![](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!Qx9b!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F2ab61100-ba17-4441-bacb-5327bf4b5ae6_606x451.jpeg\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/z-naszego.jpg\")
<\/a>Zmienili nazw\u0119 ziemi. Nie zdo\u0142ali zmieni\u0107 nazwy ludu<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h3>\nPierre Rehov<\/strong><\/span><\/p>\n Oko\u0142o 1000 roku p.n.e. pasterz, kt\u00f3ry zosta\u0142 wojownikiem i kr\u00f3lem, imieniem Dawid, zdoby\u0142 jebusyckie miasteczko po\u0142o\u017cone na wzg\u00f3rzu mi\u0119dzy dwoma w\u0105wozami i uczyni\u0142 je stolic\u0105 zjednoczonego kr\u00f3lestwa Izraela. Jego syn Salomon zbudowa\u0142 na tym wzg\u00f3rzu \u015awi\u0105tyni\u0119, a przez nast\u0119pne cztery stulecia Dom Dawida zasiada\u0142 na tronie w Jerozolimie, podczas gdy dwie instytucje \u2014 monarchia i kap\u0142a\u0144stwo \u2014 zros\u0142y si\u0119, tworz\u0105c kr\u0119gos\u0142up narodu. Kr\u00f3lestwo to rozpad\u0142o si\u0119, zosta\u0142o podbite, jego lud uprowadzono do Babilonii w 586 roku p.n.e., a \u015awi\u0105tyni\u0119 spalono doszcz\u0119tnie. To w\u0142a\u015bnie na ten element historii liczy\u0142 ka\u017cdy wr\u00f3g \u017byd\u00f3w od czas\u00f3w Nabuchodonozora: \u017ce zniszczenie oznacza koniec. Nie oznacza\u0142o. W ci\u0105gu dw\u00f3ch pokole\u0144 wygna\u0144cy powr\u00f3cili i rozpocz\u0119li odbudow\u0119 na tych samych fundamentach, a w 516 roku p.n.e. Druga \u015awi\u0105tynia stan\u0119\u0142a w miejscu pierwszej \u2014 na tym samym wzg\u00f3rzu, kt\u00f3re Dawid tysi\u0105c lat wcze\u015bniej kupi\u0142 za pe\u0142n\u0105 cen\u0119 od jebusyckiego rolnika, aby nikt nigdy nie m\u00f3g\u0142 powiedzie\u0107, \u017ce zosta\u0142o ono zagarni\u0119te, a nie prawowicie nabyte. Persowie, Grecy, a w ko\u0144cu Rzymianie przychodzili i odchodzili jako kolejni w\u0142adcy tego wzg\u00f3rza, a\u017c w 70 roku n.e. Tytus spali\u0142 Drug\u0105 \u015awi\u0105tyni\u0119, podczas gdy jego ojciec Wespazjan umacnia\u0142 imperium na gruzach zd\u0142awionej prowincji. J\u00f3zef Flawiusz, kt\u00f3ry by\u0142 \u015bwiadkiem tych wydarze\u0144, szacowa\u0142 liczb\u0119 zabitych na setki tysi\u0119cy. Nawet to nie po\u0142o\u017cy\u0142o kresu tej historii. Lekcja p\u0142yn\u0105ca z pierwszych tysi\u0105ca stu lat tej opowie\u015bci jest prosta i jest to lekcja, kt\u00f3rej ka\u017cdy kolejny zdobywca uparcie odmawia\u0142 przyj\u0119cia: mo\u017cna spali\u0107 budynek. Nie mo\u017cna spali\u0107 prawa do niego.