![](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!zchR!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F46d5a399-4071-4b67-8091-7aa7bccc514c_605x317.png\")
<\/p>\n<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/z-naszego.jpg\")
<\/a>B\u0142\u0119kitny Kamie\u0144 Syzyfa \u2013 recenzja<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h3>\nAnne Goldschmid<\/strong><\/span><\/p>\n Przy poprzednich ksi\u0105\u017ckach Andrzeja Koraszewskiego pisa\u0142am ju\u017c o jego precyzji, ironii, nieufno\u015bci wobec gotowych prawd, o tym, \u017ce sprawdza, wraca do \u017ar\u00f3de\u0142, rozbiera argumenty i potrafi by\u0107 r\u00f3wnie bezlitosny wobec cudzych tez jak wobec w\u0142asnych dawnych z\u0142udze\u0144. Pisa\u0142am te\u017c o jego bezkompromisowo\u015bci, o potrzebie nazywania rzeczy po imieniu, o tym szczeg\u00f3lnym rodzaju cierpliwo\u015bci, kt\u00f3ry ka\u017ce mu wraca\u0107 do \u017ar\u00f3d\u0142a, kiedy inni dawno ju\u017c zadowolili si\u0119 nag\u0142\u00f3wkiem. Wszystko to podtrzymuj\u0119. \u201cB\u0142\u0119kitny kamie\u0144 Syzyfa\u201d niczego z tamtego obrazu nie usuwa, przeciwnie, bardzo wiele t\u0142umaczy. Tym razem jednak polityka, historia, Izrael, antysemityzm, komunizm, emigracja czy religia zosta\u0142y splecione z dzieci\u0144stwem Andrzeja, jego rodzin\u0105, m\u0142odo\u015bci\u0105, Joann\u0105, Ma\u0142gorzat\u0105, ich wsp\u00f3lnym \u017cyciem, chorobami, starzeniem si\u0119, \u015bmierci\u0105 i samotno\u015bci\u0105. Czytaj\u0105c wcze\u015bniejsze ksi\u0105\u017cki, zna\u0142am przede wszystkim autora.<\/span><\/p>\n Tutaj Andrzej w\u0142a\u015bciwie wywr\u00f3ci\u0142 si\u0119 na drug\u0105 stron\u0119 i pozwoli\u0142 si\u0119 czyta\u0107.<\/span><\/p>\n To mo\u017ce zabrzmie\u0107 dziwnie, ale dok\u0142adnie takie mia\u0142am wra\u017cenie. Znamy si\u0119 z rozm\u00f3w wideo, czasem bardzo d\u0142ugich, a spotkanie twarz\u0105 w twarz jeszcze przed nami. Rozmawiamy o tekstach, polityce, Izraelu, Polsce, o czym\u015b, co wydarzy\u0142o si\u0119 kilka godzin wcze\u015bniej i zd\u0105\u017cy\u0142o ju\u017c nas oboje zirytowa\u0107. Znam jego g\u0142os, spos\u00f3b reagowania, charakterystyczn\u0105 ironi\u0119, t\u0119 niecierpliwo\u015b\u0107, kt\u00f3ra pojawia si\u0119 wtedy, kiedy kto\u015b myli opini\u0119 z wiedz\u0105 albo efektowne zdanie z argumentem. Czasem Andrzej opowiada co\u015b ze swojego \u017cycia, wi\u0119c wiele nazwisk i wydarze\u0144 z ksi\u0105\u017cki nie by\u0142o mi zupe\u0142nie obcych. Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce wiem o nim ca\u0142kiem du\u017co, ale po przeczytaniu tej ksi\u0105\u017cki zobaczy\u0142am, jak bardzo to poznanie by\u0142o jednak fragmentaryczne.<\/span><\/p>\n \u201cB\u0142\u0119kitnego kamienia Syzyfa\u201d nie umiem czyta\u0107 jak zwyczajnej autobiografii i trudno mi pisa\u0107 o nim z pozycji krytyka stoj\u0105cego na zewn\u0105trz, kt\u00f3ry po lekturze zajmuje si\u0119 konstrukcj\u0105, tempem narracji czy proporcjami mi\u0119dzy wspomnieniem a komentarzem politycznym. Mo\u017cna oczywi\u015bcie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce pami\u0119\u0107 prowadzi tu opowie\u015b\u0107 w\u0142asnymi drogami, chronologia czasami si\u0119 rozlu\u017ania, a wielka historia wchodzi mi\u0119dzy prywatne sceny bez \u017cadnej zapowiedzi. Mnie podczas lektury interesowa\u0142 przede wszystkim cz\u0142owiek. Andrzej cofa si\u0119 do dzieci\u0144stwa, domu rodzinnego, rodzic\u00f3w, szko\u0142y, nauczycieli, pierwszych lektur i pierwszych pr\u00f3b rozumienia \u015bwiata. Jedno nazwisko wywo\u0142uje kolejne, dawno przeczytana ksi\u0105\u017cka otwiera histori\u0119 sprzed wielu lat, tera\u017aniejszo\u015b\u0107 miesza si\u0119 z