wywiad z nim tutaj<\/a><\/em>).<\/span><\/p>\nAle praca Omara jako historyka nie zako\u0144czy\u0142a si\u0119 wraz z jego ucieczk\u0105 z Iraku w 2017 roku. Kilka tygodni temu skontaktowa\u0142 si\u0119 z nami, aby powiedzie\u0107, \u017ce po latach s\u0142uchania wezwa\u0144, by \u017bydzi wracali do Polski, postanowi\u0142 sam odwiedzi\u0107 obozy koncentracyjne. Jak wyja\u015bni\u0142, chcia\u0142 napisa\u0107 o tym, jak to jest by\u0107 \u201ehistorykiem z Mosulu, kt\u00f3ry dokumentowa\u0142 jedno ludob\u00f3jstwo, a teraz po raz pierwszy stoi w miejscu, gdzie dokonano innego\u201d. Powsta\u0142 tekst niezwyk\u0142y. Z dum\u0105 przedstawiamy go dzi\u015b naszym czytelnikom.<\/span><\/p>\n\u2014 Jillian Lederman<\/span><\/p>\n24 sierpnia wyl\u0105dowa\u0142em w Warszawie. By\u0142a noc. Od dawna uwa\u017cam, \u017ce miasto ujawnia swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 po zmroku, dlatego wsiad\u0142em na lotnisku do autobusu linii 175, jad\u0105cego do centrum, aby lepiej je pozna\u0107.<\/span><\/p>\nCo\u015b podczas tej podr\u00f3\u017cy wytr\u0105ci\u0142o mnie z r\u00f3wnowagi. Zdarza\u0142o mi si\u0119 siedzie\u0107 w moim rodzinnym Mosulu w Iraku, mie\u015bcie okupowanym przez ISIS, i dok\u0142adnie wiedzie\u0107, czego si\u0119 boj\u0119. W tamtym autobusie nie by\u0142o niczego, co m\u00f3g\u0142bym wskaza\u0107 jako \u017ar\u00f3d\u0142o zagro\u017cenia, a jednak moje cia\u0142o reagowa\u0142o tak, jakby ono istnia\u0142o. Powiedzia\u0142em p\u00f3\u017aniej, \u017ce poczu\u0142em zapach popio\u0142\u00f3w zmar\u0142ych – dos\u0142ownie, wci\u0105\u017c spoczywaj\u0105cych w ziemi po 80 latach.<\/span><\/p>\nNigdy wcze\u015bniej nie by\u0142em w Polsce. Po raz pierwszy dowiedzia\u0142em si\u0119 o Holokau\u015bcie w Mosulu, w 2004 lub 2005 roku, kiedy po upadku Saddama Husajna anteny satelitarne sta\u0142y si\u0119 \u0142atwo dost\u0119pne. Ogl\u0105da\u0142em jeden po drugim filmy dokumentalne o drugiej wojnie \u015bwiatowej i ka\u017cdy z nich nagrywa\u0142em – poniewa\u017c w tamtych latach wci\u0105\u017c \u017cyli\u015bmy ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce wszystko mo\u017ce w ka\u017cdej chwili znikn\u0105\u0107.<\/span><\/p>\nMniej wi\u0119cej w tym samym czasie dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce szko\u0142a, do kt\u00f3rej ucz\u0119szcza\u0142em, sta\u0142a na ruinach \u017cydowskiej szko\u0142y w Mosulu, zburzonej przez Saddama w 2000 roku. Od tamtej pory nosi\u0142em w sobie nadziej\u0119, \u017ce pewnego dnia stan\u0119 w obozach i zobacz\u0119 je na w\u0142asne oczy. Tym, co ostatecznie sk\u0142oni\u0142o mnie do podr\u00f3\u017cy, by\u0142a wiadomo\u015b\u0107 o incydencie, do kt\u00f3rego dosz\u0142o po atakach na Izrael 7 pa\u017adziernika, kiedy na kampusie Uniwersytetu Columbia wykrzykiwano pod adresem \u017byd\u00f3w jedno szczeg\u00f3lne has\u0142o: \u201eWracajcie do Polski\u201d.<\/span><\/p>\nWalter Reich, m\u00f3j przyjaciel i mentor, by\u0142 tym incydentem wstrz\u0105\u015bni\u0119ty. Walter jest profesorem stosunk\u00f3w mi\u0119dzynarodowych, etyki i zachowa\u0144 ludzkich na katedrze imienia Icchaka Rabina oraz profesorem psychiatrii na Uniwersytecie George\u2019a Washingtona, gdzie r\u00f3wnie\u017c pracuj\u0119. W latach 1995\u20131998 by\u0142 dyrektorem United States Holocaust Memorial Museum, ameryka\u0144skiego Muzeum Pami\u0119ci Holokaustu. Wi\u0119kszo\u015bci tego, co wiem o sposobach, w jakie spo\u0142ecze\u0144stwa wymazuj\u0105 swoich \u017byd\u00f3w, nauczy\u0142em si\u0119 w\u0142a\u015bnie od niego. Powiedzia\u0142 mi, \u017ce kiedy us\u0142ysza\u0142 wezwanie, by \u017bydzi wracali do Polski, postanowi\u0142 zrobi\u0107 dok\u0142adnie to: zabra\u0107 swoje dzieci i wnuki do obozu zag\u0142ady w Be\u0142\u017ccu, gdzie zamordowano znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 jego rodziny. Chcia\u0142 odm\u00f3wi\u0107 tam kadisz, \u017cydowsk\u0105 modlitw\u0119 \u017ca\u0142obn\u0105.<\/span><\/p>\nTo, co pozosta\u0142o po rodzinie Waltera, sprowadza si\u0119 do pola. Jego wujowie, ciotki i kuzyni zostali zagazowani, ich cia\u0142a wrzucono do do\u0142\u00f3w, p\u00f3\u017aniej wydobyto je i spalono, a popio\u0142y ponownie wsypano do ziemi. Walter przyje\u017cd\u017ca na to pole, by odmawia\u0107 kadisz, od lat osiemdziesi\u0105tych.<\/span><\/p>\nW sierpniu napisa\u0142em do niego, \u017ce jeszcze w tym miesi\u0105cu wybieram si\u0119 do Auschwitz. W ci\u0105gu dw\u00f3ch godzin odpisa\u0142: \u201eOdwagi, Omarze\u201d. Poprosi\u0142em go, \u017ceby nauczy\u0142 mnie kadiszu, abym r\u00f3wnie\u017c m\u00f3g\u0142 go tam odm\u00f3wi\u0107.