<\/span><\/p>\n Sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat po spaleniu \u015awi\u0105tyni \u017bydzi ponownie chwycili za bro\u0144, tym razem pod wodz\u0105 dow\u00f3dcy imieniem Szymon bar Kochba, i przez trzy lata, od 132 do 135 roku n.e., utrzymywali niezale\u017cne pa\u0144stwo judejskie wbrew pot\u0119dze Cesarstwa Rzymskiego znajduj\u0105cego si\u0119 u szczytu swojej pot\u0119gi. Hadrian, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 panowanie jako budowniczy, a zako\u0144czy\u0142 je jako rze\u017anik, sprowadzi\u0142 swoje najlepsze legiony i zd\u0142awi\u0142 powstanie z bezwzgl\u0119dno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra zaszokowa\u0142a nawet rzymskich kronikarzy. Kasjusz Dion podawa\u0142, \u017ce zburzono pi\u0119\u0107dziesi\u0105t twierdz, zr\u00f3wnano z ziemi\u0105 dziewi\u0119\u0107set osiemdziesi\u0105t pi\u0119\u0107 wsi, a w samych walkach zgin\u0119\u0142o blisko sze\u015b\u0107set tysi\u0119cy ludzi, podczas gdy g\u0142\u00f3d i choroby poch\u0142on\u0119\u0142y niezliczone dalsze ofiary. Hadrianowi nie wystarczy\u0142o zwyci\u0119stwo. Chcia\u0142 wymaza\u0107 pami\u0119\u0107 wraz z lud\u017ami. Odbudowa\u0142 Jerozolim\u0119 jako poga\u0144sk\u0105 koloni\u0119, Aeli\u0119 Capitolin\u0119, na ruinach \u017cydowskiej \u015awi\u0105tyni postawi\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 Jowisza i pod kar\u0105 \u015bmierci zakaza\u0142 \u017bydom wst\u0119pu do miasta, skazuj\u0105c ich na wygnanie z w\u0142asnej stolicy, kt\u00f3re mia\u0142o trwa\u0107 przez stulecia.<\/span><\/p>\n A potem zrobi\u0142 co\u015b, czego nie uczyniono stronie pokonanej w \u017cadnej innej wojnie Rzymu: zlikwidowa\u0142 nazw\u0119 kraju. Judea \u2014 nazwa kr\u00f3lestwa Dawida, nazwa, kt\u00f3ra przez tysi\u0105c lat okre\u015bla\u0142a t\u0119 ziemi\u0119 i ten lud \u2014 zosta\u0142a cesarskim dekretem wymazana z mapy i zast\u0105piona nazw\u0105 Syria Palaestina, zaczerpni\u0119t\u0105 celowo od Filistyn\u00f3w, \u017cegluj\u0105cego ludu pochodz\u0105cego z obszaru Morza Egejskiego, kt\u00f3ry znikn\u0105\u0142 z historii p\u00f3\u0142 tysi\u0105clecia wcze\u015bniej i kt\u00f3ry nie by\u0142 ani semicki, ani arabski, ani w \u017caden istotny spos\u00f3b zwi\u0105zany z rzeczywist\u0105 ludno\u015bci\u0105 tej ziemi. Nie by\u0142a to korekta geograficzna. By\u0142 to akt wojny psychologicznej wymierzony w sam zapis historii \u2014 pr\u00f3ba odci\u0119cia przez rzymskiego cesarza narodu od jego w\u0142asnej nazwy poprzez oddanie jego ojczyzny duchowi wymar\u0142ego wroga. Dziewi\u0119tna\u015bcie stuleci p\u00f3\u017aniej ta nazwa nadal mia\u0142a wykonywa\u0107 dok\u0142adnie t\u0119 polityczn\u0105 prac\u0119, do kt\u00f3rej zaprojektowa\u0142 j\u0105 Hadrian. Tak daleko mo\u017ce zaw\u0119drowa\u0107 dobrze ulokowane k\u0142amstwo, kiedy nie pozostaje nikt, kto m\u00f3g\u0142by je sprostowa\u0107 w chwili, gdy powstaje.