przesz\u0142o\u015bci\u0105 i z czasem przesta\u0142am pr\u00f3bowa\u0107 uk\u0142ada\u0107 wszystko w g\u0142owie wed\u0142ug dat. W\u0142a\u015bnie tak dzia\u0142a pami\u0119\u0107. Wraca przez zdanie, nazwisko, przedmiot, czyj\u015b g\u0142os, nag\u0142e skojarzenie. Jest nauczycielka Maria Baranowska, s\u0105 rodzice, ludzie przewijaj\u0105cy si\u0119 przez dom, jest te\u017c m\u0142ody Koraszewski, kt\u00f3rego dzisiejszy Koraszewski nie traktuje z przesadn\u0105 pob\u0142a\u017cliwo\u015bci\u0105. Bardzo to lubi\u0119. W wielu autobiografiach ludzi publicznych, kt\u00f3re czyta\u0142am dra\u017cni\u0142o mnie to, \u017ce po sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu latach ich autorzy okazuj\u0105 si\u0119 nadzwyczajnie przenikliwi ju\u017c jako dwudziestolatkowie. Wszystko przewidzieli, wszystko rozumieli, tylko \u015bwiat wtedy jeszcze za nimi nie nad\u0105\u017ca\u0142. U Koraszewskiego tego nie ma. Potrafi spojrze\u0107 na w\u0142asne polityczne naiwno\u015bci bez \u017cadnej taryfy ulgowej, przyzna\u0107, \u017ce si\u0119 myli\u0142, \u017ce wierzy\u0142 w rzeczy, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej ocenia\u0142 zupe\u0142nie inaczej. To bardzo wa\u017cne, nie buduje sobie pomnika z w\u0142asnej biografii.<\/span><\/p>\n P\u00f3\u017aniej pojawia si\u0119 Ma\u0142gorzata i od tego momentu ksi\u0105\u017cka zaczyna si\u0119 dla mnie zmienia\u0107. Najpierw m\u0142oda kobieta przy maszynie do pisania, bardzo inteligentna, rzeczowa, logiczna, pozbawiona potrzeby robienia na kimkolwiek szczeg\u00f3lnego wra\u017cenia. Ich znajomo\u015b\u0107 zaczyna si\u0119 od rozmowy, od ksi\u0105\u017cek, od pyta\u0144, od sprawdzania, co ten drugi wie i czy ma co\u015b ciekawego do powiedzenia. P\u00f3\u017aniej ta rozmowa w\u0142a\u015bciwie nigdy si\u0119 nie ko\u0144czy. To z tego powodu ksi\u0105\u017cka tak mnie poruszy\u0142a. Mi\u0142o\u015b\u0107 przez wielkie \u201cM\u201d zosta\u0142a w niej opisana niemal mimochodem. Andrzej po prostu o niej opowiada. Nie pr\u00f3buje jej upi\u0119ksza\u0107 ani robi\u0107 z niej postaci wi\u0119kszej ni\u017c by\u0142a, a mimo to z ka\u017cdej kolejnej strony coraz wyra\u017aniej wida\u0107, kim by\u0142a dla niego. Ona sama wychodzi z tych stron, czasem jednym zdaniem, czasem komentarzem do przeczytanego tekstu, reakcj\u0105 na wydarzenie polityczne, \u017cartem. Znika na chwil\u0119 i wraca tak naturalnie, jak kto\u015b, kto od bardzo dawna mieszka w tym samym domu. Im dalej czyta\u0142am, tym mocniej mia\u0142am poczucie, \u017ce przez ogromn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tej opowie\u015bci podstawow\u0105 jednostk\u0105 \u017cycia jest \u201cmy\u201d. To \u201cmy\u201d bardzo szybko musi si\u0119 mierzy\u0107 z histori\u0105. Rok 1967, l\u0119k o Izrael, polska propaganda, radio, wojna sze\u015bciodniowa, a chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej Marzec 1968 i ca\u0142a jego obrzydliwo\u015b\u0107. Historia u Koraszewskiego schodzi jednak z poziomu politycznych nazwisk do poziomu ludzi. Przyjaciel m\u00f3wi, \u017ce zrozumie, je\u017celi kto\u015b przestanie si\u0119 z nim spotyka\u0107, bo jest \u017bydem. Ma\u0142gorzata pyta, czy Andrzej powiedzia\u0142 rodzicom o jej pochodzeniu. Nagle pa\u0144stwo wchodzi mi\u0119dzy ludzi i pr\u00f3buje ustala\u0107, kto jest sw\u00f3j, kto jest obcy, i z kim wypada si\u0119 przyja\u017ani\u0107, a z kim lepiej ju\u017c nie. Takie sceny zostaj\u0105 w pami\u0119ci d\u0142u\u017cej ni\u017c kolejne historyczne om\u00f3wienie Marca. P\u00f3\u017aniejsze \u017cycie na emigracji, Szwecja, Londyn, BBC, polska opozycja, ksi\u0105\u017cki wysy\u0142ane do kraju, ludzie, kt\u00f3rzy dzi\u015b funkcjonuj\u0105 w historii pod du\u017cymi