<\/span><\/p>\nJako historyk ca\u0142e \u017cycie po\u015bwi\u0119ci\u0142em jednemu pytaniu: co miasto robi ze swoimi zmar\u0142ymi? Przez trzy lata, od czerwca 2014 do 2017 roku, dokumentowa\u0142em rz\u0105dy ISIS w Mosulu od \u015brodka – nocami, anonimowo, w miejscu, gdzie zdemaskowanie oznacza\u0142o \u015bmier\u0107. Wszystko publikowa\u0142em na swoim og\u00f3lnodost\u0119pnym blogu Mosul Eye. A kiedy miasto zosta\u0142o wyzwolone, zastosowa\u0142em t\u0119 sam\u0105 metod\u0119 do zbadania wcze\u015bniejszego wymazania, sprzed ponad 60 lat: w 1950 roku \u017byd\u00f3w z Mosulu pozbawiono obywatelstwa. Do 1951 roku ju\u017c ich tam nie by\u0142o.<\/span><\/p>\nZasad\u0119, kt\u00f3r\u0105 przyj\u0105\u0142em podczas rz\u0105d\u00f3w ISIS, zabra\u0142em ze sob\u0105 do Polski: nie ufaj nikomu, dokumentuj wszystko. Ka\u017cda rozmowa przytoczona w tym eseju pochodzi z dyktafonu, kt\u00f3ry w\u0142\u0105czy\u0142em w autobusie jad\u0105cym z lotniska i kt\u00f3rego od tamtej chwili nie wy\u0142\u0105cza\u0142em.<\/span><\/p>\nMoim pierwszym przystankiem by\u0142a Treblinka, oko\u0142o 100 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Warszawy. Moim kierowc\u0105 by\u0142 m\u0119\u017cczyzna z Tad\u017cykistanu. Nazw\u0119 go Daler.<\/span><\/p>\nKiedy powiedzia\u0142em mu, dok\u0105d jedziemy, zapyta\u0142, co to za miejsce.<\/span><\/p>\nBy\u0142 muzu\u0142maninem. Przez pi\u0119\u0107 lat mieszka\u0142 w Polsce i przez dwa lata w Niemczech, a nikt nigdy nie powiedzia\u0142 mu, co si\u0119 tutaj wydarzy\u0142o. Siedzia\u0142em z ty\u0142u, z dyktafonem na siedzeniu, i zrozumia\u0142em, \u017ce m\u00f3j plan ma pewn\u0105 wad\u0119. Przyjecha\u0142em do Polski z zamiarem wysuni\u0119cia po powrocie do domu konkretnego postulatu: chcia\u0142em, aby \u015bwiat arabski pozna\u0142 histori\u0119 tego miejsca i zacz\u0105\u0142 naucza\u0107 jej w szko\u0142ach. Tymczasem pierwszy cz\u0142owiek, kt\u00f3rego spotka\u0142em – muzu\u0142manin z Tad\u017cykistanu, kt\u00f3ry sp\u0119dzi\u0142 siedem lat w Niemczech i Polsce – nie wiedzia\u0142 nic o obozie zag\u0142ady, do kt\u00f3rego wi\u00f3z\u0142 mnie tego wtorkowego poranka, ani o tym, co to miejsce oznacza\u0142o.<\/span><\/p>\nZacz\u0105\u0142em wi\u0119c go uczy\u0107. Zaj\u0119\u0142o to dwie godziny, w wi\u0119kszo\u015bci za po\u015brednictwem jego telefonu: angielski t\u0142umaczony na tad\u017cycki na ekranie, tekst czytany na czerwonych \u015bwiat\u0142ach, odpowiedzi po tad\u017cycku, przek\u0142adane z powrotem na angielski. Sze\u015b\u0107 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w zamordowanych za to, \u017ce byli \u017bydami, i z \u017cadnego innego powodu. Powiedzia\u0142 mi, \u017ce Tad\u017cykistan liczy oko\u0142o dziesi\u0119ciu milion\u00f3w mieszka\u0144c\u00f3w. Poprosi\u0142em, \u017ceby wyobrazi\u0142 sobie, \u017ce sze\u015b\u0107 milion\u00f3w z nich zostaje zabitych, i obserwowa\u0142em go we wstecznym lusterku. Po pewnym czasie powiedzia\u0142, \u017ce nie spos\u00f3b tego poj\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n\u201eOd dzisiaj – powiedzia\u0142 po tad\u017cycku – b\u0119d\u0119 opowiada\u0142 o tym ludziom. Wcze\u015bniej niewiele o tym wiedzia\u0142em. Teraz rozumiem\u201d.<\/span><\/p>\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!P2kW!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08296768-1ac1-462c-ac4a-7052e54f196d_527x933.jpeg\")
<\/picture><\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nMohammed odmawia kadisz \u017ca\u0142obny w Treblince, 25 sierpnia 2026 roku. Fotografia dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Omara Mohammeda.<\/em><\/span><\/p>\nWyobra\u017acie sobie, \u017ce sp\u0119dzacie siedem lat w Polsce i Niemczech i nie dowiadujecie si\u0119 niczego o Holokau\u015bcie.<\/span><\/p>\nBudowle wzniesione przez Niemc\u00f3w w Treblince ju\u017c nie istniej\u0105. Jesieni\u0105 1943 roku, po buncie wi\u0119\u017ani\u00f3w, Niemcy rozebrali o\u015brodek zag\u0142ady, zaorali ziemi\u0119 i umie\u015bcili oddzia\u0142 stra\u017cnik\u00f3w w gospodarstwie rolnym. Pozosta\u0142 sosnowy las i pole z 17 tysi\u0105cami poszarpanych kamieni, ustawionych pionowo w betonie. Na niekt\u00f3rych wyryto nazwy miast i pa\u0144stw. Na tej polanie w ci\u0105gu oko\u0142o pi\u0119tnastu miesi\u0119cy zamordowano blisko 925 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\nPanuje tam cisza, jakiej nigdy wcze\u015bniej nie s\u0142ysza\u0142em. Ale nie jest to cisza cmentarza. Na cmentarzu zmarli maj\u0105 przynajmniej groby.<\/span><\/p>\nWok\u00f3\u0142 Treblinki sosny rosn\u0105 tak g\u0119sto, \u017ce mi\u0119dzy nimi \u015bwiat\u0142o nie dociera do ziemi. Rosn\u0105 na tej ziemi od osiemdziesi\u0119ciu lat lub d\u0142u\u017cej i s\u0105 jedynymi \u017cywymi istotami, kt\u00f3re widzia\u0142y to wszystko i wci\u0105\u017c tam s\u0105. Stoj\u0105c w\u015br\u00f3d nich, z trudem oddycha\u0142em.