{"id":19212,"date":"2015-05-08T18:09:23","date_gmt":"2015-05-08T16:09:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=19212"},"modified":"2015-05-06T07:34:01","modified_gmt":"2015-05-06T05:34:01","slug":"19212","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=19212","title":{"rendered":"Kwestia \u017cydowska"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Kwestia \u017cydowska<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Marcin Wodzi\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Kwesti\u0105 \u017cydowsk\u0105 nazywano w XIX w. zagadnienie miejsca i statusu \u017byd\u00f3w w Europie. Uwa\u017cano j\u0105 \u2013 w duchu o\u015bwiecenia \u2013 za jedn\u0105 z zasadniczych dla unowocze\u015bnienia pa\u0144stwa i ca\u0142ego chrze\u015bcija\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/strong><\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczna u\u017cyteczno\u015b\u0107. Niezliczone g\u0142osy debat i projekty reformy spo\u0142ecznej \u017byd\u00f3w s\u0105 wyj\u0105tkowym \u015bwiadectwem epoki, gdy\u017c pozwalaj\u0105 zrozumie\u0107, jak pa\u0144stwa i spo\u0142ecze\u0144stwa XIX-w. Europy wyobra\u017ca\u0142y sobie spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. Bo, jak s\u0142usznie wskazywali \u017cydowscy polemi\u015bci, tzw. kwestia \u017cydowska by\u0142a w istocie kwesti\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, to jest problemem anty\u017cydowskich fobii i uprzedze\u0144, a w najlepszym razie \u2013 wyobra\u017ce\u0144 chrze\u015bcija\u0144skiej wi\u0119kszo\u015bci na temat \u017byd\u00f3w. Co jednak wa\u017cne, kwestia \u017cydowska nie tylko ukszta\u0142towa\u0142a wyobra\u017cenia, ale te\u017c w niema\u0142ym stopniu polityk\u0119 europejskich pa\u0144stw wobec \u017byd\u00f3w i \u2013 co za tym idzie \u2013 warunki \u017cycia tej\u017ce spo\u0142eczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Jak ju\u017c pisali\u015bmy, w Rzeczpospolitej reforma statusu spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej sta\u0142a si\u0119 jednym z wielkich temat\u00f3w Sejmu Czteroletniego. Zale\u017ca\u0142o na niej zar\u00f3wno kr\u00f3lowi Stanis\u0142awowi Augustowi Poniatowskiemu, kt\u00f3ry \u0142ap\u00f3wkami \u017cydowskich lobbyst\u00f3w chcia\u0142 podratowa\u0107 sw\u00f3j bud\u017cet, jak i przedstawicielom frakcji reformatorskich, Hugonowi Ko\u0142\u0142\u0105tajowi, Stanis\u0142awowi Ma\u0142achowskiemu czy Franciszkowi Karpi\u0144skiemu. Mimo rozbie\u017cno\u015bci opinii i cz\u0119sto gwa\u0142townych spor\u00f3w wydaje si\u0119, \u017ce mo\u017cna wskaza\u0107 wsp\u00f3lny kierunek planowanych zmian. Zadanie przekszta\u0142cenia \u017byd\u00f3w w obywateli przydatnych krajowi zak\u0142ada\u0142o, \u017ce ludno\u015b\u0107 \u017cydowska ma si\u0119 sta\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 struktury gospodarczo-\u00adspo\u0142ecznej pa\u0144stwa, a g\u0142\u00f3wnym zadaniem stawianym \u017bydom ma by\u0107 spo\u0142eczna u\u017cyteczno\u015b\u0107 \u2013 podstawowa kategoria ideologii o\u015bwieceniowej.<\/span><\/p>\n

Wyd\u017awigni\u0119cie ze stanu dziko\u015bci. Upadek Rzeczpospolitej i seria gwa\u0142townych zmian politycznych przyczyni\u0142y si\u0119 do generalnego przeformu\u0142owania kategorii poj\u0119ciowych ca\u0142ego dyskursu publicznego, w tym i kwestii \u017cydowskiej. Zamiast pa\u0144stwa i narodu politycznego naczeln\u0105 kategori\u0105 sta\u0142 si\u0119 w pi\u015bmiennictwie polskim XIX w. nar\u00f3d definiowany przez jego ducha i kultur\u0119, a spo\u0142ecze\u0144stwo sta\u0142o si\u0119 kategori\u0105 do\u015b\u0107 mglist\u0105, osadzon\u0105 bardziej w \u017cyciu kulturalnym narodu ni\u017c w strukturach pa\u0144stwowych. Za\u0142o\u017cenie, \u017ce \u017bydzi maj\u0105 si\u0119 sta\u0107 \u201epo\u017cytecznymi kraju obywatelami\u201d, okazywa\u0142o si\u0119 ju\u017c niewystarczaj\u0105ce. \u017bydzi mieli teraz nie tylko przyj\u0105\u0107 reform\u0119 spo\u0142eczno-polityczn\u0105, ale dodatkowo cywilizowa\u0107 si\u0119, tj. zarzuci\u0107 kultur\u0119 \u017cydowsk\u0105 i przyj\u0105\u0107 bez reszty \u201ewy\u017csz\u0105\u201d kultur\u0119 polsk\u0105.<\/span><\/p>\n