nazwiskami, a u Andrzeja pozostaj\u0105 tak\u017ce zwyk\u0142ymi lud\u017ami, czasem \u015bmiesznymi, czasem irytuj\u0105cymi, lub po prostu bliskimi. Koraszewski ma t\u0119 zalet\u0119, \u017ce nie pozwala postaciom z w\u0142asnej biografii zastygn\u0105\u0107 w kamiennych pomnikach. Kto\u015b mo\u017ce by\u0107 wa\u017cnym intelektualist\u0105 ale r\u00f3wnocze\u015bnie m\u0119czy\u0107 go swoim charakterem, kto\u015b mo\u017ce p\u00f3\u017aniej wej\u015b\u0107 do podr\u0119cznik\u00f3w, a w danej chwili jest po prostu cz\u0142owiekiem przy stole, z kt\u00f3rym mo\u017cna si\u0119 pok\u0142\u00f3ci\u0107 albo z kt\u00f3rego mo\u017cna si\u0119 \u015bmia\u0107.<\/span><\/p>\n I przez ca\u0142y ten czas Ma\u0142gorzata jest obok. W domu, w trakcie pracy, w podr\u00f3\u017cy i w decyzjach. Czasem na pierwszym planie, cz\u0119\u015bciej gdzie\u015b w \u015brodku codzienno\u015bci. Z czasem powstaje mi\u0119dzy nimi w\u0142asny j\u0119zyk, coraz mniej czytelny dla reszty \u015bwiata. To chyba jeden z najbardziej intymnych wymiar\u00f3w tej ksi\u0105\u017cki, w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce nie zosta\u0142 specjalnie wystawiony na pokaz. Ma\u0142gorzata jest przy zakupie domu, w rozmowach o ksi\u0105\u017ckach, przy wiadomo\u015bciach, przy kolejnych tekstach. Z czasem wystarcza jedno spojrzenie, jedno zdanie lub nawet jego brak. Kiedy cz\u0142owiek \u017cyje z kim\u015b przez dziesi\u0119ciolecia, tworzy si\u0119 wsp\u00f3lny s\u0142ownik, kt\u00f3rego nie trzeba ju\u017c obja\u015bnia\u0107.<\/span><\/p>\n Potem pojawia si\u0119 Joanna i fragmenty o niej czyta\u0142am wolniej. Historii choroby dziecka nie da si\u0119 stre\u015bci\u0107 bez sp\u0142aszczenia czego\u015b bardzo wa\u017cnego. Joanna choruje na bia\u0142aczk\u0119, pisze pami\u0119tnik, ale nadal pozostaje inteligentna, dowcipna, pr\u00f3buje funkcjonowa\u0107 w rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej normalno\u015b\u0107 niestety coraz bardziej znika. Jest leczenie, s\u0105 okresy nadziei, jednak p\u00f3\u017aniej choroba wraca. Andrzej pisze, \u017ce \u015bmier\u0107 Joanny wykopa\u0142a mi\u0119dzy nim i Ma\u0142gorzat\u0105 a reszt\u0105 \u015bwiata przepa\u015b\u0107. To zdanie zosta\u0142o ze mn\u0105, bo bardzo dok\u0142adnie opisuje co\u015b, co ludzie nieznaj\u0105cy takiej straty mog\u0105 rozumie\u0107 tylko z daleka. Po \u015bmierci bliskiego cz\u0142owieka \u015bwiat bezczelnie trwa dalej, jak gdyby nic si\u0119 nie wydarzy\u0142o. Joanna nie zostaje p\u00f3\u017aniej zamkni\u0119ta w jednym rozdziale. Jest obecna przez nast\u0119pne dekady, czasem bez s\u0142\u00f3w, ale stale. Wraca przy cudzym cierpieniu, przy my\u015bleniu o \u015bmierci, przy kolejnych stratach. Andrzej i Ma\u0142gorzata wiedz\u0105 ju\u017c, \u017ce s\u0105 rzeczy, kt\u00f3re nigdy nie mijaj\u0105. Cz\u0142owiek uczy si\u0119 z nimi istnie\u0107. To dlatego tak mocny jest fragment o wcze\u015bniejszym \u201cB\u0142\u0119kitnym kamieniu\u201d, ma\u0142ej ksi\u0105\u017cce z\u0142o\u017conej z fragment\u00f3w pami\u0119tnika Joanny, w\u0142asnych zapisk\u00f3w Andrzeja i wierszy napisanych po jej \u015bmierci. Joanna, wiedz\u0105c ju\u017c, \u017ce umiera, powiedzia\u0142a szkolnej przyjaci\u00f3\u0142ce, \u017ce chcia\u0142aby mie\u0107 b\u0142\u0119kitny kamie\u0144 nagrobny z napisem \u201cHon log och dog\u201d, \u201cU\u015bmiechn\u0119\u0142a si\u0119 i umar\u0142a\u201d. Ten b\u0142\u0119kit pojawi\u0142 si\u0119 wi\u0119c w jego pisaniu wiele lat wcze\u015bniej, zwi\u0105zany z c\u00f3rk\u0105 i z jedn\u0105 z najwi\u0119kszych tragedii jego \u017cycia. Kiedy wraca p\u00f3\u017aniej w tytule \u201cB\u0142\u0119kitnego kamienia Syzyfa\u201d, niesie ju\u017c ze sob\u0105 ca\u0142\u0105 t\u0119 wcze\u015bniejsz\u0105 histori\u0119.