{"id":18660,"date":"2015-04-24T18:09:42","date_gmt":"2015-04-24T16:09:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=18660"},"modified":"2015-04-24T07:45:25","modified_gmt":"2015-04-24T05:45:25","slug":"18660","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=18660","title":{"rendered":"Komunista, syjonista, patriota? \u017bycie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 Jakuba Egita [cz. III]"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Komunista, syjonista, patriota? \u017bycie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 Jakuba Egita [cz. III] <\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Marek Szajda<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/p>\n

Egit opuszcza\u0142 Wroc\u0142aw z nostalgi\u0105 i \u017calem. Musia\u0142 zostawi\u0107 tu swoje dzie\u0142o \u2013 Wojew\u00f3dzki Komitet \u017bydowski, instytucj\u0119, kt\u00f3rej po\u015bwi\u0119ci\u0142 wiele trudu w ci\u0105gu niemal pi\u0119ciu lat. Nie wyje\u017cd\u017ca\u0142 jednak w nies\u0142awie, nie zsy\u0142ano go na karn\u0105 plac\u00f3wk\u0119 gdzie\u015b na prowincji. Czeka\u0142a na niego nowa praca w wydawnictwie Idisz Buch, mieszkanie i wci\u0105\u017c odbudowuj\u0105ca si\u0119 Warszawa.<\/strong><\/span><\/p>\n

Uci\u0119te marzenia<\/strong><\/span><\/p>\n

Koniec roku 1949, prze\u0142om listopada i grudnia, ponad rok od pami\u0119tnej Wystawy Ziem Odzyskanych we Wroc\u0142awiu. Dla wroc\u0142awian to wci\u0105\u017c wspomnienie radosne, dla spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej raczej gorzkie. To w\u0142a\u015bnie od chwili likwidacji stoiska prezentuj\u0105cego Jidiszer Jiszuw zacz\u0119\u0142a si\u0119 zmiana stosunku w\u0142adzy komunistycznej wobec tej mniejszo\u015bci. Z ka\u017cdym miesi\u0105cem pojawia\u0142y si\u0119 nowe napi\u0119cia i problemy. Najbole\u015bniej pogorszenie sytuacji odczu\u0142 Egit, kt\u00f3rego p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105 odsuni\u0119to od przewodniczenia Wojew\u00f3dzkiemu Komitetowi \u017bydowskiemu. W do\u015b\u0107 ostrej krytyce Kazimierza Witaszewskiego, jednego z wyra\u017aniejszych lider\u00f3w partyjnych PZPR we Wroc\u0142awiu, ust\u0119puj\u0105cy przewodnicz\u0105cy us\u0142ysza\u0142, \u017ce pr\u00f3bowa\u0142 na Dolnym \u015al\u0105sku zbudowa\u0107 nacjonalistyczne osiedle \u017cydowskie \u2013 a partia takich zachowa\u0144 tolerowa\u0107 nie mo\u017ce. I tak, w prosty spos\u00f3b sko\u0144czy\u0142o si\u0119 \u201enowe \u017cycie\u201d \u2013 lata pracy, organizowanie struktur komitet\u00f3w itd. Jedn\u0105 decyzj\u0105 polityczn\u0105 uci\u0119to marzenia nie tylko samego Egita. Jego odej\u015bcie sta\u0142o si\u0119 pocz\u0105tkiem ko\u0144ca WK\u017b. Mo\u017ce i dobrze, \u017ce na stanowisku przewodnicz\u0105cego nie doczeka\u0142 czerwca 1950 roku, gdy ostatecznie rozwi\u0105zano struktury CK\u017bP?<\/span><\/p>\n