<\/span><\/p>\nPoprosi\u0142em Dalera, \u017ceby poczeka\u0142 na parkingu i odwi\u00f3z\u0142 mnie do Warszawy, kiedy sko\u0144cz\u0119, ale powiedzia\u0142, \u017ce chce p\u00f3j\u015b\u0107 ze mn\u0105. Weszli\u015bmy razem. Po naszej prawej stronie ci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 rz\u0105d betonowych podk\u0142ad\u00f3w kolejowych. To w\u0142a\u015bnie tam zatrzymywa\u0142y si\u0119 wagony, otwiera\u0142y drzwi, a ludzie, kt\u00f3rzy przez dwa dni nie dostali wody, wysiadali i s\u0142yszeli, \u017ce przybyli do obozu przej\u015bciowego. Na peronie znieruchomia\u0142em. W\u0142a\u015bnie tam dopad\u0142o mnie to, czego najbardziej obawia\u0142em si\u0119 przed przyjazdem do Polski. Stoj\u0105c w tym miejscu, nie mog\u0142em przesta\u0107 zadawa\u0107 sobie pyta\u0144: co my\u015bleli ci ludzie, co widzieli, czy niekt\u00f3rzy z nich nawet u drzwi komory gazowej wci\u0105\u017c mieli nadziej\u0119, \u017ce prze\u017cyj\u0105?<\/span><\/p>\nPoszli\u015bmy dalej, do pomnika – granitowej wie\u017cy stoj\u0105cej po\u015brodku pola, p\u0119kni\u0119tej u szczytu, w miejscu, gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 komory gazowe. Przed pomnikiem le\u017cy kamie\u0144 z napisem \u201eNigdy wi\u0119cej\u201d w siedmiu j\u0119zykach. Tam, przy pomniku, odm\u00f3wi\u0142em kadisz \u017ca\u0142obny.<\/span><\/p>\nS\u0142owa mia\u0142em od Waltera, a melodi\u0119 od zaprzyja\u017anionego rabina, kt\u00f3ry nauczy\u0142 mnie \u015bpiewa\u0107 j\u0105 tak, jak \u015bpiewali j\u0105 \u017bydzi z mojego kraju, w irackim makamie saba. Wiem, \u017ce jest to modlitwa, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy odmawia\u0107 w zgromadzeniu dziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, a ja by\u0142em tylko jednym cz\u0142owiekiem, i to nie \u017bydem. Ale wiem r\u00f3wnie\u017c, \u017ce by\u0142 to prawdziwy kadisz.<\/span><\/p>\nDaler sta\u0142 krok za mn\u0105 i nagrywa\u0142 modlitw\u0119 telefonem. Kiedy sko\u0144czy\u0142em, powiedzia\u0142, \u017ce brzmia\u0142a jak Koran. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce jest starsza; \u017ce nale\u017cy do tradycji semickiej, \u017ce jej j\u0119zykiem jest aramejski, kt\u00f3rym \u017bydzi pos\u0142ugiwali si\u0119 w Jerozolimie i Babilonie, zanim \u017bydzi iraccy zacz\u0119li m\u00f3wi\u0107 po arabsku, i kt\u00f3rym nadal m\u00f3wi\u0105 chrze\u015bcijanie z Niniwy. Zadzwoni\u0142 do brata, tam, po\u015br\u00f3d kamieni pomnika, i zapyta\u0142, czy brat o tym wiedzia\u0142. Nie wiedzia\u0142. Daler opowiedzia\u0142 mu wi\u0119c, w tym samym miejscu, wszystko, co us\u0142ysza\u0142 ode mnie w samochodzie. Kiedy si\u0119 roz\u0142\u0105czy\u0142, wpisa\u0142 co\u015b do aplikacji t\u0142umacz\u0105cej, a telefon powiedzia\u0142 do mnie:<\/span><\/p>\n\u201eSk\u0142adam obietnic\u0119. Nie tobie. Samemu sobie, \u017cebym jej nie z\u0142ama\u0142. B\u0119d\u0119 opowiada\u0142 o tym ka\u017cdemu, kogo spotkam\u201d.<\/span><\/p>\nPatrz\u0105c, jak pisze, pomy\u015bla\u0142em, \u017ce by\u0107 mo\u017ce w\u0142a\u015bnie w ten spos\u00f3b modlitwa znajduje sw\u00f3j minjan, dziesi\u0119ciu \u017ca\u0142obnik\u00f3w: kiedy jeden cz\u0142owiek opowiada drugiemu.<\/span><\/p>\nWr\u00f3cili\u015bmy do Warszawy w po\u0142owie popo\u0142udnia. Poszed\u0142em do baru, przed wej\u015bciem do kt\u00f3rego mnie ostrzegano.<\/span><\/p>\n\u201eTylko dla Polak\u00f3w\u201d – powiedzia\u0142 mi barman w innym lokalu.<\/span><\/p>\nChcia\u0142em zrozumie\u0107, co to znaczy, wi\u0119c mimo wszystko poszed\u0142em i zacz\u0105\u0142em rozmawia\u0107 z tamtejszym barmanem. Zapyta\u0142em go, co znaczy \u201etylko dla Polak\u00f3w\u201d. Nie odpowiedzia\u0142 od razu, wi\u0119c zamiast tego zapyta\u0142em, co wie o losie \u017byd\u00f3w ze swojego miasta. Powiedzia\u0142, \u017ce uczyli si\u0119 o tym w szkole, \u017ce musieli si\u0119 tego uczy\u0107, poniewa\u017c Polacy r\u00f3wnie\u017c byli zabijani. Powiedzia\u0142, \u017ce uczono ich, i\u017c Polacy ratowali \u017byd\u00f3w, a \u017bydzi nie odp\u0142acili im \u017cyczliwo\u015bci\u0105, \u017ce p\u00f3\u017aniej wr\u00f3cili jako komuni\u015bci i zacz\u0119li atakowa\u0107 Polak\u00f3w. Spiera\u0142em si\u0119 z nim. S\u0142ucha\u0142, kiwa\u0142 g\u0142ow\u0105 i nie pr\u00f3bowa\u0142 mi zaprzecza\u0107.<\/span><\/p>\nNie wiedzia\u0142em jeszcze, \u017ce przez ka\u017cdy dzie\u0144 mojego pobytu w Polsce b\u0119d\u0119 s\u0142ysza\u0142 r\u00f3\u017cne wersje tego, co powiedzia\u0142 m\u0142ody barman.<\/span><\/p>\nPodczas trzygodzinnej podr\u00f3\u017cy poci\u0105giem z Warszawy do Krakowa w\u0142\u0105czy\u0142em utw\u00f3r Johna Williamsa skomponowany do Listy Schindlera, zatytu\u0142owany \u201eJewish Town\u201d (\u201e\u017bydowskie miasto\u201d), nawi\u0105zuj\u0105cy do krakowskiego getta. Na skrzypcach gra Itzhak Perlman. Nie s\u0142ysza\u0142em tej melodii po raz pierwszy. To by\u0142 utw\u00f3r, kt\u00f3ry w 2015 roku, jeszcze w Mosulu, uratowa\u0142 mi \u017cycie.<\/span><\/p>\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!C4gd!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6384083f-95bc-4d2e-b740-d1e88474748c_605x454.jpeg\")
<\/picture>\n\n
