{"id":134473,"date":"2026-10-14T17:05:00","date_gmt":"2026-10-14T15:05:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=134473"},"modified":"2026-10-08T07:40:47","modified_gmt":"2026-10-08T05:40:47","slug":"14-09-124","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=134473","title":{"rendered":"Historyczka: W Niemczech d\u0142ugo dominowa\u0142y strategie dystansowania si\u0119 od osobistej odpowiedzialno\u015bci za zbrodnie"},"content":{"rendered":"

Okupacja niemiecka podczas II wojny \u015bwiatowej – egzekucja Polak\u00f3w. Fot. PAP\/PAI\/Reprodukcja<\/em><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/a>Historyczka: W Niemczech d\u0142ugo dominowa\u0142y strategie dystansowania si\u0119 od osobistej odpowiedzialno\u015bci za zbrodnie<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h3>\n

J\u00f3zef Krzyk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

– W powojennych Niemczech przez d\u0142ugi czas dominowa\u0142y strategie dystansowania si\u0119 od osobistej odpowiedzialno\u015bci. Zbrodnie przypisywano abstrakcyjnemu \u201enazizmowi\u201d, w\u0105skiej grupie przyw\u00f3dc\u00f3w albo aparatowi SS \u2013 m\u00f3wi w rozmowie z PAP dr Joanna Nikel z Instytutu Pileckiego w Warszawie.<\/strong><\/h4>\n
\n

Archiwum Instytutu Pileckiego otrzyma\u0142o dot\u0105d niepublikowane i nieznane wspomnienia niemieckiego urz\u0119dnika, kt\u00f3ry podczas II wojny \u015bwiatowej pracowa\u0142 w administracji cywilnej Generalnego Gubernatorstwa. Materia\u0142 jest obecnie opracowywane przez dr Joann\u0105 Nikel. Rezultatem bada\u0144 b\u0119dzie artyku\u0142 naukowy, kt\u00f3ry najprawdopodobniej na pocz\u0105tku przysz\u0142ego roku zostanie opublikowany w recenzowanym czasopi\u015bmie naukowym.<\/span><\/p>\n

PAP: Jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce wspomnienia urz\u0119dnika niemieckiego z czas\u00f3w okupacji niemieckiej trafi\u0142y do Instytutu Pileckiego?<\/strong><\/h4>\n

Dr Joanna Nikel<\/strong>: To ogromna zas\u0142uga dyrekcji naszego Instytutu, przede wszystkim stoj\u0105cej na czele berli\u0144skiego oddzia\u0142u IP Hanny Radziejowskiej i jej zespo\u0142u. To dzi\u0119ki ich pracy Instytut Pileckiego w Berlinie zdoby\u0142 tak\u0105 renom\u0119, \u017ce osoba, kt\u00f3ra w swoich rodzinnych archiwach znalaz\u0142a dotycz\u0105ce II wojny \u015bwiatowej wspomnienia swojego przodka, postanowi\u0142a je przekaza\u0107 w\u0142a\u015bnie nam, a nie innej plac\u00f3wce.<\/span><\/p>\n

PAP: Co wiadomo o autorze wspomnie\u0144?<\/strong><\/h4>\n

J.N.: Osoba, kt\u00f3ra przekaza\u0142a nam jego wspomnienia, zastrzeg\u0142a \u017ce nie mo\u017cemy ujawni\u0107 nazwiska. Urodzi\u0142 si\u0119 w 1914 roku w Dolnej Saksonii i pochodzi\u0142 z rodziny o bardzo bogatym kapitale kulturowym. Jego ojciec by\u0142 dyplomowanym kupcem i ekonomist\u0105, pracowa\u0142 m.in. w Chinach, gdzie autor interesuj\u0105cych nas wspomnie\u0144 sp\u0119dzi\u0142 dzieci\u0144stwo, a nast\u0119pnie wr\u00f3ci\u0142 do Niemiec, sko\u0144czy\u0142 studia i zrobi\u0142 doktorat. Mia\u0142 pewne problemy kardiologiczne, a chc\u0105c unikn\u0105\u0107 poboru do wojska w 1943 roku postara\u0142 si\u0119 o posad\u0119 urz\u0119dnika w Generalnym Gubernatorstwie. W ten spos\u00f3b na kilka miesi\u0119cy trafi\u0142 do Radomia, a w czerwcu 1944 r. zosta\u0142 wys\u0142any na front, w nast\u0119pstwie czego finalnie trafi\u0142 do francuskiej niewoli.<\/span><\/p>\n

Uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107, \u017ce po wojnie przeszed\u0142 proces denazyfikacji i zosta\u0142 ca\u0142kowicie oczyszczony, nie by\u0142o przeciwko nim prowadzone \u017cadne \u015bledztwo, nie mia\u0142 \u017cadnych zarzut\u00f3w.<\/span><\/p>\n

PAP: Swoich wra\u017ce\u0144 z pobytu w okupowanej przez Niemcy Polsce nie spisywa\u0142 na bie\u017c\u0105co. Zrobi\u0142 to dopiero po wojnie. Co w tych wspomnieniach jest najciekawsze? Jak one \u015bwiadcz\u0105 o ich autorze?<\/strong><\/h4>\n

J.N.: Najbardziej uderzaj\u0105ce jest w\u0142a\u015bnie to, czego w tych wspomnieniach brakuje: mimo \u017ce autor zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z bied\u0105 Polak\u00f3w, przemoc\u0105 i wiedz\u0105 o Zag\u0142adzie, do\u015bwiadczenia te nie prowadz\u0105 go do zakwestionowania systemu, kt\u00f3rego sam by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105. Znacznie ch\u0119tniej obserwuje innych Niemc\u00f3w – urz\u0119dnik\u00f3w, policjant\u00f3w czy \u017co\u0142nierzy Wehrmachtu – i opisuje ich zachowania, nadu\u017cycia oraz krytyczne uwagi pod adresem Hansa Franka. Do takich powojennych deklaracji trzeba jednak podchodzi\u0107 ostro\u017cnie: krytyka nie\u017cyj\u0105cego ju\u017c Franka nie wi\u0105za\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas z \u017cadnym ryzykiem.<\/span><\/p>\n

Bardzo dobrze zna\u0142 te\u017c realia okupacyjnej codzienno\u015bci. Wiedzia\u0142, co oznacza kupowanie \u201ena lewo\u201d i \u017ce niemieccy urz\u0119dnicy mog\u0105 dzi\u0119ki czarnemu rynkowi zdoby\u0107 w\u0142a\u015bciwie wszystko – i sam z tych mo\u017cliwo\u015bci korzysta\u0142. W\u0142a\u015bnie ta zwyczajno\u015b\u0107 jest w jego relacji szczeg\u00f3lnie znacz\u0105ca: pokazuje, jak \u0142atwo przemoc, przywilej i eksploatacja stawa\u0142y si\u0119 elementami normalnego \u017cycia okupanta.<\/span><\/p>\n

PAP: By\u0142 zagorza\u0142ym nazist\u0105?<\/strong><\/h4>\n

J.N.: Trudno to zweryfikowa\u0107 tylko na podstawie tre\u015bci jego wspomnie\u0144, cho\u0107 wybrzmiewa z nich narodowosocjalistyczny \u015bwiatopogl\u0105d. Z przeprowadzonych kwerend archiwalnych uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 \u017ce w 1933 roku wst\u0105pi\u0142 do SS, a by\u0142 r\u00f3wnie\u017c cz\u0142onkiem NSDAP.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, w\u015br\u00f3d cz\u0142onk\u00f3w tych formacji zdarza\u0142y si\u0119 osoby kt\u00f3re przyst\u0119powa\u0142y tam kieruj\u0105c si\u0119 koniunkturalizmem. Dotyczy\u0142o to jednak g\u0142\u00f3wnie tych, kt\u00f3rzy si\u0119gali po partyjn\u0105 legitymacj\u0119 i zak\u0142adali czarny mundur wtedy gdy wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z udzia\u0142em w pewnych profitach.<\/span><\/p>\n

W NSDAP w szczytowym momencie by\u0142o a\u017c 8,5 mln Niemc\u00f3w. Jedni byli zagorza\u0142ymi wyznawcami hitleryzmu, a inni tylko liczyli na awans.<\/span><\/p>\n

PAP: Jaki obraz polskiej rzeczywisto\u015bci okupacyjnej wy\u0142ania si\u0119 z tych wspomnie\u0144?<\/strong><\/p>\n