Idisz Buch<\/strong><\/span><\/p>\n

Staj\u0105c zn\u00f3w przed decyzj\u0105, co robi\u0107 dalej, Egit postanowi\u0142 zagra\u0107 va banque. Podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 legalnego opuszczenia Polski i wyjazdu do Izraela. Niestety, zako\u0144czy\u0142a si\u0119 ona kl\u0119sk\u0105, bo tego typu zachowanie zdaniem w\u0142adzy PRL by\u0142o niedopuszczalne. Tym samym Polska okaza\u0142a si\u0119 dla Egit\u00f3w miejscem, z kt\u00f3rego nie mo\u017cna by\u0142o si\u0119 wydosta\u0107. Czy mo\u017cna by\u0142o w niej spokojnie \u017cy\u0107? Tak, ale tylko do pewnego momentu.<\/span><\/p>\n

W trudnej sytuacji do Egita pomocn\u0105 d\u0142o\u0144 wyci\u0105gn\u0105\u0142 Szymon Zachariasz, jeden z prominentnych \u017cydowskich dzia\u0142aczy partyjnych. Z jego rekomendacji Egit otrzyma\u0142 prac\u0119 na stanowisku kierownika w wydawnictwie Idisz Buch w Warszawie. Co wi\u0119cej, zagwarantowano mu mieszkanie przy ul. Mochnackiego, wystarczaj\u0105co du\u017ce, by pomie\u015bci\u0107 \u017con\u0119, dzieci oraz te\u015bci\u00f3w. Z ca\u0142ej tej nieszcz\u0119\u015bliwej sytuacji wyszed\u0142 wi\u0119c Egit do\u015b\u0107 komfortowo. Przynajmniej na tyle, by zn\u00f3w pr\u00f3bowa\u0107 u\u0142o\u017cy\u0107 sobie \u017cycie w nowym mie\u015bcie, \u015brodowisku i w nowej pracy.<\/span><\/p>\n

Wci\u0105\u017c mia\u0142 licznych \u017cydowskich znajomych, kt\u00f3rych we wcze\u015bniejszych latach odwiedza\u0142 w Warszawie podczas licznych spotka\u0144 w CK\u017bP. Z pewno\u015bci\u0105 mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c nadziej\u0119 na koniec nieszcz\u0119\u015bliwych okoliczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Pocz\u0105tek lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych w Polsce bardzo mocno wi\u0105\u017ce si\u0119 z tym, co nowe. W lipcu wszed\u0142 w \u017cycie plan sze\u015bcioletni, maj\u0105cy zapewni\u0107 Polsce gospodarczy dobrobyt. Mniejszo\u015bciom etnicznym i narodowym \u201eumo\u017cliwiono bezpieczn\u0105 asymilacj\u0119\u201d, tworz\u0105c na pot\u0119g\u0119 towarzystwa spo\u0142eczno-kulturalne.<\/span><\/p>\n

Socjalizm z najgorsz\u0105, stalinowsk\u0105, twarz\u0105 wkrada\u0142 si\u0119 w i tak nie\u0142atwe ju\u017c \u017cycie. Konsekwencje stalinizmu w krajach demokracji ludowej by\u0142y w wielu przypadkach szokuj\u0105ce. Bezpodstawne oskar\u017cenia, pokazowe procesy i wyroki wydawane na podstawie w\u0105tpliwych poszlak. Jesieni\u0105 1952 roku w krajach bloku wschodniego wiele emocji budzi\u0142 trwaj\u0105cy w Czechos\u0142owacji proces Rudolfa Slansky\u2019ego.<\/span><\/p>\n

Nied\u0142ugo p\u00f3\u017aniej, w styczniu 1953, rosyjska gazeta \u201ePrawda\u201d donosi\u0142a o spisku lekarzy kremlowskich \u017cydowskiego pochodzenia czyhaj\u0105cych na \u017cycie J\u00f3zefa Stalina. By\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c w Polsce konstruowano intryg\u0119 z udzia\u0142em ludno\u015bci \u017cydowskiej zakrojon\u0105 na szerok\u0105 skal\u0119, w kt\u00f3rej Jakub Egit m\u00f3g\u0142 odrywa\u0107 wa\u017cn\u0105 rol\u0119. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 organ\u00f3w bezpiecze\u0144stwa wobec niego wysoce uprawdopodabnia tak\u0105 hipotez\u0119.<\/span><\/p>\n