Omar Mohammed przed Auschwitz I, otoczonym murami i drutami, 26 sierpnia 2026 roku. Fotografia dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Omara Mohammeda.<\/em><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nProwadzi\u0142em Mosul Eye nocami, z pokoju, kt\u00f3ry nazywa\u0142em pokojem operacyjnym. Pracowa\u0142em przy muzyce, poniewa\u017c zag\u0142usza\u0142a odg\u0142os klawiszy i pomaga\u0142a mi nie postrada\u0107 zmys\u0142\u00f3w. Pewnej nocy s\u0142ucha\u0142em \u015bcie\u017cki d\u017awi\u0119kowej z Listy Schindlera, kt\u00f3ra ko\u0144czy\u0142a si\u0119 w\u0142a\u015bnie tym utworem. Wsta\u0142em, \u017ceby zmieni\u0107 p\u0142yt\u0119, i przez okno zobaczy\u0142em bojownik\u00f3w Pa\u0144stwa Islamskiego przeszukuj\u0105cych domy przy naszej ulicy. Zbli\u017cali si\u0119 do naszego.<\/span><\/p>\nGdyby na p\u0142ycie znajdowa\u0142 si\u0119 jeszcze jeden utw\u00f3r, siedzia\u0142bym przy biurku z otwartym blogiem, kiedy przyszliby na rewizj\u0119.<\/span><\/p>\nDopiero w poci\u0105gu, w Warszawie, zrozumia\u0142em, jak wiele zawdzi\u0119czam temu nagraniu – i zamordowanym ludziom, kt\u00f3rym by\u0142o po\u015bwi\u0119cone.<\/span><\/p>\nKiedy dotar\u0142em do Krakowa, czeka\u0142 na mnie kierowca przys\u0142any przez Auschwitz Research Center on Hate, Extremism, and Radicalization, znane jako ARCHER – o\u015brodek badawczy zajmuj\u0105cy si\u0119 nienawi\u015bci\u0105, ekstremizmem i radykalizacj\u0105. Siedziba ARCHER mie\u015bci si\u0119 w domu przy ulicy Legion\u00f3w 88, tu\u017c za terenem obozu koncentracyjnego. Dom ten zosta\u0142 pierwotnie zbudowany w 1937 roku przez polskiego oficera, a nast\u0119pnie Niemcy przekazali go Rudolfowi H\u00f6ssowi, komendantowi ca\u0142ego kompleksu Auschwitz: Auschwitz I, obozu pracy, oraz Auschwitz II, czyli Birkenau, gdzie w ogromnych komorach gazowych ka\u017cdego dnia mordowano tysi\u0105ce \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\nH\u00f6ss mieszka\u0142 w tym domu z \u017con\u0105 i pi\u0119ciorgiem dzieci, jednocze\u015bnie zarz\u0105dzaj\u0105c oboma obozami. A przez 80 lat po zako\u0144czeniu wojny mieszka\u0142y w nim zwyczajne rodziny. W 80. rocznic\u0119 wyzwolenia Auschwitz ARCHER kupi\u0142 dom i otworzy\u0142 w nim plac\u00f3wk\u0119 badawcz\u0105. W\u0142a\u015bnie tam zosta\u0142em zaproszony.<\/span><\/p>\nW Mosulu m\u00f3j dom oddziela\u0142a od domu jednego z wysokich rang\u0105 bojownik\u00f3w Pa\u0144stwa Islamskiego tylko cienka \u015bciana. Po mojej stronie \u017cycie pozostawa\u0142o zwyczajne, ale nigdy nie widzia\u0142em zwyczajnego \u017cycia po drugiej stronie tej \u015bciany. Teraz, w Auschwitz, mia\u0142em je zobaczy\u0107.<\/span><\/p>\nSp\u0119dzi\u0142em na pi\u0119trze z dyrektorem ARCHER cztery i p\u00f3\u0142 godziny.<\/span><\/p>\n– Co w\u0142a\u015bciwie robi si\u0119 z takim domem? – zapyta\u0142em.<\/span><\/p>\nM\u00f3j rozm\u00f3wca powiedzia\u0142, \u017ce jest on zar\u00f3wno ci\u0119\u017carem, jak i odpowiedzialno\u015bci\u0105; H\u00f6ss nie zas\u0142uguje na sanktuarium, ale zas\u0142uguje na to, by o nim pami\u0119tano. Potem poda\u0142 mi fotografi\u0119: dzieci H\u00f6ssa w ogrodzie, w letnich ubraniach, mru\u017c\u0105ce oczy, a za nimi mur, za murem za\u015b ob\u00f3z. Zapyta\u0142em, ilu ludzi H\u00f6ss zabija\u0142 jednego dnia. Przy pe\u0142nej wydajno\u015bci – odpowiedzia\u0142 dyrektor – dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy os\u00f3b.<\/span><\/p>\nOko\u0142o jedenastej przyniesiono na tacy lunch. D\u0142ugo my\u0142em r\u0119ce. Cho\u0107 by\u0142em g\u0142odny, nie potrafi\u0142em je\u015b\u0107 w tym domu. Przyby\u0142em jako go\u015b\u0107, a tam, sk\u0105d pochodz\u0119, go\u015b\u0107, kt\u00f3ry przyjmuje posi\u0142ek, tym samym akceptuje dom. Ja nie mog\u0142em go zaakceptowa\u0107. Dyrektor powiedzia\u0142, \u017ce jego pracownicy pocz\u0105tkowo r\u00f3wnie\u017c nie potrafili tam je\u015b\u0107, a\u017c pewnego dnia zacz\u0119li. On jad\u0142. Patrzy\u0142em, jak jedz\u0105, i nie mia\u0142em im tego za z\u0142e, poniewa\u017c kto\u015b musi by\u0107 zdolny do pracy w tym budynku. W przeciwnym razie dokumentowanie historii ustaje, a dom zn\u00f3w staje si\u0119 tylko domem.<\/span><\/p>\nKiedy ludzie m\u00f3wi\u0105 o takich m\u0119\u017cczyznach jak H\u00f6ss albo o bojownikach Pa\u0144stwa Islamskiego, si\u0119gaj\u0105 po jedno s\u0142owo: potw\u00f3r. Od lat sprzeciwiam si\u0119 u\u017cywaniu tego s\u0142owa. Potw\u00f3r nie ma wyboru. Ci ludzie mieli. Je\u015bli H\u00f6ss by\u0142 potworem, dom jest tylko osobliwo\u015bci\u0105, a lunch tylko lunchem. Je\u015bli jednak by\u0142 cz\u0142owiekiem, dom staje si\u0119 \u015bwiadectwem tego, jak niewiele musi si\u0119 zmieni\u0107 w cz\u0142owieku, aby zabijanie sta\u0142o si\u0119 zawodem, a zaw\u00f3d – cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cycia rodzinnego.