J.N.: Pewnym utrudnieniem jest to, \u017ce nie pojawia si\u0119 w nich \u017cadna data. Z tre\u015bci wynika jednak, \u017ce autor pojawi\u0142 si\u0119 w okupowanym Radomiu ju\u017c po zako\u0144czeniu Akcji Reinhardt \u2013 czyli deportacji \u017byd\u00f3w do oboz\u00f3w zag\u0142ady. Informacje te potwierdzi\u0142y dalsze kwerendy archiwalne. Nie bra\u0142 wi\u0119c bezpo\u015bredniego udzia\u0142u w holokau\u015bcie, ale zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z tego, co zasz\u0142o. Kompletnie pijani \u017co\u0142nierze jad\u0105cy na przepustk\u0119 opowiedzieli mu z detalami o mordowaniu \u017byd\u00f3w na Bia\u0142orusi, ale sk\u0142oni\u0142o go to tylko do my\u015bli o tym, co si\u0119 stanie z Niemcami po wojnie.<\/span><\/p>\n

Od tego, co si\u0119 dzia\u0142o z \u017bydami i Polakami, bardziej jednak zajmowa\u0142a go sytuacja Niemc\u00f3w. Od pewnego momentu dostrzega\u0142 ju\u017c, \u017ce III Rzesza wojn\u0119 przegrywa. Widzia\u0142 odwr\u00f3t Wehrmachtu i by\u0142 \u015bwiadkiem pogarszaj\u0105cych si\u0119 nastroj\u00f3w, ale te\u017c coraz bardziej bezwzgl\u0119dnej grabie\u017cy. Wielu Niemc\u00f3w wok\u00f3\u0142 niego wychodzi\u0142o z za\u0142o\u017cenia, \u017ce trzeba si\u0119 szybko wzbogaci\u0107. Na porz\u0105dku dziennym by\u0142y korupcja i pija\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

PAP: A autor wspomnie\u0144 by\u0142 tylko \u015bwiadkiem, czy mo\u017ce te\u017c bra\u0142 w tym udzia\u0142?<\/strong><\/h4>\n

J.N.: By\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 tego systemu. Wspomina\u0142 chocia\u017cby o olbrzymim baga\u017cu, z jakim wyje\u017cd\u017ca\u0142 na \u015bwi\u0119ta do rodziny, z produktami spo\u017cywczymi, kt\u00f3re nie by\u0142y wtedy powszechnie dost\u0119pne. Nie wida\u0107 w tych zapiskach jednak refleksji, kt\u00f3ry by \u015bwiadczy\u0142a \u017ce mia\u0142 z tego powodu wyrzuty sumienia. Wychodzi\u0142 z za\u0142o\u017cenia, \u017ce ponosz\u0105cym koszty wojny Niemcom co\u015b si\u0119 nale\u017cy, \u017ce to oni s\u0105 ofiarami i trzeba ul\u017cy\u0107 rodzinom w bombardowanej przez wroga Rzeszy.<\/span><\/p>\n

A jednocze\u015bnie widzia\u0142 ogromn\u0105 degradacj\u0119 materialn\u0105 i zubo\u017cenie ludno\u015bci polskiej. Przygl\u0105da\u0142 si\u0119 g\u0142oduj\u0105cym dzieciom, ale nie ma w tych zapiskach \u017cadnej konstatacji, kt\u00f3ra by\u0142aby dowodem jego \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce to Niemcy s\u0105 odpowiedzialni za t\u0119 sytuacj\u0119. By\u0142 zaledwie urz\u0119dnikiem ni\u017cszego szczebla, ale i tak znajdowa\u0142 si\u0119 w sytuacji uprzywilejowanej. Przynajmniej w por\u00f3wnaniu do tego, z czym musia\u0142a si\u0119 wtedy mierzy\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cyj\u0105cych pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

PAP: Na czym polega warto\u015b\u0107 tych wspomnie\u0144? <\/strong><\/h4>\n

J.N.: S\u0105 one cennym \u017ar\u00f3d\u0142em pokazuj\u0105cym mentalno\u015b\u0107 i \u015bwiatopogl\u0105d Niemc\u00f3w na terenie okupowanej przez III Rzesz\u0119 Polski. Je\u015bli potraktowa\u0107 te wspomnienia jako pr\u00f3b\u0119 powojennego rachunku sumienia, jest to dokument przygn\u0119biaj\u0105cy w\u0142a\u015bnie przez brak g\u0142\u0119bszej refleksji nad w\u0142asnym miejscem w systemie okupacyjnym. Pod tym wzgl\u0119dem autor nie by\u0142 jednak wyj\u0105tkiem. W powojennych Niemczech przez d\u0142ugi czas dominowa\u0142y strategie dystansowania si\u0119 od osobistej odpowiedzialno\u015bci: zbrodnie przypisywano abstrakcyjnemu \u201enazizmowi\u201d, w\u0105skiej grupie przyw\u00f3dc\u00f3w albo aparatowi SS i policji, znacznie rzadziej pytaj\u0105c o udzia\u0142 zwyk\u0142ych urz\u0119dnik\u00f3w, prawnik\u00f3w, przedsi\u0119biorc\u00f3w czy funkcjonariuszy administracji.<\/span><\/p>\n