<\/span><\/p>\n \u017bycie trwa i w\u0142a\u015bnie to \u201ctrwa\u201d zaczyna mie\u0107 w tej ksi\u0105\u017cce coraz wi\u0119kszy ci\u0119\u017car. Jest praca, BBC, polityka, przemiany w Polsce, upadek komunizmu, powr\u00f3t do kraju, Dobrzyn, dom, sad, ogr\u00f3d i Wis\u0142a. Ten dom z czasem przestaje by\u0107 zwyk\u0142ym miejscem zamieszkania. Staje si\u0119 centrum wsp\u00f3lnego \u017cycia i wsp\u00f3lnej pracy. To tam powstaj\u0105 \u201cListy z naszego sadu\u201d. Dzisiaj patrz\u0119 na t\u0119 nazw\u0119 zupe\u0142nie inaczej ni\u017c przed lektur\u0105. Wcze\u015bniej by\u0142a dla mnie nazw\u0105 strony i projektu, kt\u00f3ry znam od lat. Teraz widz\u0119 w niej dwoje ludzi. Andrzej i Ma\u0142gorzata codziennie czytaj\u0105, wybieraj\u0105, por\u00f3wnuj\u0105, rozmawiaj\u0105 o tym, co dzieje si\u0119 na \u015bwiecie. Polityka nie jest dla nich zainteresowaniem, ale cz\u0119\u015bci\u0105 ich codzienno\u015bci, cz\u0119\u015bci\u0105 wsp\u00f3lnego my\u015blenia. Poranne sprawdzanie wiadomo\u015bci, tekst, kt\u00f3ry trzeba przeczyta\u0107, co\u015b, co warto przet\u0142umaczy\u0107 albo opublikowa\u0107, komentarz drugiej osoby, kt\u00f3ra natychmiast widzi s\u0142abszy punkt argumentu. Po latach trudno nawet powiedzie\u0107, gdzie ko\u0144czy si\u0119 praca jednego, a zaczyna drugiego.<\/span><\/p>\n Dlatego tak wa\u017cne miejsce zajmuje tutaj Izrael. Te fragmenty by\u0142y mi szczeg\u00f3lnie bliskie i chc\u0119 to powiedzie\u0107 precyzyjnie. We Francji zajmowa\u0142am si\u0119 sprawami Izraela r\u00f3wnie\u017c zawodowo, w Polsce przez lata by\u0142am przede wszystkim autork\u0105 wierszy i w\u0142a\u015bnie w nich Izrael oraz sprawy \u017cydowskie stale powraca\u0142y. Jestem \u017byd\u00f3wk\u0105. Ten rodzaj niepokoju, kt\u00f3ry pojawia si\u0119 u Andrzeja i Ma\u0142gorzaty pod koniec lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, znam tak\u017ce z historii w\u0142asnej rodziny. Moi rodzice zostali zmuszeni do emigracji z Polski po antysemickiej kampanii 1968 roku. Na szcz\u0119\u015bcie sama tego nie pami\u0119tam, nie by\u0142o mnie jeszcze na \u015bwiecie, ale dorasta\u0142am z wiedz\u0105 o tym, co ich st\u0105d wypchn\u0119\u0142o i jak szybko pa\u0144stwo mo\u017ce ludziom powiedzie\u0107, \u017ce po prostu przestali by\u0107 u siebie. P\u00f3\u017aniejsze powroty antysyjonizmu, kolejne zmiany j\u0119zyka i przepisywanie starej nienawi\u015bci na nowe s\u0142ownictwo czytam tak\u017ce przez t\u0119 rodzinn\u0105 pami\u0119\u0107. Gniew, kt\u00f3ry u Andrzeja narasta po 7 pa\u017adziernika, jest mi bardzo dobrze znany. Izrael i sprawy \u017cydowskie nigdy nie by\u0142y dla mnie obcym tematem ogl\u0105danym z bezpiecznej odleg\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n Andrzej prowadzi czytelnika od roku 1967 przez kolejne podr\u00f3\u017ce do Izraela, fascynacj\u0119 krajem i pr\u00f3by zrozumienia spo\u0142ecze\u0144stwa budowanego przez ludzi pochodz\u0105cych z bardzo r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bci \u015bwiata, a\u017c po coraz wi\u0119ksze rozczarowanie sposobem, w jaki Izrael jest przedstawiany przez Zach\u00f3d. Podoba mi si\u0119, \u017ce sam przyznaje, i\u017c ogl\u0105da z Ma\u0142gorzat\u0105 tylko fragmenty rzeczywisto\u015bci, poczt\u00f3wki z kraju, kt\u00f3rego nie spos\u00f3b zrozumie\u0107 podczas kilku wizyt czy nawet przez przeczytanie wielu ksi\u0105\u017cek. Jest fascynacja, jest sympatia, ale nigdy nie ma udawania wszechwiedzy. Wa\u017cnym momentem jest Durban w 2001 roku, konferencja ONZ przeciw rasizmowi, kt\u00f3ra w jego opisie staje si\u0119 jednym z symboli przywracania antysyjonizmu jako j\u0119zyka akceptowalnego. Andrzej i Ma\u0142gorzata zaczynaj\u0105 jeszcze uwa\u017cniej patrze\u0107 na to, sk\u0105d czerpi\u0105 swoje wiadomo\u015bci. Zmienia si\u0119 ich poranny przegl\u0105d prasy. Coraz cz\u0119\u015bciej zaczynaj\u0105 od \u017ar\u00f3de\u0142 izraelskich, bo ro\u015bnie nieufno\u015b\u0107 wobec sposobu, w jaki konflikt opisuj\u0105 media zachodnie. Potem przychodzi 11 wrze\u015bnia, islamizm, kolejne wojny, Rosja i nast\u0119pne ideologie, kt\u00f3re zmieniaj\u0105 wy\u0142\u0105cznie nazwy, ale prowadz\u0105 do bardzo podobnych rezultat\u00f3w.