<\/span><\/p>\nNa framudze drzwi znajduje si\u0119 teraz mezuza, a ka\u017cdy go\u015b\u0107 jest fotografowany, gdy jej dotyka. Ja r\u00f3wnie\u017c jej dotkn\u0105\u0142em. Potem wyszed\u0142em, poniewa\u017c zwiedzanie muzeum rozpoczyna si\u0119 przy parkingu o wp\u00f3\u0142 do trzeciej i nikt na nikogo nie czeka.<\/span><\/p>\nPa\u0144stwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau oferuje zwiedzanie z przewodnikami-edukatorami w oko\u0142o dwudziestu j\u0119zykach: chorwackim, ukrai\u0144skim, hebrajskim, japo\u0144skim, korea\u0144skim. Nie ma w\u015br\u00f3d nich arabskiego. Ta nieobecno\u015b\u0107 ma swoj\u0105 histori\u0119. W \u015bwiecie arabskim Holokaust pojawia si\u0119 w programach szkolnych – je\u015bli w og\u00f3le si\u0119 pojawia – jako europejska zbrodnia, kt\u00f3r\u0105 Europejczycy wykorzystali do usprawiedliwienia odebrania Palestyny.<\/span><\/p>\nKsi\u0105\u017ck\u0105, kt\u00f3ra w czasach mojej m\u0142odo\u015bci dociera\u0142a do arabskich czytelnik\u00f3w, nie by\u0142o dzie\u0142o Primo Leviego, lecz Rogera Garaudy\u2019ego, francuskiego konwertyty na islam, kt\u00f3rego broszura z 1996 roku, przedstawiaj\u0105ca komory gazowe jako mit, sprzedawa\u0142a si\u0119 w Kairze i Bejrucie w dziesi\u0105tkach tysi\u0119cy egzemplarzy. W 2014 roku Mohammed Dajani, profesor Uniwersytetu Al-Kuds, zabra\u0142 27 palesty\u0144skich student\u00f3w do Auschwitz. Nazwano go kolaborantem, podpalono mu samoch\u00f3d, a po kilku miesi\u0105cach zrezygnowa\u0142 ze stanowiska.<\/span><\/p>\nS\u0105 wyj\u0105tki. Mohamed Helmy, egipski lekarz mieszkaj\u0105cy w Berlinie, ukrywa\u0142 \u017cydowsk\u0105 dziewczyn\u0119 przez ca\u0142\u0105 wojn\u0119, a w 2013 roku zosta\u0142 pierwszym Arabem uhonorowanym tytu\u0142em Sprawiedliwego w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata. Tunezyjskie rodziny ukrywa\u0142y \u017byd\u00f3w podczas niemieckiej okupacji w latach 1942\u20131943. Zjednoczone Emiraty Arabskie po zawarciu Porozumie\u0144 Abrahamowych wprowadzi\u0142y Holokaust do swoich program\u00f3w szkolnych. Ale w harmonogramie zwiedzania Auschwitz, obejmuj\u0105cym dwadzie\u015bcia j\u0119zyk\u00f3w, nadal nie ma arabskiego, poniewa\u017c nikt z przyje\u017cd\u017caj\u0105cych go nie potrzebuje.<\/span><\/p>\nPoszli\u015bmy na ramp\u0119 w Birkenau, gdzie dokonywano selekcji: kto b\u0119dzie pracowa\u0142 na g\u0142odowych racjach \u017cywno\u015bciowych, a kto zostanie skierowany prosto do kom\u00f3r gazowych. Tam, w grupie id\u0105cej przed nami, ch\u0142opiec w wieku czternastu lub pi\u0119tnastu lat g\u0142o\u015bno k\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119 z matk\u0105 po angielsku, twierdz\u0105c, \u017ce to wszystko k\u0142amstwo, i pytaj\u0105c, po co go tutaj przyprowadzi\u0142a. Kiedy grupa ruszy\u0142a dalej, zosta\u0142em na rampie i odm\u00f3wi\u0142em kadisz.<\/span><\/p>\nKierowc\u0105, kt\u00f3ry odwozi\u0142 mnie do Krakowa, by\u0142 Polak z O\u015bwi\u0119cimia, W\u0142adys\u0142aw, mieszkaj\u0105cy oko\u0142o 180 metr\u00f3w od obozu. Od 36 lat wozi\u0142 tam izraelskie ekipy telewizyjne. Jego babcia by\u0142a wi\u0119\u017aniark\u0105 Birkenau.<\/span><\/p>\nZapyta\u0142em, czy \u017byd jest dzi\u015b bezpieczny w Polsce. Odpowiedzia\u0142, \u017ce tak, jeszcze tak – a potem, cho\u0107 o to nie pyta\u0142em, doda\u0142, \u017ce nikt nie wie, jak d\u0142ugo. Zapyta\u0142em, czy rodziny ludzi zamordowanych w tym miejscu powinny wr\u00f3ci\u0107 tu, \u017ceby zamieszka\u0107.<\/span><\/p>\nNie – odpowiedzia\u0142. Przyjecha\u0107 z wizyt\u0105 mo\u017cna bezpiecznie. Mieszka\u0107 – nie.<\/span><\/p>\nLudzie, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 \u201ewracajcie do Polski\u201d, najwyra\u017aniej zak\u0142adaj\u0105, \u017ce Polska jest krajem, do kt\u00f3rego \u017byd mo\u017ce wr\u00f3ci\u0107. Nie jestem wcale pewien, czy to prawda.<\/span><\/p>\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!h8Zn!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F63eba874-082f-41f4-86f0-91f2f957c241_605x807.jpeg\")
<\/picture>\n\n
\u201ePrzewodniczka powiedzia\u0142a, \u017ce tego rodzaju s\u0142owa pojawiaj\u0105 si\u0119 w ksi\u0119dze mo\u017ce raz w roku, a pracownicy wyrywaj\u0105 takie strony\u201d – pisze Omar Mohammed. \u201ePoprosi\u0142em j\u0105, \u017ceby tego nie robi\u0142a. Zachowajcie to jako dow\u00f3d\u201d. Fotografia dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Omara Mohammeda.<\/em><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nNast\u0119pnego dnia pojecha\u0142em z dw\u00f3jk\u0105 przyjaci\u00f3\u0142 do Be\u0142\u017cca, niedaleko granicy z Ukrain\u0105. Nasza przewodniczka pracowa\u0142a w miejscu pami\u0119ci od dziesi\u0119ciu lat. Zanim weszli\u015bmy na teren obozu, zaprowadzi\u0142a mnie do ksi\u0119gi go\u015bci w holu wej\u015bciowym i otworzy\u0142a j\u0105 na wpisach z bie\u017c\u0105cego roku. Kto\u015b napisa\u0142 o\u0142\u00f3wkiem, ma\u0142ymi, nier\u00f3wnymi drukowanymi literami, dwa s\u0142owa po polsku: \u201eHwa\u0142a Hitler\u201d. Chwa\u0142a Hitlerowi.