w ubieg\u0142ym tygodniu Erdo\u011fan stwierdzi\u0142, \u017ce Trump obieca\u0142 mu ju\u017c \u201epi\u0119\u0107\u201d samolot\u00f3w, nie precyzuj\u0105c jakiego typu. Kilka lat temu Turcja znajdowa\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d pa\u0144stw przewidzianych do otrzymania F-35, jednak po zignorowaniu ameryka\u0144skich ostrze\u017ce\u0144 i zakupie rosyjskich system\u00f3w przeciwlotniczych S-400 zosta\u0142a z programu usuni\u0119ta.<\/span><\/p>\nNetanjahu publicznie pot\u0119pi\u0142 perspektyw\u0119 tej transakcji i prywatnie pr\u00f3buje przekona\u0107 Trumpa do wycofania si\u0119 z niej. \u015amier\u0107 ameryka\u0144skiego senatora Lindseya Grahama, zdecydowanego zwolennika Izraela, os\u0142abi\u0142a jego dzia\u0142ania lobbingowe. Trump mo\u017ce ostatecznie spe\u0142ni\u0107 \u017cyczenie swojego \u201eprzyjaciela\u201d Erdo\u011fana, jednak faktyczne dostawy F-35 do Turcji prawdopodobnie zajm\u0105 jeszcze wiele lat. B\u0119dzie r\u00f3wnie\u017c zapewne potrzebowa\u0142 zgody Kongresu, a zar\u00f3wno Demokraci, jak i Republikanie nie darz\u0105 Erdo\u011fana szczeg\u00f3ln\u0105 sympati\u0105 z uwagi na jego autorytarny spos\u00f3b sprawowania w\u0142adzy. Mimo to izraelscy genera\u0142owie s\u0105 g\u0142\u0119boko zaniepokojeni mo\u017cliwym rozwojem wydarze\u0144.<\/span><\/p>\nNie wszyscy byli zadowoleni z izraelskiej decyzji dotycz\u0105cej oficjalnego uznania ludob\u00f3jstwa Ormian. Rz\u0105d Azerbejd\u017canu pot\u0119pi\u0142 j\u0105 jako \u201eniedopuszczaln\u0105\u201d, wskazuj\u0105c na rzekome zbrodnie Ormian pope\u0142nione przeciw Azerom w ci\u0105gu ostatniego stulecia. Tak\u017ce rz\u0105d Armenii zachowa\u0142 dystans, po\u015brednio sugeruj\u0105c, \u017ce izraelski krok mia\u0142 charakter oportunistyczny.<\/span><\/p>\nStosunki izraelsko-ormia\u0144skie od dawna pozostaj\u0105 ch\u0142odne. Armenia posiada ambasad\u0119 w Tel Awiwie, natomiast Izrael reprezentowany jest w Erywaniu przez ambasad\u0119 w Gruzji. Armenia tradycyjnie stara si\u0119 zachowywa\u0107 r\u00f3wnowag\u0119 mi\u0119dzy Izraelem a Palesty\u0144czykami. Niedawno uzna\u0142a \u201ePa\u0144stwo Palesty\u0144skie\u201d i po\u015brednio pot\u0119pi\u0142a izraelskie naloty na Iran. W ostatnich latach Armenia d\u0105\u017cy r\u00f3wnie\u017c do poprawy relacji zar\u00f3wno z Turcj\u0105, jak i z Azerbejd\u017canem, ograniczaj\u0105c eksponowanie kwestii ludob\u00f3jstwa.<\/span><\/p>\nJednocze\u015bnie Azerbejd\u017can i Izrael utrzymuj\u0105 bardzo dobre, wielowymiarowe relacje. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ropy naftowej importowanej przez Izrael pochodzi podobno z Azerbejd\u017canu, a Izrael dostarcza Azerom uzbrojenie, w tym systemy obrony przeciwlotniczej. Wed\u0142ug doniesie\u0144 Izrael posiada tak\u017ce w Azerbejd\u017canie elektroniczne stacje nas\u0142uchowe skierowane przeciw Iranowi. Podczas ostatnich star\u0107 izraelsko-ira\u0144skich Azerbejd\u017can zachowywa\u0142 oficjaln\u0105 neutralno\u015b\u0107, mimo \u017ce Iran wystrzeli\u0142 w kierunku jego terytorium jeden lub dwa pociski, prawdopodobnie jako sygna\u0142 ostrzegawczy. Zachodnie media informowa\u0142y r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Izrael rozmie\u015bci\u0142 w Azerbejd\u017canie oddzia\u0142y komandos\u00f3w przeznaczone do ewakuacji pilot\u00f3w na wypadek zestrzelenia izraelskich samolot\u00f3w nad Iranem.