<\/span><\/p>\n Oto czego cesarski dekret nie zdo\u0142a\u0142 dokona\u0107, bo \u017caden dekret nie jest w stanie tego zrobi\u0107: nie opr\u00f3\u017cni\u0142 tej ziemi z \u017byd\u00f3w. Pozbawiona prawa wst\u0119pu do Jerozolimy ocala\u0142a ludno\u015b\u0107 \u017cydowska przegrupowa\u0142a si\u0119 w Galilei, w takich miejscowo\u015bciach jak Seforis, Usza, Beit Sze\u2019arim i Tyberiada, i przez nast\u0119pnych pi\u0119\u0107set lat, pod panowaniem rzymskim, a p\u00f3\u017aniej bizantyjskim, nadal funkcjonowa\u0142a jako samorz\u0105dna cywilizacja religijna. Patriarchat, Nasi, nadal przewodzi\u0142 \u015bwiatowemu \u017cydostwu z ziemi galilejskiej. Juda ha-Nasi oko\u0142o 200 roku n.e. spisa\u0142 tam Miszn\u0119. Akademie w Tyberiadzie oko\u0142o roku 400 stworzy\u0142y Talmud Jerozolimski. Nie by\u0142a to spo\u0142eczno\u015b\u0107 diaspory, kt\u00f3ra z bezpiecznego wygnania za granic\u0105 pisa\u0142a z t\u0119sknot\u0105 o utraconej ojczy\u017anie. To w\u0142a\u015bnie tutaj znajdowa\u0142a si\u0119 siedziba \u017cydowskiego prawa i \u017cydowskiego przyw\u00f3dztwa, fizycznie obecna na tej ziemi przez stulecia po tym, jak \u015bwiatu oznajmiono, \u017ce \u017bydzi zostali z niej usuni\u0119ci.<\/span><\/p>\n Bizantyjskie rz\u0105dy chrze\u015bcija\u0144skie nak\u0142ada\u0142y kolejne ograniczenia, zakazuj\u0105c \u017bydom sprawowania urz\u0119d\u00f3w publicznych i budowania nowych synagog, lecz ograniczenie praw to nie wysiedlenie, a kiedy perscy Sasanidzi na kr\u00f3tko zaj\u0119li kraj w 614 roku n.e., \u017bydzi z Galilei i Jerozolimy powstali, by walczy\u0107 u ich boku, wci\u0105\u017c \u017cywi\u0105c nadziej\u0119 na odrodzenie pi\u0119\u0107 stuleci po tym, jak Hadrian s\u0105dzi\u0142, \u017ce rozstrzygn\u0105\u0142 t\u0119 kwesti\u0119 raz na zawsze. Nadzieja ta wyprzedzi\u0142a sw\u00f3j czas o kolejne trzyna\u015bcie stuleci. Ostatecznie jednak nie by\u0142a b\u0142\u0119dna.<\/span><\/p>\n Bizantyjczycy wci\u0105\u017c dochodzili do siebie po wojnie z Persj\u0105, gdy mi\u0119dzy 636 a 640 rokiem n.e. kraj zdoby\u0142y arabskie armie pod wodz\u0105 kalifa Umara, a dla pozosta\u0142ych tam \u017byd\u00f3w i chrze\u015bcijan powsta\u0142a nowa kategoria prawna: dhimmi<\/em>, ludzie \u201echronieni\u201d. Ochrona mia\u0142a swoj\u0105 cen\u0119 i sw\u00f3j pu\u0142ap. Pakt Umara, skodyfikowany w nast\u0119pnych dziesi\u0119cioleciach, nak\u0142ada\u0142 na \u017byd\u00f3w obowi\u0105zek p\u0142acenia specjalnego podatku pog\u0142\u00f3wnego, d\u017cizji, zabrania\u0142 im budowania nowych synagog lub naprawiania starych bez zezwolenia, zakazywa\u0142 jazdy konnej, noszenia broni i sk\u0142adania zezna\u0144 przeciwko muzu\u0142maninowi w s\u0105dzie, a w r\u00f3\u017cnych okresach i miejscach narzuca\u0142 charakterystyczny ubi\u00f3r maj\u0105cy widocznie oznacza\u0107 ich podrz\u0119dny status.