Aresztowanie<\/strong><\/span><\/p>\n

Cho\u0107 ju\u017c w pa\u017adzierniku 1950 roku dzia\u0142acz sta\u0142 si\u0119 szczeg\u00f3lnym obiektem zainteresowania Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa, dopiero w kwietniu nast\u0119pnego roku Naczelnik Wydzia\u0142u III Ministerstwa Bezpiecze\u0144stwa Publicznego skierowa\u0142 pismo o rozpocz\u0119cie zbierania informacji o nim. (Co ciekawe, m\u0119\u017cczyzn\u0119 podejrzewano w\u00f3wczas o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z \u201eDef\u0105\u201d \u2013 przedwojenn\u0105 Defensyw\u0105 Polityczn\u0105). Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej ponowiono wniosek, tym razem sugeruj\u0105c pope\u0142nienie przest\u0119pstwa przeciwko pa\u0144stwu. Trudno dok\u0142adnie okre\u015bli\u0107, co by\u0142o g\u0142\u00f3wnym zarzutem w tej bardzo szerokiej kategorii.<\/span><\/p>\n

Przez ponad p\u00f3\u0142tora roku Egita bacznie obserwowa\u0142a bezpieka. Raportowano jego aktywno\u015b\u0107, zwracaj\u0105c szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 na kontakty z zagranic\u0105. Posumowanie ca\u0142ej dzia\u0142alno\u015bci by\u0142ego przewodnicz\u0105cego WK\u017b nast\u0105pi\u0142o w lutym 1953 roku, kiedy sformu\u0142owano wniosek o jego aresztowanie. Pod adresem Egita wysuni\u0119to co najmniej pi\u0119\u0107 oskar\u017ce\u0144. Jedne dotyczy\u0142y przedwojennej dzia\u0142alno\u015bci w partii komunistycznej, inne m\u00f3wi\u0142y o amoralno\u015bci czy nadu\u017cywaniu funkcji pe\u0142nionych we Wroc\u0142awiu. Najmocniejsze jednak by\u0142o stwierdzenie Julii Brystygierowej, dyrektora Departamentu V MBP: \u201eZachodzi podejrzenie o jego powi\u0105zaniu z obcym wywiadem, a w szczeg\u00f3lno\u015bci z wywiadowcz\u0105 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 w Joincie. Celem wyja\u015bnienia w\/w spraw i uzyskania dodatkowych dowod\u00f3w wrogiej wywiadowczo-dywersyjnej dzia\u0142alno\u015bci Jointu w powi\u0105zaniu z niekt\u00f3rymi dzia\u0142aczami Komitet\u00f3w \u017bydowskich stawiam wniosek o areszt.\u201d<\/span><\/p>\n

W tym samym czasie zamkni\u0119to r\u00f3wnie\u017c J\u00f3zefa Gitler-Barskiego, kt\u00f3ry w latach 1946-1950 by\u0142 przedstawicielem Jointu w Polsce. Sprawa oskar\u017cenia obu dzia\u0142aczy musia\u0142a by\u0107 wi\u0119c \u015bci\u015ble powi\u0105zana. Zarzuty o kontakty z wywiadem ameryka\u0144skim wyra\u017cone explicite mog\u0142y by\u0107 kolejnym etapem post\u0119powania, z pewno\u015bci\u0105 poprzedzaj\u0105cym widowiskowy proces. Szcz\u0119\u015bliwie jednak do niego nie dosz\u0142o. Zar\u00f3wno Egit, jak i Gitler \u2013 Barski sp\u0119dzili w wi\u0119zieniu oko\u0142o p\u00f3\u0142 roku. Po przes\u0142uchaniach (na szcz\u0119\u015bcie bez tortur fizycznych) post\u0119powanie zosta\u0142o zako\u0144czone. We wrze\u015bniu 1953 r. opu\u015bcili areszt.<\/span><\/p>\n