Tak\u017ce historiografia d\u0142ugo znacznie lepiej zna\u0142a struktury niemieckiego aparatu okupacyjnego ni\u017c ludzi, kt\u00f3rzy wprawiali je w ruch. Potrafimy opisa\u0107 instytucje, kompetencje i mechanizmy terroru, ale zej\u015bcie z poziomu Hansa Franka czy najwy\u017cszych dow\u00f3dc\u00f3w SS do poziomu konkretnych urz\u0119dnik\u00f3w, starost\u00f3w, policjant\u00f3w i funkcjonariuszy odpowiedzialnych za konkretne decyzje pozostaje znacznie trudniejsze.<\/span><\/p>\n

PAP: Czy to zaniedbanie historyk\u00f3w?<\/strong><\/h4>\n

J.N.: Nie postrzega\u0142abym tego jako zaniedbania polskiej historiografii. Po 1945 r. prawda historyczna i mo\u017cliwo\u015b\u0107 dochodzenia odpowiedzialno\u015bci zosta\u0142y w znacznej mierze zak\u0142adnikami nowego podzia\u0142u politycznego Europy. Polska znalaz\u0142a si\u0119 w bloku sowieckim, podczas gdy ogromna cz\u0119\u015b\u0107 by\u0142ych funkcjonariuszy niemieckiego aparatu pa\u0144stwowego \u017cy\u0142a w RFN. Przez dziesi\u0119ciolecia nie istnia\u0142y warunki do normalnej wsp\u00f3\u0142pracy archiwalnej, badawczej i prawnej mi\u0119dzy oboma pa\u0144stwami. Z kolei NRD budowa\u0142a swoj\u0105 legitymizacj\u0119 na micie pa\u0144stwa antyfaszystowskiego, co r\u00f3wnie\u017c nie sprzyja\u0142o ca\u0142o\u015bciowemu rozliczeniu niemieckiego spo\u0142ecze\u0144stwa z nazistowsk\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Polscy badacze wykonywali w tym czasie fundamentaln\u0105 prac\u0119 dokumentacyjn\u0105: ustalali skal\u0119 zbrodni, identyfikowali ofiary, miejsca egzekucji i struktury aparatu okupacyjnego. Znacznie trudniejsze by\u0142o natomiast przeprowadzenie tego, co dzi\u015b nazwaliby\u015bmy badaniem sprawc\u00f3w – po\u0142\u0105czenie konkretnej zbrodni lub decyzji z biografi\u0105 konkretnego cz\u0142owieka, jego wojenn\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105, a nast\u0119pnie powojenn\u0105 karier\u0105. Dokumentacja potrzebna do takiej rekonstrukcji pozostawa\u0142a rozproszona po obu stronach \u017celaznej kurtyny. Dlatego jednym z wa\u017cnych zada\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnych bada\u0144 jest dzi\u015b przywr\u00f3cenie zbrodniom i polityce okupacyjnej ich personalnego wymiaru: za strukturami, rozporz\u0105dzeniami i statystykami stali przecie\u017c konkretni ludzie, podejmuj\u0105cy konkretne decyzje. (PAP)<\/span><\/p>\n

\n

Dr Joanna Nikel<\/strong> jest badaczk\u0105 historii Niemiec i totalitaryzm\u00f3w XX wieku, ekspertk\u0105 Instytutu Pileckiego w zakresie T\u00e4terforschung (bada\u0144 nad sprawcami).<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Okupacja niemiecka podczas II wojny \u015bwiatowej – egzekucja Polak\u00f3w. Fot. PAP\/PAI\/Reprodukcja Historyczka: W Niemczech d\u0142ugo dominowa\u0142y strategie dystansowania si\u0119 od osobistej odpowiedzialno\u015bci za zbrodnie J\u00f3zef Krzyk – W powojennych Niemczech przez d\u0142ugi czas dominowa\u0142y strategie dystansowania si\u0119 od osobistej odpowiedzialno\u015bci. Zbrodnie przypisywano abstrakcyjnemu \u201enazizmowi\u201d, w\u0105skiej grupie przyw\u00f3dc\u00f3w albo aparatowi SS \u2013 m\u00f3wi w rozmowie z […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[33,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/134473"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=134473"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/134473\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":134513,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/134473\/revisions\/134513"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=134473"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=134473"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=134473"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}