<\/span><\/p>\n Status ten nie by\u0142 niezmienny i uczciwo\u015b\u0107 wymaga, by to powiedzie\u0107: za panowania niekt\u00f3rych kalif\u00f3w i w niekt\u00f3rych stuleciach \u017cydowscy lekarze, poeci, filozofowie i urz\u0119dnicy zdobywali rzeczywiste znaczenie na muzu\u0142ma\u0144skich dworach, a spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie w Bagdadzie i Kordobie stworzy\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 najbogatszego dorobku intelektualnego w dziejach judaizmu. Ochrona by\u0142a jednak zawsze warunkowa, zawsze mog\u0142a zosta\u0107 cofni\u0119ta wed\u0142ug kaprysu w\u0142adcy i nigdy nie oznacza\u0142a r\u00f3wno\u015bci. Kiedy w XII wieku dynastia Almohad\u00f3w przetoczy\u0142a si\u0119 przez muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 Hiszpani\u0119 i Afryk\u0119 P\u00f3\u0142nocn\u0105, nie zaprz\u0105ta\u0142a sobie g\u0142owy modyfikowaniem systemu dhimma<\/em>. Znios\u0142a go ca\u0142kowicie i postawi\u0142a \u017byd\u00f3w przed wyborem mi\u0119dzy konwersj\u0105 a \u015bmierci\u0105 \u2014 polityk\u0105, kt\u00f3ra opr\u00f3\u017cni\u0142a Kordob\u0119 z \u017byd\u00f3w i zmusi\u0142a ca\u0142e pokolenie uchod\u017ac\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich rodzin\u0119 Majmonidesa, do ucieczki, by ratowa\u0107 \u017cycie. Stulecia dworskiej poezji nie zmieniaj\u0105 faktu, \u017ce ca\u0142y ten system, nawet w swojej najbardziej \u0142agodnej postaci, stanowi\u0142 prawny sufit zawieszony nad g\u0142owami rdzennej ludno\u015bci w jej w\u0142asnej ziemi przodk\u00f3w, a w najbardziej brutalnej \u2014 wyrok \u015bmierci z odroczonym terminem wykonania.<\/span><\/p>\n Je\u015bli muzu\u0142ma\u0144scy zdobywcy oferowali podporz\u0105dkowanie, kt\u00f3remu od czasu do czasu towarzyszy\u0142 z\u0142oty wiek, krzy\u017cowcy nie pozostawiali nawet takiej dwuznaczno\u015bci. W 1096 roku, zanim pierwsza krucjata w og\u00f3le dotar\u0142a do Ziemi \u015awi\u0119tej, chrze\u015bcija\u0144skie t\u0142umy pod wodz\u0105 takich dow\u00f3dc\u00f3w jak hrabia Emicho przetoczy\u0142y si\u0119 przez Nadreni\u0119, a spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie w Spirze, Wormacji, Moguncji, Kolonii i Trewirze zosta\u0142y wymordowane w jednych z najwi\u0119kszych anty\u017cydowskich masakr \u015bredniowiecza, opisanych z przejmuj\u0105cymi szczeg\u00f3\u0142ami przez wsp\u00f3\u0142czesnych im hebrajskich kronikarzy, kt\u00f3rzy odnotowali przypadki rodzin wybieraj\u0105cych wsp\u00f3ln\u0105 \u015bmier\u0107 zamiast przymusowego chrztu.<\/span><\/p>\n Trzy lata p\u00f3\u017aniej krzy\u017cowcy dotarli do Jerozolimy i 15 lipca 1099 roku, kiedy miasto upad\u0142o, nie poprzestali na zabiciu muzu\u0142ma\u0144skiego garnizonu. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni chrze\u015bcija\u0144scy kronikarze \u2014 nie wrodzy propagandy\u015bci, lecz skrybowie samych krzy\u017cowc\u00f3w \u2014 zapisali, \u017ce \u017byd\u00f3w z miasta zap\u0119dzono do g\u0142\u00f3wnej synagogi, a nast\u0119pnie podpalono budynek, zamykaj\u0105c ich w \u015brodku. Jest to jedna z nielicznych masakr w ca\u0142ej tej trzytysi\u0105cletniej historii, w przypadku kt\u00f3rej dowod\u00f3w dostarczyli \u015bwiadkowie nale\u017c\u0105cy do samych