<\/span><\/p>\nPierwsze s\u0142owo zapisano przez \u201eH\u201d, a nie przez polskie \u201eCh\u201d. Przewodniczka powiedzia\u0142a, \u017ce tak napisa\u0142by to Ukrainiec i \u017ce autor wpisu m\u00f3g\u0142 by\u0107 Ukrai\u0144cem. Zauwa\u017cy\u0142em, jak szybko pojawi\u0142a si\u0119 ta mo\u017cliwo\u015b\u0107. Ka\u017cdy Polak, z kt\u00f3rym rozmawia\u0142em tamtego tygodnia – barman, dw\u00f3ch kierowc\u00f3w, przewodniczka, dwoje przyjaci\u00f3\u0142 i ich wsp\u00f3\u0142pracownicy – m\u00f3wi\u0142 mi, bez pytania z mojej strony, i to wi\u0119cej ni\u017c raz, \u017ce Polacy niczego \u017bydom nie zrobili.<\/span><\/p>\nZanim odeszli\u015bmy od ksi\u0119gi, zobaczy\u0142em na innej stronie dwa s\u0142owa po angielsku: \u201eFree Palestine\u201d. Wolna Palestyna.<\/span><\/p>\nTo, co pozosta\u0142o ze mn\u0105, nie by\u0142o samymi s\u0142owami, lecz wysi\u0142kiem, jaki kto\u015b w\u0142o\u017cy\u0142 w ich napisanie. W 2026 roku kto\u015b znalaz\u0142 czas i wol\u0119, \u017ceby pojecha\u0107 do Be\u0142\u017cca, stan\u0105\u0107 przy ksi\u0119dze, w kt\u00f3rej odwiedzaj\u0105cy wpisuj\u0105 swoje nazwiska, i napisa\u0107 takie \u201eFree Paloestine\u201d. Do tamtego popo\u0142udnia s\u0142ysza\u0142em \u201ewracajcie do Polski\u201d jako stwierdzenie dotycz\u0105ce geografii, odra\u017caj\u0105cy spos\u00f3b m\u00f3wienia \u017bydom w Nowym Jorku, \u017ce ich miejsce jest gdzie indziej. Ksi\u0119ga go\u015bci wyprowadzi\u0142a mnie z b\u0142\u0119du. Osoba, kt\u00f3ra dokona\u0142a tego wpisu, przyjecha\u0142a na pole b\u0119d\u0105ce samo w sobie grobem, aby wyrazi\u0107 \u017cyczenie, by wznowiono tamto dzie\u0142o.<\/span><\/p>\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!T0rc!,w_1456,c_limit,f_auto,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4026268c-3060-4871-a738-9dfa21ae2d80_525x933.jpeg\")
<\/picture>\n\n
Mohammed odmawia kadisz \u017ca\u0142obny w obozie zag\u0142ady w Be\u0142\u017ccu, 27 sierpnia 2026 roku. Fotografia dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Omara Mohammeda.<\/em><\/span><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\nPotem ruszyli\u015bmy pieszo. Wszystko znajduje si\u0119 na otwartej przestrzeni. Pierwszy transport przyby\u0142 17 marca 1942 roku z Lublina. W ci\u0105gu dziesi\u0119ciu miesi\u0119cy zamordowano oko\u0142o 434 500 ludzi, u\u015bmiercaj\u0105c ich gazem w komorach gazowych. Ich cia\u0142a trafia\u0142y do do\u0142\u00f3w – by\u0142o ich 33 – a do grudnia ziemia zacz\u0119\u0142a si\u0119 porusza\u0107. Gazy wydzielaj\u0105ce si\u0119 z setek tysi\u0119cy rozk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 cia\u0142 torowa\u0142y sobie drog\u0119 ku powierzchni, a ziemia wybrzusza\u0142a si\u0119 i p\u0119ka\u0142a. Niemcy wydobyli wi\u0119c zw\u0142oki, uk\u0142adali je na rusztach z szyn kolejowych, polewali benzyn\u0105 i palili, dniem i noc\u0105, od grudnia do ko\u0144ca marca. Popi\u00f3\u0142 zgarniano \u0142opatami z powrotem do do\u0142\u00f3w. Potem zaorali teren i za\u0142o\u017cyli gospodarstwo rolne, tak \u017ce kiedy w 1945 roku przyby\u0142a polska komisja, zasta\u0142a pole. Dw\u00f3ch wi\u0119\u017ani\u00f3w prze\u017cy\u0142o, aby z\u0142o\u017cy\u0107 \u015bwiadectwo. Dokumentacja historii Be\u0142\u017cca opiera si\u0119 na zeznaniach dw\u00f3ch ludzi i telegramach samych Niemc\u00f3w.<\/span><\/p>\nMiejsce pami\u0119ci, otwarte w 2004 roku, to pole czarnego \u017cu\u017cla odlewniczego, ukszta\u0142towane tak, by przypomina\u0142o \u015bwie\u017co przekopan\u0105 ziemi\u0119, na kt\u00f3rej nic nie ro\u015bnie. \u017bu\u017cel chrz\u0119\u015bci pod butami i jest ciep\u0142y. To nowa wersja pomnika ods\u0142oni\u0119tego w 1963 roku. Przy tamtym – jak powiedzia\u0142 mi p\u00f3\u017aniej Walter – mo\u017cna by\u0142o nabra\u0107 gar\u015b\u0107 ziemi i znale\u017a\u0107 w d\u0142oni fragmenty popio\u0142u i ko\u015bci.<\/span><\/p>\nW nowym miejscu pami\u0119ci \u015bcie\u017cka przecina teren grob\u00f3w i stopniowo opada, a\u017c \u015bciany wznosz\u0105 si\u0119 ponad g\u0142ow\u0105, a niebo staje si\u0119 w\u0105skim pasem. W miar\u0119 jak \u015bciany ros\u0142y, m\u00f3j oddech stawa\u0142 si\u0119 coraz p\u0142ytszy. Kiedy ni\u0105 schodzi\u0142em, nie wiedzia\u0142em, \u017ce Walter w 2004 roku wyst\u0105pi\u0142 przeciwko niej na \u0142amach \u201eThe New York Times\u201d. Pisa\u0142, \u017ce wykop stanowi naruszenie grob\u00f3w; podczas prac ziemnych poruszono popio\u0142y i ko\u015bci, a miejsce poch\u00f3wku si\u0119 odwiedza, nie wchodzi si\u0119 w jego g\u0142\u0105b. Kiedy przyje\u017cd\u017ca do Be\u0142\u017cca – wyja\u015bnia\u0142 – nie schodzi do \u015brodka; pozostaje na zewn\u0105trz i odmawia kadisz. Przeczyta\u0142em ten tekst po powrocie do domu. Nast\u0119pnym razem, gdy tam pojad\u0119, stan\u0119 tam, gdzie staje on.