<\/span><\/p>\n Czytaj\u0105c to wszystko razem, zobaczy\u0142am jeszcze wyra\u017aniej co\u015b, co przy wcze\u015bniejszych ksi\u0105\u017ckach Andrzeja opisywa\u0142am g\u0142\u00f3wnie jako cech\u0119 jego publicystyki. Potrzeba sprawdzania nie jest wy\u0142\u0105cznie warsztatem. Przez lata sta\u0142o si\u0119 to ich wsp\u00f3lnym sposobem patrzenia na \u015bwiat. Andrzej i Ma\u0142gorzata czytaj\u0105, spieraj\u0105 si\u0119, czasem dochodz\u0105 do wsp\u00f3lnego wniosku, czasem zatrzymuj\u0105 si\u0119 i zostawiaj\u0105 pytanie bez odpowiedzi. W cz\u0119\u015bci dotycz\u0105cej Gazy pojawia si\u0119 moment, kiedy zastanawiaj\u0105 si\u0119 nad rzeczywistym poparciem palesty\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa dla kultu przemocy i potrafi\u0105 powiedzie\u0107: tego uczciwie nie wiemy. Bardzo ceni\u0119 takie momenty, bo \u0142atwo jest mie\u0107 opini\u0119, du\u017co trudniej zostawi\u0107 miejsce na niewiedz\u0119. Szczeg\u00f3lnie w czasach, kiedy w\u0142a\u015bciwie ka\u017cdy ma gotow\u0105 odpowied\u017a po przeczytaniu jednego nag\u0142\u00f3wka.<\/span><\/p>\n Potem przychodzi 7 pa\u017adziernika 2023 roku i ton ksi\u0105\u017cki si\u0119 zmienia. Jest masakra, s\u0105 zak\u0142adnicy, Hamas, reakcja \u015bwiata, demonstracje i media, kt\u00f3re bardzo szybko zaczynaj\u0105 przesuwa\u0107 ci\u0119\u017car opowie\u015bci z tego, co wydarzy\u0142o si\u0119 7 pa\u017adziernika, na oskar\u017cenia wobec Izraela. Andrzej pisze coraz ostrzej. Jest w nim gniew, czasami w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 doskonale rozumiem. Widz\u0119 te\u017c, jak wszystko, co wydarzy\u0142o si\u0119 przez poprzednie dziesi\u0119ciolecia, nagle wraca jednocze\u015bnie: Marzec, antysemityzm ukrywany pod s\u0142owem \u201cantysyjonizm\u201d, Durban, media, instytucje mi\u0119dzynarodowe, to nieustaj\u0105ce zdumienie, jak szybko \u015bwiat potrafi przej\u015b\u0107 od wsp\u00f3\u0142czucia \u017bydom do t\u0142umaczenia im, \u017ce przesadzaj\u0105 z w\u0142asnym strachem. Andrzej pisze, \u017ce po 7 pa\u017adziernika zosta\u0142a ju\u017c tylko obrona przed k\u0142amstwem. Po przeczytaniu ca\u0142ej ksi\u0105\u017cki to zdanie ma dla mnie dodatkowy ci\u0119\u017car, bo obrona przed k\u0142amstwem by\u0142a tak\u017ce cz\u0119\u015bci\u0105 ich wsp\u00f3lnej pracy, cz\u0119\u015bci\u0105 ich \u201cmy\u201d.<\/span><\/p>\n I wtedy Ma\u0142gorzata umiera. Nagle, bez d\u0142ugiego po\u017cegnania, zostawiaj\u0105c gotowy tekst na ekranie. Od tego momentu wszystkie wcze\u015bniejsze strony czyta si\u0119 inaczej, bo przez t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 zd\u0105\u017cy\u0142am si\u0119 do jej obecno\u015bci przyzwyczai\u0107. Do tego, \u017ce zaraz co\u015b powie, skomentuje, ostudzi emocj\u0119, podwa\u017cy zbyt szybki wniosek. Andrzej sam pisze p\u00f3\u017aniej, \u017ce Ma\u0142gorzata pilnowa\u0142a rzeczowo\u015bci i ch\u0142odzi\u0142a jego emocje, a przyjaciel zauwa\u017ca, \u017ce po jej \u015bmierci w jego tekstach pojawia si\u0119 wi\u0119cej gniewu. Potem tego g\u0142osu ju\u017c nie ma, a zostaje dom, w kt\u00f3rym wszystko nadal o niej przypomina. Andrzej siedzi w fotelu, w kt\u00f3rym