sprawc\u00f3w. Przez wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 nast\u0119pnego stulecia Kr\u00f3lestwo Jerozolimskie krzy\u017cowc\u00f3w zabrania\u0142o \u017bydom osiedlania si\u0119 w mie\u015bcie, kt\u00f3re zbudowa\u0142 ich kr\u00f3l Dawid, a pozosta\u0142o\u015bci zorganizowanego \u017cycia \u017cydowskiego w kraju trwa\u0142y w Tyrze, Aszkelonie i Cezarei, a\u017c rekonkwista Saladyna w 1187 roku ponownie otworzy\u0142a Jerozolim\u0119 dla \u017cydowskiego osadnictwa. Dwie rywalizuj\u0105ce pot\u0119gi, wymachuj\u0105ce dwiema r\u00f3\u017cnymi \u015bwi\u0119tymi ksi\u0119gami, zgadza\u0142y si\u0119 dok\u0142adnie w jednej kwestii dotycz\u0105cej ludu wywodz\u0105cego si\u0119 z tej ziemi: \u017cadna nie chcia\u0142a go na niej widzie\u0107.<\/span><\/p>\n Moj\u017cesz ben Majmon urodzi\u0142 si\u0119 w Kordobie w 1138 roku, w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej \u017cyj\u0105cej w\u00f3wczas pod bardziej tolerancyjn\u0105 odmian\u0105 muzu\u0142ma\u0144skich rz\u0105d\u00f3w, lecz gdy mia\u0142 trzyna\u015bcie lat, Almohadzi zdobyli miasto i ostatecznie po\u0142o\u017cyli kres temu uk\u0142adowi. Nast\u0105pi\u0142o ponad dziesi\u0119\u0107 lat ucieczki \u2014 najpierw przez muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 Hiszpani\u0119, potem do Fezu w Maroku \u2014 i \u017cycia w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, kt\u00f3rej pozostawiono wyb\u00f3r mi\u0119dzy ukrywaniem na zewn\u0105trz w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci a \u015bmierci\u0105.<\/span><\/p>\n W 1165 roku rodzina wreszcie wyruszy\u0142a morzem do jedynego miejsca, kt\u00f3re \u2014 niezale\u017cnie od jego \u00f3wczesnego stanu \u2014 nadal nale\u017ca\u0142o do niej prawem dziedzictwa: wyl\u0105dowa\u0142a w Akce, a Majmonides uda\u0142 si\u0119 do Jerozolimy i modli\u0142 si\u0119 po\u015br\u00f3d ruin na Wzg\u00f3rzu \u015awi\u0105tynnym, po czym pojecha\u0142 do Hebronu, do Groty Patriarch\u00f3w, gdzie pochowany jest Abraham. Obie te daty zapisa\u0142 p\u00f3\u017aniej jako osobiste \u015bwi\u0119ta, kt\u00f3re obchodzi\u0142 do ko\u0144ca \u017cycia \u2014 niezwyk\u0142e wyznanie ze strony cz\u0142owieka, kt\u00f3rego ca\u0142y projekt filozoficzny opiera\u0142 si\u0119 na zdyscyplinowanym racjonalizmie, i dow\u00f3d na to, \u017ce nawet najbardziej ch\u0142odny umys\u0142 \u015bredniowiecznego judaizmu nie potrafi\u0142 stan\u0105\u0107 na tej ziemi bez g\u0142\u0119bokiego poruszenia.