Na taki przebieg procesu z pewno\u015bci\u0105 wp\u0142yn\u0119\u0142o to, co zasz\u0142o niespe\u0142na dwa tygodnie po aresztowaniu dzia\u0142aczy TSK\u017b, 5 marca. \u201eCie\u0144 pad\u0142 na ziemi\u0119 od tej \u015bmierci, od oceanu do oceanu, od Gibraltaru do Uralu. (\u2026) Umar\u0142 Stalin\u201d \u2013 pisa\u0142 jeden z socrealistycznych poet\u00f3w. Jego \u015bmier\u0107 nie tylko spowodowa\u0142a reorganizacj\u0119 w szeregach Komunistycznej Partii Zwi\u0105zku Radzieckiego, mia\u0142a te\u017c prze\u0142o\u017cenie m. in. na spraw\u0119 lekarzy kremlowskich, kt\u00f3r\u0105 niespodziewanie zako\u0144czono. By\u0107 mo\u017ce tak\u017ce i polskie organy bezpiecze\u0144stwa nie mia\u0142y ju\u017c potrzeby konstruowania zarzut\u00f3w i rozpoczynania proces\u00f3w przeciwko \u017cydowskim dzia\u0142aczom. I cho\u0107 ta \u015bmier\u0107 \u201ezmieni\u0142a \u015bwiat\u201d, to na konkretne skutki, zw\u0142aszcza na Odwil\u017c, trzeba by\u0142o jeszcze poczeka\u0107. Do polskiego Pa\u017adziernika 1956 r. musia\u0142y up\u0142yn\u0105\u0107 trzy lata.<\/span><\/p>\n

Emigracja<\/strong><\/span><\/p>\n

Po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia Egit zacz\u0105\u0142 my\u015ble\u0107 o wyje\u017adzie do Izraela albo do Kanady, gdzie znajdowa\u0142a si\u0119 ju\u017c rodzina jego \u017cony. Opuszczenie Polski nie by\u0142o jednak proste. Podania o wydanie paszportu pocz\u0105tkowo by\u0142y rozpatrywane negatywnie. W ko\u0144cu nadziej\u0119 przynios\u0142a decyzja przyznania dokumentu Helenie Szwarcbard, te\u015bciowej dzia\u0142acza. Kobieta szybko z niego skorzysta\u0142a \u2013 wyjecha\u0142a do c\u00f3rki mieszkaj\u0105cej w Ontario, w Kanadzie.<\/span><\/p>\n

Ze zbior\u00f3w archiwalnych jasno nie wynika, czy Egit paszport dosta\u0142. We wspomnieniach pisze o pewnym znajomym z Ministerstwa Spraw Zagranicznych, kt\u00f3ry pom\u00f3g\u0142 za\u0142atwi\u0107 mu formalno\u015bci paszportowe i umo\u017cliwi\u0142 wyjazd z Polski. Faktem niepodwa\u017calnym jednak jest, \u017ce Egit z \u017con\u0105 i dzie\u0107mi opu\u015bci\u0142 Polsk\u0119 na pocz\u0105tku 1957, najpierw kieruj\u0105c si\u0119 do Wiednia, a dopiero p\u00f3\u017aniej do Kanady.<\/span><\/p>\n

W Warszawie Egit wsiad\u0142 do ekspresu Moskwa-Wiede\u0144. By\u0107 mo\u017ce poci\u0105g ten zabiera\u0142 w ostatni\u0105 podr\u00f3\u017c z Polski jeszcze innych \u017byd\u00f3w, bo \u201ealija Gomu\u0142ki\u201d by\u0142a wydarzeniem masowym. Tysi\u0105ce \u017byd\u00f3w opuszcza\u0142o kraj w poczuciu rozczarowania, wi\u0105\u017c\u0105c swoj\u0105 przysz\u0142o\u015b\u0107 mi\u0119dzy innymi z Izraelem. Z Idisz Buch, w kt\u00f3rym pracowa\u0142 Egit, odchodzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c Lejb Olicki, emigruj\u0105cy na Bliski Wsch\u00f3d do upragnionego pa\u0144stwa. Wyje\u017cd\u017caj\u0105c pisa\u0142:<\/span><\/p>\n