<\/span><\/p>\n\u015acie\u017cka ko\u0144czy si\u0119 wn\u0119k\u0105 z szarego granitu, na kt\u00f3rym wyryto wy\u0142\u0105cznie imiona, poniewa\u017c w przypadku wi\u0119kszo\u015bci zamordowanych w Be\u0142\u017ccu imi\u0119 jest wszystkim, co po nich pozosta\u0142o. Odm\u00f3wi\u0142em tam kadisz, po raz trzeci w ci\u0105gu trzech dni: za zmar\u0142ych z Be\u0142\u017cca. Za zmar\u0142ych z Rzeszowa i Kolbuszowej. Za wuj\u00f3w, ciotki i kuzyn\u00f3w Waltera oraz za babci\u0119, kt\u00f3ra – jak s\u0105dzi – tam spoczywa.<\/span><\/p>\nPotem wracali\u015bmy wzd\u0142u\u017c bocznych \u015bcian, na kt\u00f3rych w granicie wyryto nazwy miast. Lublin, Lw\u00f3w, Rzesz\u00f3w – miasto ojca Waltera – a potem Kolbuszowa, miasto jego matki.<\/span><\/p>\nWr\u00f3cili\u015bmy do biura. Na biurku le\u017ca\u0142a strona z ksi\u0119gi go\u015bci. Kiedy byli\u015bmy na terenie obozu, kto\u015b rozerwa\u0142 stron\u0119 na p\u00f3\u0142, tak \u017ce pierwsze s\u0142owo znalaz\u0142o si\u0119 na jednym pasku papieru, a drugie na drugim. Zapyta\u0142em, czy mog\u0119 j\u0105 zabra\u0107; dokument rozerwany na p\u00f3\u0142 nadal pozostaje dokumentem. Dali mi oba kawa\u0142ki.<\/span><\/p>\nZapyta\u0142em przewodniczk\u0119, czy do Be\u0142\u017cca przyje\u017cd\u017caj\u0105 kiedykolwiek Arabowie lub muzu\u0142manie. Powiedzia\u0142a, \u017ce z Niemiec przyje\u017cd\u017caj\u0105 czasem tureckie dzieci z niemieckimi paszportami. Z kraj\u00f3w arabskich prawie nigdy – a je\u015bli ju\u017c przyje\u017cd\u017caj\u0105, to jej zdaniem s\u0105 \u017bydami. Powiedzia\u0142em jej, \u017ce mam nadziej\u0119, i\u017c pewnego dnia w Iraku powstanie muzeum Holokaustu, cho\u0107 nie s\u0105dz\u0119, by sta\u0142o si\u0119 to w ci\u0105gu najbli\u017cszych stu lat.<\/span><\/p>\nPowiedzia\u0142em jej r\u00f3wnie\u017c, \u017ce jesieni\u0105 1942 roku, w tych samych miesi\u0105cach, kiedy tutaj wy\u0142adowywano z poci\u0105g\u00f3w \u017byd\u00f3w, w Mosulu, znajduj\u0105cym si\u0119 w\u00f3wczas pod brytyjskim panowaniem, stacjonowa\u0142a p\u00f3\u0142nocna dywizja Wojska Polskiego. W\u015br\u00f3d jej \u017co\u0142nierzy byli polscy \u017bydzi. Maurice Nabi, \u017byd z Mosulu, kt\u00f3rego \u015bwiadectwo nagra\u0142em przed laty, opowiedzia\u0142 mi, \u017ce polscy \u017co\u0142nierze \u017cydowskiego pochodzenia przychodzili modli\u0107 si\u0119 razem z miejscow\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105, a kiedy t\u0142umy mieszka\u0144c\u00f3w miasta rusza\u0142y przeciwko \u017bydom z Mosulu, \u017co\u0142nierze stawali mi\u0119dzy nimi.<\/span><\/p>\nW tym samym czasie, kiedy polskich \u017byd\u00f3w palono na tym polu, inni polscy \u017bydzi stali na stra\u017cy bezpiecze\u0144stwa \u017byd\u00f3w z mojego miasta.<\/span><\/p>\nPojecha\u0142em do Polski, \u017ceby zobaczy\u0107, co znaczy \u201ewracajcie do Polski\u201d w miejscach, do kt\u00f3rych te s\u0142owa odsy\u0142aj\u0105. Ludzie, kt\u00f3rzy je wykrzykuj\u0105, nigdy nie musieli szuka\u0107 odpowiedzi na to pytanie. W Be\u0142\u017ccu oznaczaj\u0105 popi\u00f3\u0142.<\/span><\/p>\nDlatego do demonstrant\u00f3w, kt\u00f3rzy je wypowiadali, i do tych, kt\u00f3rzy wypowiedz\u0105 je ponownie, kieruj\u0119 zaproszenie: przyjed\u017acie. Nie do Auschwitz, dok\u0105d je\u017adzi ca\u0142y \u015bwiat, lecz do Be\u0142\u017cca. Spotkam si\u0119 tam z wami.<\/span><\/p>\nW 2024 roku Anti-Defamation League odnotowa\u0142a 1694 incydenty antysemickie na ameryka\u0144skich kampusach uniwersyteckich, o 84 procent wi\u0119cej ni\u017c rok wcze\u015bniej. Na moim w\u0142asnym uniwersytecie podczas protestu pojawi\u0142 si\u0119 transparent z napisem \u201eThe Final Solution\u201d – \u201eOstateczne rozwi\u0105zanie\u201d. Nie domagam si\u0119 od \u017cadnego uniwersytetu, by kara\u0142 za wypowiadanie okre\u015blonych s\u0142\u00f3w; studenci powinni jednak wiedzie\u0107, co te s\u0142owa oznaczaj\u0105.<\/span><\/p>\nTo, co s\u0142ysza\u0142em w Polsce, by\u0142o jednym zdaniem przybieraj\u0105cym wiele postaci. Barman w Warszawie, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142, \u017ce niewdzi\u0119czni \u017bydzi nadal oskar\u017caj\u0105 Polak\u00f3w o ich mordowanie, cho\u0107 to Polacy ich ratowali. Grzegorz Braun, pose\u0142 do Parlamentu Europejskiego, kt\u00f3ry w ubieg\u0142ym roku powiedzia\u0142, \u017ce komory gazowe w Auschwitz by\u0142y fikcj\u0105, a w polskich wyborach prezydenckich zaj\u0105\u0142 czwarte miejsce. \u201eChwa\u0142a Hitlerowi\u201d i \u201eWolna Palestyna\u201d, oddzielone zaledwie kilkoma stronami ksi\u0119gi go\u015bci tu\u017c obok obozu zag\u0142ady.<\/span><\/p>\nW ka\u017cdym z tych przypadk\u00f3w \u017byd przestaje by\u0107 ofiar\u0105, a staje si\u0119 oskar\u017conym. \u017bydowi, kt\u00f3ry cierpia\u0142 wczoraj, nadaje si\u0119 na dzi\u015b now\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107: komunista w 1968 roku, p\u00f3\u017aniej syjonista, teraz ciemi\u0119\u017cyciel. Kiedy nowa to\u017csamo\u015b\u0107 zostanie ju\u017c ustanowiona, nie trzeba zaprzecza\u0107 istnieniu oboz\u00f3w, aby odczuwa\u0107 wrogo\u015b\u0107. Mo\u017cna przyzna\u0107, \u017ce istnia\u0142y, i mimo to nadal \u017cywi\u0107 nienawi\u015b\u0107, poniewa\u017c kieruje si\u0119 j\u0105 nie przeciwko temu, kim \u017byd by\u0142, lecz przeciwko temu, kim rzekomo si\u0119 sta\u0142.