zmar\u0142a, robi notatki jej pi\u00f3rem, nosi jej r\u0119kawiczki. D\u0142ugo by\u0142y za ma\u0142e, w ko\u0144cu si\u0119 rozci\u0105gn\u0119\u0142y i mo\u017ce je zak\u0142ada\u0107. Czasami, przygotowuj\u0105c jedzenie, automatycznie wyjmuje dwa talerze. Rozmawia z kotami, czasem sam ze sob\u0105, \u017ceby us\u0142ysze\u0107 ludzki g\u0142os. Przechodzi z pokoju do pokoju i dotyka przedmiot\u00f3w, kt\u00f3re uruchamiaj\u0105 pami\u0119\u0107. To s\u0105 dla mnie jedne z najmocniejszych stron tej ksi\u0105\u017cki, w\u0142a\u015bnie przez zwyczajno\u015b\u0107 tych gest\u00f3w. \u017ba\u0142oba nigdy nie rozgrywa si\u0119 w nich w wielkich scenach. Jest w talerzu wyj\u0119tym odruchowo dla osoby, kt\u00f3rej ju\u017c nie ma, w pi\u00f3rze le\u017c\u0105cym na biurku, w r\u0119kawiczkach, kt\u00f3re zachowa\u0142y jeszcze co\u015b z jej obecno\u015bci.<\/span><\/p>\n I nadal jest praca.<\/span><\/p>\n To w\u0142a\u015bnie tutaj ksi\u0105\u017cka poruszy\u0142a mnie najmocniej, bo znam Andrzeja dzisiaj. Widz\u0119 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry nadal czyta ogromne ilo\u015bci tekst\u00f3w, szuka materia\u0142\u00f3w, zapisuje je, wybiera, pisze, \u015bledzi wiadomo\u015bci i wraca do temat\u00f3w. Potrafi w jednej rozmowie przes\u0142a\u0107 artyku\u0142, kt\u00f3rego jeszcze nie zd\u0105\u017cy\u0142am przeczyta\u0107, przypomnie\u0107 tekst sprzed wielu lat i natychmiast po\u0142\u0105czy\u0107 go z tym, co wydarzy\u0142o si\u0119 rano. Przed lektur\u0105 widzia\u0142am w tym g\u0142\u00f3wnie jego temperament. Teraz widz\u0119 r\u00f3wnie\u017c dalszy ci\u0105g tego, co robi\u0142 z Ma\u0142gorzat\u0105.<\/span><\/p>\n \u201cP\u00f3ki jestem, musi trwa\u0107 to, co robili\u015bmy razem.\u201d<\/span><\/p>\n To zdanie jest dla mnie jednym z najwa\u017cniejszych w ca\u0142ej ksi\u0105\u017cce. Dlatego nie chc\u0119 pisa\u0107, \u017ce Andrzej \u201cpracuje za dwoje\u201d. By\u0142oby w tym co\u015b za bardzo \u0142atwego. On sam nazwa\u0142 to znacznie trafniej: kontynuuje to, co robili razem. \u201cListy z naszego sadu\u201d przetrwa\u0142y, \u015bwiat jest nadal sprawdzany, materia\u0142y nadal trafiaj\u0105 na stron\u0119, teksty nadal powstaj\u0105, cho\u0107 po drugiej stronie biurka nie ma ju\u017c jej fizycznie – jest obecna inaczej. Kiedy to przeczyta\u0142am, pomy\u015bla\u0142am sobie, ile drugiego cz\u0142owieka wchodzi przez kilkadziesi\u0105t lat w nasze w\u0142asne my\u015blenie. Kto\u015b m\u00f3wi \u201cja\u201d, ale po p\u00f3\u0142 wieku wsp\u00f3lnego \u017cycia w tym \u201cja\u201d jest ju\u017c mn\u00f3stwo wsp\u00f3lnych ju\u017c reakcji, gest\u00f3w i sposob\u00f3w patrzenia. Wiemy, co druga osoba powiedzia\u0142aby na zbyt mocne zdanie, gdzie by si\u0119 zatrzyma\u0142a, czego by nie zaakceptowa\u0142a, z czego by si\u0119 roze\u015bmia\u0142a. I nawet kiedy jej nie ma, ta wiedza nie znika.<\/span><\/p>\n Dla mnie \u201cB\u0142\u0119kitny kamie\u0144 Syzyfa\u201d jest przede wszystkim ksi\u0105\u017ck\u0105 o mi\u0142o\u015bci.<\/span><\/p>\n O mi\u0142o\u015bci bardzo d\u0142ugiej, zupe\u0142nie pozbawionej potrzeby demonstrowania samej siebie. O takim rodzaju blisko\u015bci, kt\u00f3ry z czasem przestaje potrzebowa\u0107 wielkich deklaracji, bo jest ju\u017c wbudowany w spos\u00f3b rozmowy, pracy, milczenia, reagowania na wiadomo\u015b\u0107 przeczytan\u0105 przy drugim komputerze. Andrzej nie pisze wielkich zda\u0144 o uczuciu do Ma\u0142gorzaty, a ja przez ca\u0142\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 to uczucie widz\u0119. W\u0142a\u015bnie dlatego jest tak mocne. Jest obecne w ostatnich spacerach, kiedy coraz trudniej jej chodzi\u0107, w powrocie do domu, w kawie przyniesionej do biurka, w tym, \u017ce po kilkudziesi\u0119ciu latach wystarcza samo spojrzenie. Jest p\u00f3\u017aniej w przedmiotach, kt\u00f3rych Andrzej nie potrafi traktowa\u0107 jak zwyk\u0142ych rzeczy. W pracy, kt\u00f3r\u0105 kontynuuje. W tytule strony, kt\u00f3rego po jej \u015bmierci nie zmienia, bo \u201cListy z naszego sadu\u201d pozostaj\u0105 listami z ich sadu.