<\/span><\/p>\nAzerowie s\u0105 muzu\u0142ma\u0144skim narodem tureckim, silnie zwi\u0105zanym z Turcj\u0105. Twierdz\u0105, \u017ce w 1918 roku wspierani przez Rosj\u0119 Ormianie zamordowali w Baku tysi\u0105ce Azer\u00f3w. Nast\u0119pnie, wed\u0142ug p\u00f3\u017aniejszych relacji, Azerowie wspierani przez Turcj\u0119 dokonali masakry dziesi\u0119ciu tysi\u0119cy lub wi\u0119cej Ormian w samym mie\u015bcie i jego okolicach. W ostatnich dekadach Azerbejd\u017can i Armenia stoczy\u0142y dwie wojny \u2013 pierwsz\u0105 w latach 1992\u20131994, wygran\u0105 przez Armeni\u0119, oraz drug\u0105 w 2023 roku, zako\u0144czon\u0105 zwyci\u0119stwem armii azerskiej wyposa\u017conej w izraelskie drony. Azerbejd\u017can przej\u0105\u0142 w\u00f3wczas sporny, zamieszkany przez Ormian G\u00f3rski Karabach i w praktyce doprowadzi\u0142 do ucieczki oko\u0142o 100 tysi\u0119cy jego mieszka\u0144c\u00f3w do Armenii.<\/span><\/p>\nPodobnie jak Izrael, Grecja (oraz grecka cz\u0119\u015b\u0107 Cypru) z nieufno\u015bci\u0105 patrzy na neoosma\u0144skie ambicje Erdo\u011fana. W ostatnich latach wysocy tureccy politycy wielokrotnie grozili inwazj\u0105 na greckie wyspy na Morzu Egejskim, podobnie jak Turcja dokona\u0142a inwazji na Cypr w 1974 roku.<\/span><\/p>\nCho\u0107 Grecja zachowa\u0142a pow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107 wobec izraelskiego uznania ludob\u00f3jstwa Ormian, greccy badacze stwierdzili, \u017ce Izrael powinien by\u0142 przy tej okazji pot\u0119pi\u0107 r\u00f3wnie\u017c \u201eludob\u00f3jstwo Grek\u00f3w\u201d. Greccy historycy od dawna twierdz\u0105, \u017ce w latach 1914\u20131924 Turcja wymordowa\u0142a obok Ormian tak\u017ce nawet milion Grek\u00f3w z Azji Mniejszej oraz setki tysi\u0119cy chrze\u015bcija\u0144skich Asyryjczyk\u00f3w. Historycy asyryjscy m\u00f3wi\u0105 o ponad p\u00f3\u0142 milionie Asyryjczyk\u00f3w zabitych przez Turk\u00f3w. (Syntetyczne om\u00f3wienie zniszczenia chrze\u015bcija\u0144skich spo\u0142eczno\u015bci w Turcji w latach 1894\u20131924 mo\u017cna znale\u017a\u0107 w ksi\u0105\u017cce Benny\u2019ego Morrisa i Drora Ze\u2019eviego\u00a0The Thirty-Year Genocide<\/em>\u00a0(Harvard University Press, 2019).)<\/span><\/p>\nW oczach cz\u0119\u015bci Izraelczyk\u00f3w Turcja staje si\u0119 obecnie \u201enowym Iranem\u201d \u2013 demonicznym zagro\u017ceniem przysz\u0142o\u015bci. Na poziomie retoryki oba pa\u0144stwa niew\u0105tpliwie zmierzaj\u0105 ku konfrontacji, a powszechnie uwa\u017ca si\u0119, \u017ce Erdo\u011fan szczerze nienawidzi Izraela i chcia\u0142by doprowadzi\u0107 do jego znikni\u0119cia. Dotychczas powstrzymywa\u0142a go kalkulacja, \u017ce otwarty atak na Izrael zaszkodzi\u0142by jego relacjom z Waszyngtonem. Jednak narastaj\u0105cy rozd\u017awi\u0119k mi\u0119dzy Trumpem a Netanjahu oraz szeroko komentowana za\u017cy\u0142o\u015b\u0107 Trumpa z Erdo\u011fanem \u2013 kt\u00f3r\u0105 wielu w Jerozolimie t\u0142umaczy raczej wzgl\u0119dami gospodarczymi ni\u017c rzeczywist\u0105 sympati\u0105 \u2013 mog\u0105 sk\u0142oni\u0107 tureckiego przyw\u00f3dc\u0119 do podj\u0119cia bardziej konkretnych dzia\u0142a\u0144 przeciw Izraelowi. Niedawna wypowied\u017a tureckiego ministra spraw wewn\u0119trznych Mustafy \u00c7iftciego: \u201eTak jak byli\u015bmy \u015bwiadkami wyzwolenia Damaszku i Aleppo [spod rz\u0105d\u00f3w Asada], tak pewnego dnia zobaczymy wyzwolenie Jerozolimy i miejsca te ponownie b\u0119d\u0105 nasze\u201d, wywo\u0142a\u0142a alarm w izraelskich kr\u0119gach rz\u0105dowych. Jak dot\u0105d Erdo\u011fan powstrzymuje si\u0119 jednak od zerwania stosunk\u00f3w dyplomatycznych z Izraelem.<\/span><\/p>\n
\nLink do orygina\u0142u:<\/em><\/span><\/p>\n\n
![](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!K3Jc!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fec7c93f6-8e83-44be-8c45-77d6ab60eb84_605x412.jpeg\")
<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/z-naszego.jpg\")
<\/a>![](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!t0Y_!,w_56,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa3e9ff59-53a0-4d11-ab9d-21565d950e19_1280x1280.png\")