<\/span><\/p>\n Rzeczywisto\u015b\u0107 polityczna zrobi\u0142a nast\u0119pnie to, co przez tysi\u0105c lat przed nim robi\u0142a \u017bydom na tej ziemi: panowanie krzy\u017cowc\u00f3w i zrujnowana miejscowa infrastruktura \u017cydowska nie pozostawia\u0142y miejsca na zbudowanie tam \u017cycia, wi\u0119c rodzina ruszy\u0142a dalej, do Fustatu w Egipcie, gdzie Majmonides zosta\u0142 nadwornym lekarzem wezyra Saladyna i nagidem egipskich \u017byd\u00f3w oraz gdzie napisa\u0142 Miszne Tor\u0119<\/em> i Przewodnik b\u0142\u0105dz\u0105cych<\/em> \u2014 dwa dzie\u0142a, kt\u00f3re mia\u0142y kszta\u0142towa\u0107 judaizm rabiniczny przez nast\u0119pnych osiemset lat. Zmar\u0142 w Fustacie w 1204 roku. Tradycja g\u0142osi, \u017ce jego cia\u0142o przewieziono na p\u00f3\u0142noc i pochowano w Tyberiadzie, w Galilei, kt\u00f3ra dawa\u0142a schronienie \u017cydowskiemu przyw\u00f3dztwu od czasu katastrofy powstania Bar Kochby. Jego gr\u00f3b stoi tam do dzi\u015b, jako miejsce pielgrzymek ludu, kt\u00f3rego najwi\u0119kszy filozof postanowi\u0142 nawet po \u015bmierci powr\u00f3ci\u0107 pod ten jeden adres, o kt\u00f3rym Hadrian, anga\u017cuj\u0105c pot\u0119g\u0119 ca\u0142ego imperium, pr\u00f3bowa\u0142 przekona\u0107 \u015bwiat, \u017ce ju\u017c do niego nie nale\u017cy.<\/span><\/p>\n Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Jerozolimy, niemal ca\u0142kowicie unicestwiona podczas chorezmijskiego spl\u0105drowania miasta w 1244 roku, zosta\u0142a odbudowana po zaj\u0119ciu kraju przez mameluk\u00f3w w 1260 roku, w du\u017cej mierze dzi\u0119ki przybyciu w 1267 roku Nachmanidesa, kolejnego wygna\u0144ca z Hiszpanii. Zasta\u0142 on w mie\u015bcie zaledwie garstk\u0119 \u017byd\u00f3w, za\u0142o\u017cy\u0142 synagog\u0119, kt\u00f3ra do dzi\u015b nosi jego imi\u0119, i pisa\u0142 do rodak\u00f3w, zach\u0119caj\u0105c \u017byd\u00f3w z ca\u0142ego basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego, by przybywali i odbudowywali to, co kolejne podboje nieustannie pr\u00f3bowa\u0142y zniszczy\u0107.<\/span><\/p>\n Podb\u00f3j osma\u0144ski w 1517 roku przyni\u00f3s\u0142 nowe fale przybysz\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o wielu uchod\u017ac\u00f3w wygnanych z Hiszpanii w 1492 roku, a w XVI wieku uczynili oni Safed intelektualn\u0105 stolic\u0105 \u017cydowskiego \u015bwiata \u2014 miastem, w kt\u00f3rym J\u00f3zef Karo skompilowa\u0142 Szulchan Aruch<\/em>, a Izaak Luria na nowo ukszta\u0142towa\u0142 \u017cydowski mistycyzm dla wszystkich kolejnych pokole\u0144. Przez wszystkie te stulecia, zw\u0142aszcza w galilejskiej wiosce Peki\u2019in, \u017cydowskie osadnictwo jest udokumentowane bez ani jednej przerwy od czas\u00f3w Drugiej \u015awi\u0105tyni \u2014 pojedyncza, nieprzerwana ni\u0107 biegn\u0105ca pod ka\u017cdym imperium, kt\u00f3re s\u0105dzi\u0142o, \u017ce j\u0105 przeci\u0119\u0142o.<\/span><\/p>\n W po\u0142owie XIX wieku, zanim polityczny syjonizm zaistnia\u0142 jako zorganizowany ruch, zar\u00f3wno osma\u0144skie rejestry, jak i raporty brytyjskich oraz pruskich konsul\u00f3w urz\u0119duj\u0105cych w Jerozolimie zgodnie wskazywa\u0142y, \u017ce \u017bydzi stanowili ju\u017c najliczniejsz\u0105 pojedyncz\u0105 grup\u0119 ludno\u015bci miasta. Fale, kt\u00f3re nadesz\u0142y w kolejnych dziesi\u0119cioleciach \u2014 