<\/span><\/p>\n W ksi\u0105\u017cce jest te\u017c bardzo du\u017co staro\u015bci i chyba r\u00f3wnie\u017c dlatego tak mnie poruszy\u0142a. Staro\u015b\u0107 bez lukrowania. Cia\u0142o zaczyna przeszkadza\u0107, s\u0105 operacje, choroby, b\u00f3l, ograniczenia, coraz kr\u00f3tsze spacery. Ma\u0142gorzata po nieudanej operacji biodra nie mo\u017ce ju\u017c chodzi\u0107 tak jak wcze\u015bniej. Andrzej opisuje w\u0142asne cia\u0142o r\u00f3wnie\u017c z ironi\u0105 – dobrze wie, \u017ce biologii nie interesuj\u0105 nasze dalsze plany. A jednak umys\u0142 nadal jest zaj\u0119ty. Jest tekst do poprawienia, materia\u0142 do przeczytania, co\u015b do sprawdzenia. Po \u015bmierci Ma\u0142gorzaty ta aktywno\u015b\u0107 nabiera jeszcze innego znaczenia, bo staje si\u0119 tak\u017ce form\u0105 trwania ich wsp\u00f3lnej pracy. Dopiero pod koniec tytu\u0142 naprawd\u0119 ods\u0142ania wszystkie swoje warstwy. \u201cB\u0142\u0119kitny kamie\u0144\u201d pojawi\u0142 si\u0119 u Andrzeja znacznie wcze\u015bniej, w ksi\u0105\u017cce zwi\u0105zanej z Joann\u0105. Po latach ten kamie\u0144 wraca ju\u017c jako kamie\u0144 Syzyfa. B\u0142\u0119kit ma kilka znacze\u0144. Andrzej pisze o nim jako o kolorze boskim, zaraz potem pojawia si\u0119 r\u00f3wnie\u017c b\u0142\u0119kit izraelskiej flagi, Izraela obecnego w jego \u017cyciu i pisaniu od dziesi\u0119cioleci. Jest w tym tak\u017ce wcze\u015bniejszy b\u0142\u0119kit Joanny, wi\u0119c jeden kolor \u0142\u0105czy nagle bardzo odleg\u0142e miejsca tej biografii.<\/span><\/p>\n A Syzyf? Ja czytam go jako Andrzeja.<\/span><\/p>\n Cz\u0142owieka, kt\u00f3ry wie, \u017ce kamie\u0144 znowu spadnie. Wie, \u017ce kolejny tekst nie sprawi, \u017ce nast\u0119pnego dnia \u015bwiat przestanie produkowa\u0107 k\u0142amstwa, \u017ce \u017cadna liczba argument\u00f3w nie wyleczy ludzi z potrzeby nienawi\u015bci, \u017ce \u015bmierci Joanny nie mo\u017cna cofn\u0105\u0107, Ma\u0142gorzata nie wr\u00f3ci do drugiego komputera, a kamie\u0144 i tak znajdzie si\u0119 znowu na dole. Mimo tego trzeba po niego zej\u015b\u0107. I w\u0142a\u015bnie tu pojawia si\u0119 jedna z najpi\u0119kniejszych scen tej ksi\u0105\u017cki. Syzyf schodzi ze zbocza i po drodze widzi kwitn\u0105ce krzewy, ptaka k\u0105pi\u0105cego si\u0119 w wodzie zgromadzonej po deszczu, obserwuje harce ma\u0142ych lis\u00f3w, stara si\u0119 ich nie sp\u0142oszy\u0107, szuka s\u0142owika, kt\u00f3rego s\u0142yszy gdzie\u015b nad sob\u0105. Na dole le\u017cy kamie\u0144 i za chwil\u0119 znowu trzeba b\u0119dzie go pcha\u0107. To jest dla mnie bardzo \u2018Koraszewskie\u2019. Bez metafizycznego pocieszenia, bez obietnicy, \u017ce wszystko wydarzy\u0142o si\u0119 po co\u015b. Absurd pozostaje absurdem. Kamie\u0144 spada. Cz\u0142owiek traci ludzi, kt\u00f3rych kocha\u0142, starzeje si\u0119, cia\u0142o coraz gorzej wsp\u00f3\u0142pracuje, \u015bwiat nadal bywa potwornie g\u0142upi. Jednak po drodze nadal mo\u017cna zobaczy\u0107 co\u015b, co na chwil\u0119 odrywa wzrok od kamienia. Jest co\u015b do przeczytania, co\u015b do napisania, cz\u0142owiek, z kt\u00f3rym warto porozmawia\u0107. Mo\u017cna przez chwil\u0119 zobaczy\u0107 kwitn\u0105cy sad i by\u0107 szcz\u0119\u015bliwym, wiedz\u0105c doskonale, co czeka na dole.