<\/span><\/p>\nCa\u0142e \u017cycie po\u015bwi\u0119ci\u0142em jednemu pytaniu: co miasto robi ze swoimi zmar\u0142ymi?<\/span><\/p>\nWygnanie \u017byd\u00f3w z Mosulu rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 wed\u0142ug schematu, kt\u00f3ry Europa ju\u017c zna\u0142a: listy, litera malowana na drzwiach, podatek, konfiskata, ci\u0119\u017car\u00f3wki. Cel podr\u00f3\u017cy by\u0142 inny, ale gramatyka wykluczenia pozostawa\u0142a taka sama. Miasto, kt\u00f3rego mieszka\u0144c\u00f3w nigdy nie nauczono, jak wygl\u0105da ta sekwencja wydarze\u0144, nie rozpoznaje jej, kiedy zaczyna si\u0119 na nowo. Ja j\u0105 rozpozna\u0142em, poniewa\u017c czyta\u0142em europejskie \u015bwiadectwa. Moi s\u0105siedzi nie potrafili, poniewa\u017c nikt nie da\u0142 im takiej mo\u017cliwo\u015bci.<\/span><\/p>\nJe\u015bli chodzi o Holokaust, m\u00f3j postulat wobec pa\u0144stw arabskich jest bardzo prosty: finansujcie badania; wprowad\u017acie t\u0119 histori\u0119 do program\u00f3w nauczania; sfinansujcie muzeum i archiwum w j\u0119zyku arabskim; t\u0142umaczcie \u015bwiadectwa. Potem pozostawcie pisanie historii historykom, a w\u0142adz\u0119 pa\u0144stwow\u0105 wykorzystujcie tylko w jednym celu: aby nauczyciel, kustosz i archiwista, kt\u00f3rzy podejm\u0105 si\u0119 pracy nad tym tematem, nie pozostali bez ochrony, gdy spotkaj\u0105 si\u0119 z oskar\u017ceniami o zdrad\u0119.<\/span><\/p>\nWiem, \u017ce jest to mo\u017cliwe, poniewa\u017c ju\u017c si\u0119 zacz\u0119\u0142o. Maroko od lat buduje partnerstwa na rzecz edukacji o Holokau\u015bcie, a w marcu tego roku spotkali si\u0119 tam pedagodzy z kilku kraj\u00f3w arabskich, aby om\u00f3wi\u0107, jak mo\u017cna naucza\u0107 tej historii w ca\u0142ym regionie. Zjednoczone Emiraty Arabskie og\u0142osi\u0142y w 2023 roku wprowadzenie edukacji o Holokau\u015bcie do swoich szk\u00f3\u0142.<\/span><\/p>\nNieuchronnie pojawi si\u0119 zarzut, \u017ce pa\u0144stwo, kt\u00f3re naucza o Holokau\u015bcie, robi to w ramach przys\u0142ugi dla Izraela. Istnieje jednak spos\u00f3b podej\u015bcia do tej historii, kt\u00f3rego nikt w \u015bwiecie arabskim nie mo\u017ce nazwa\u0107 normalizacj\u0105 stosunk\u00f3w, poniewa\u017c jest to nasza w\u0142asna historia.<\/span><\/p>\nFarhud, pogrom z czerwca 1941 roku, podczas kt\u00f3rego iraccy nacjonali\u015bci zamordowali setki bagdadzkich \u017byd\u00f3w, jest przede wszystkim histori\u0105 Iraku. Podobnie jak ustawa z 1950 roku, kt\u00f3ra pozbawia\u0142a \u017byd\u00f3w obywatelstwa, je\u015bli decydowali si\u0119 na emigracj\u0119 z Iraku, w praktyce ko\u0144cz\u0105c ich 2500-letni\u0105 histori\u0119 w tym regionie. Tak samo jak historia \u017byd\u00f3w z Mosulu, kt\u00f3rzy jesieni\u0105 1942 roku modlili si\u0119 razem z polskimi \u017co\u0142nierzami.<\/span><\/p>\nIch dzieci i wnuki mieszkaj\u0105 dzi\u015b w wi\u0119kszo\u015bci w Izraelu, ale to nie oznacza, \u017ce ta historia przestaje nale\u017ce\u0107 do nas. \u017bydzi z Iraku s\u0105 naszymi w\u0142asnymi zmar\u0142ymi.<\/span><\/p>\nW kt\u00f3rym\u015b z kraj\u00f3w arabskich powstanie muzeum Holokaustu. Nie wiem, w kt\u00f3rym roku, ale wiem, dla kogo b\u0119dzie przeznaczone. Dla nast\u0119pnego Dalera – aby muzu\u0142manin nie m\u00f3g\u0142 ju\u017c mieszka\u0107 przez siedem lat obok jednego z takich p\u00f3l i dopiero przypadkiem dowiadywa\u0107 si\u0119, co kryje si\u0119 pod jego powierzchni\u0105.<\/span><\/p>\n
\n
![](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!6HKs!,w_1456,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4f039ef1-7713-4697-ac34-34884960f7a9_605x355.jpeg\")
<\/p>\n![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/z-naszego.jpg\")
<\/a>Dokumentowa\u0142em zbrodnie ISIS. Potem odwiedzi\u0142em Auschwitz<\/a><\/strong><\/span><\/h3>\n![\"\"](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!P2kW!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F08296768-1ac1-462c-ac4a-7052e54f196d_527x933.jpeg)
<\/picture><\/div>\n<\/figure>\n<\/div>\n![\"\"](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!C4gd!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F6384083f-95bc-4d2e-b740-d1e88474748c_605x454.jpeg)
<\/picture>\n![\"\"](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!h8Zn!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F63eba874-082f-41f4-86f0-91f2f957c241_605x807.jpeg)
<\/picture>\n![\"\"](\"https:\/\/substackcdn.com\/image\/fetch\/$s_!T0rc!,w_424,c_limit,f_webp,q_auto:good,fl_progressive:steep\/https%3A%2F%2Fsubstack-post-media.s3.amazonaws.com%2Fpublic%2Fimages%2F4026268c-3060-4871-a738-9dfa21ae2d80_525x933.jpeg)
<\/picture>\n