uchod\u017acy przed rosyjskimi pogromami, przed europejskim faszyzmem, przed Holokaustem, po kt\u00f3rym ocaleni dos\u0142ownie nie mieli na \u015bwiecie dok\u0105d si\u0119 uda\u0107, bo nikt nie chcia\u0142 ich przyj\u0105\u0107 \u2014 nie by\u0142y kolonistami przybywaj\u0105cymi do obcego kraju. By\u0142y kolejnym powracaj\u0105cym nurtem rzeki, kt\u00f3ra tak naprawd\u0119 nigdy nie przesta\u0142a p\u0142yn\u0105\u0107, zbiegaj\u0105cym si\u0119 ponownie na wzg\u00f3rzach, kt\u00f3rych ich przodkowie nigdy ca\u0142kowicie nie opu\u015bcili.<\/span><\/p>\n
\n\nTrzy tysi\u0105ce lat, cztery imperia i jedna nazwa, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a ka\u017cde imperium pr\u00f3buj\u0105ce j\u0105 pogrzeba\u0107. IZRAEL<\/strong><\/h4>\n
\nI. TRON<\/strong><\/h4>\n
\n![\"The](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!uWx-!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fca49591e-f782-473f-bc1c-06deea2d93d0_606x330.jpeg "\\"The")
<\/picture><\/span><\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nII. NAZWA, KT\u00d3R\u0104 UKRADLI<\/strong><\/h4>\n
\n![\"Destruction](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!kDAd!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fa0abed7d-4cc1-4a70-9f08-f0b990db35c5_604x341.jpeg "\\"Destruction")
<\/picture><\/span><\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nIII. LUDZIE, KT\u00d3RZY ZOSTALI<\/strong><\/h4>\n
\n![\"Are](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!wWDk!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F84d0fc2f-fdb7-4b0b-8375-93150c55a5c5_550x254.jpeg "\\"Are")
<\/picture><\/span><\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nIV. CHRONIENI, KT\u00d3RZY NIGDY NIE BYLI WOLNI<\/strong><\/h4>\n
\n![\"Rhineland](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!8-27!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F75ccbed3-3e28-4fe4-9d41-1a2c7cb10d86_480x395.jpeg "\\"Rhineland")
<\/picture><\/span><\/p>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nV. KRZY\u017b I MIECZ<\/strong><\/h4>\n
\n![\"How](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!FG14!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fe5dcc98e-46b2-4557-8565-b72a606099f3_605x378.jpeg "\\"How")
<\/picture>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nVI. LEKARZ DW\u00d3CH WYGNA\u0143<\/strong><\/h4>\n
\n![\"Old](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!_zK1!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2Fb186a471-cfca-4206-a896-7f461674959c_500x361.jpeg "\\"Old")
<\/picture>\n\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nVII. WZG\u00d3RZA, KT\u00d3RE NIGDY NIE OPUSTOSZA\u0141Y<\/strong><\/h4>\n
\n![\"Did](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!KxtO!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F63e50f7b-dde4-4bde-ae99-c2d63395cf0a_505x355.jpeg "\\"Did")
<\/picture><\/span><\/p>\n