<\/span><\/p>\n B\u0119d\u0119 do tej ksi\u0105\u017cki wraca\u0107. Do mojego nad t\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 wzruszenia. Jest na mojej p\u00f3\u0142ce wiele ksi\u0105\u017cek, kt\u00f3re przeczyta\u0142am z zainteresowaniem, kilka takich, kt\u00f3re uwa\u017cam za bardzo wa\u017cne, ale bardzo niewiele takich, o kt\u00f3rych ju\u017c po sko\u0144czeniu wiem, \u017ce nie przeczyta\u0142am ich po raz ostatni. \u201cB\u0142\u0119kitny kamie\u0144 Syzyfa\u201d nale\u017cy do tej ostatniej grupy. Zmieni\u0142 mi spos\u00f3b patrzenia na cz\u0142owieka, kt\u00f3rego ju\u017c wcze\u015bniej zna\u0142am. Przy poprzednich ksi\u0105\u017ckach widzia\u0142am przede wszystkim jego umys\u0142, tutaj zobaczy\u0142am, z czego ten umys\u0142 wyr\u00f3s\u0142 i jakie \u017cycie stoi za dzisiejszym sposobem my\u015blenia Andrzeja. Zobaczy\u0142am dzieci\u0144stwo, m\u0142odo\u015b\u0107, ludzi, kt\u00f3rzy go ukszta\u0142towali, polityczne b\u0142\u0119dy i rozczarowania, Joann\u0119 i ran\u0119, kt\u00f3ra nigdy si\u0119 nie zamkn\u0119\u0142a, Ma\u0142gorzat\u0119 i kilkadziesi\u0105t lat wsp\u00f3lnej rozmowy, a potem samotno\u015b\u0107 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry po tym wszystkim nadal rano otwiera komputer.<\/span><\/p>\n Kiedy b\u0119dziemy rozmawia\u0107 o Izraelu, pewne jego zdania b\u0119d\u0119 s\u0142ysza\u0142a inaczej, pami\u0119taj\u0105c Ma\u0142gorzat\u0119 z roku 1967. Kiedy Andrzej zirytuje si\u0119 nierzetelnym artyku\u0142em, b\u0119d\u0119 wiedzia\u0142a, \u017ce przez dziesi\u0119ciolecia obok niego siedzia\u0142a osoba, kt\u00f3ra potrafi\u0142a t\u0119 z\u0142o\u015b\u0107 sch\u0142odzi\u0107. Kiedy przy\u015ble mi nast\u0119pny tekst albo link, zapewne przypomn\u0119 sobie jego w\u0142asne zdanie, \u017ce p\u00f3ki jest, musi trwa\u0107 to, co robili razem. I mo\u017ce w\u0142a\u015bnie na tym polega dla mnie sens ca\u0142ego tytu\u0142u. Kamie\u0144 spada, Andrzej po niego wraca, a po drodze nadal patrzy na \u015bwiat.<\/span><\/p>\n Z przyja\u017ani\u0105 i ogromnym wzruszeniem.<\/span><\/p>\n Anne Goldschmid<\/em><\/span><\/a><\/strong>, Pary\u017c, 17 wrze\u015bnia 2026 r.<\/em><\/span><\/p>\n P.S. \u201eB\u0142\u0119kitny Kamie\u0144 Syzyfa\u201d e-booka jest ju\u017c w sprzeda\u017cy i mo\u017cna go kupi\u0107 tu; https:\/\/www.legimi.pl\/ebook-blekitny-kamien-syzyfa-andrzej-koraszewski,b1711500.html<\/a>. Premiera papierowego wydania odb\u0119dzie 1 pa\u017adziernika w dobrzy\u0144skim Domu Kultury o godzinie 18:00. Potem ksi\u0105\u017cka b\u0119dzie dost\u0119pna w sklepie Wydawnictwa \u201eStapis\u201d i w innych miejscach.<\/em><\/span><\/p>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> B\u0142\u0119kitny Kamie\u0144 Syzyfa \u2013 recenzja Anne Goldschmid Przy poprzednich ksi\u0105\u017ckach Andrzeja Koraszewskiego pisa\u0142am ju\u017c o jego precyzji, ironii, nieufno\u015bci wobec gotowych prawd, o tym, \u017ce sprawdza, wraca do \u017ar\u00f3de\u0142, rozbiera argumenty i potrafi by\u0107 r\u00f3wnie bezlitosny wobec cudzych tez jak wobec w\u0142asnych dawnych z\u0142udze\u0144. Pisa\u0142am te\u017c o jego bezkompromisowo\u015bci, o potrzebie nazywania rzeczy po imieniu, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[33,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/133884"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=133884"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/133884\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":134054,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/133884\/revisions\/134054"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=133884"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=133884"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=133884"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n
\n
\n\n\n\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"