Polscy reformatorzy zak\u0142adali, \u017ce cywilizacja \u017cydowska jest kultur\u0105 prymitywn\u0105, ust\u0119puj\u0105c\u0105 kulturze o\u015bwieconej Europy i z tego wzgl\u0119du skazan\u0105 na zag\u0142ad\u0119. By\u0142o wi\u0119c to typowe my\u015blenie kategoriami imperializmu kulturalnego, a domniemana ni\u017cszo\u015b\u0107 kulturalna \u017byd\u00f3w mia\u0142a usprawiedliwia\u0107 wszelki wobec nich przymus, bo jak pisa\u0142 minister o\u015bwiecenia publicznego Kr\u00f3lestwa Polskiego Stanis\u0142aw Kostka Potocki, proponowane dzia\u0142ania \u201ena poz\u00f3r tylko dla \u017byd\u00f3w s\u0105 ostre, w istocie b\u0119d\u0105 im najzbawienniejsze\u201d. Reforma mia\u0142a by\u0107 wi\u0119c nie tylko totaln\u0105 j\u0119zykow\u0105, kulturaln\u0105 i narodow\u0105 asymilacj\u0105, ale przede wszystkim wyd\u017awigni\u0119ciem ze stanu dziko\u015bci.<\/span><\/p>\n

Cywilny\/\u015bwiecki chrze\u015bcijanin. Najdosadniej wyrazi\u0142 to jeden z kluczowych polityk\u00f3w tego czasu Adam Jerzy Czartoryski, gdy stwierdzi\u0142, \u017ce trzeba \u201eprzekszta\u0142ci\u0107 \u017byd\u00f3w z nieu\u017cytecznych i szkodliwych cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa na obywateli dobrych i przywi\u0105zanych do kraju, nada\u0107 im wi\u0119cej \u015bwiat\u0142a, a mianowicie moralno\u015bci, na kt\u00f3rej im brakuje; jednym s\u0142owem zrobi\u0107 z nich chrze\u015bcijan cywilnych, to jest ludzi, co by dla bli\u017anich, dla monarchy, dla kraju chrze\u015bcija\u0144skich nabrali uczuci\u00f3w\u201d. O \u201esurogacie chrze\u015bcijan\u201d, czyli \u017bydach \u201eco do obyczaj\u00f3w i sposobu \u017cycia\u201d identycznych z chrze\u015bcijanami pisali i inni autorzy. Deklaracji tych nie nale\u017cy rozumie\u0107 jako d\u0105\u017ce\u0144 kryptomisyjnych. Cywilny oznacza tu zar\u00f3wno \u015bwiecki, niereligijny, jak i cywilizowany. Poj\u0119cie w\u0142a\u015bnie przez t\u0119 dwuznaczno\u015b\u0107 doskonale wyra\u017ca\u0142o to, jak polscy reformatorzy po 1795 r. wyobra\u017cali sobie przysz\u0142e miejsce \u017byd\u00f3w w spo\u0142eczno\u015bci Polski. \u017bydzi mieli po prostu przesta\u0107 by\u0107 \u017bydami, a sta\u0107 si\u0119 identyczni z chrze\u015bcijanami we wszystkim \u2013 z wyj\u0105tkiem wyznawanej religii.<\/span><\/p>\n

\u017b\u0105danie cywilizowania si\u0119 sta\u0142o si\u0119 z czasem wygodnym pretekstem uzasadniaj\u0105cym upo\u015bledzon\u0105 pozycj\u0119 polityczno-prawn\u0105 ludno\u015bci \u017cydowskiej (i innych upo\u015bledzonych warstw spo\u0142ecznych) i petryfikacj\u0119 panuj\u0105cego \u0142adu spo\u0142ecznego, by\u0142o te\u017c najwyra\u017aniejszym znakiem zmiany kierunku w my\u015bleniu o miejscu ludno\u015bci \u017cydowskiej na ziemiach polskich. Po optymistycznych, o\u015bwieceniowych planach reformy obywatelskiej p\u00f3\u017aniejsi politycy cofn\u0119li si\u0119 w swych koncepcjach, uzale\u017cniaj\u0105c ewentualn\u0105 emancypacj\u0119 od coraz liczniejszych i dalej posuni\u0119tych ogranicze\u0144. Symbolem tych przeobra\u017ce\u0144 by\u0142 Stanis\u0142aw Staszic, wielka i wyj\u0105tkowo aktywna posta\u0107 polskiego o\u015bwiecenia.<\/span><\/p>\n

Stanis\u0142aw Staszic: Przestrogi dla Polski. Opinie nieprzychylne \u017bydom Staszic wyg\u0142asza\u0142 ju\u017c w swoich najwcze\u015bniejszych tekstach, w tym w traktacie politycznym \u201ePrzestrogi dla Polski\u201d, opublikowanym podczas obrad Sejmu Czteroletniego w 1790 r. Staszic nazywa\u0142 w nim \u017byd\u00f3w \u201enaszego kraju letni\u0105 i zimow\u0105 szara\u0144cz\u0105\u201d, gdy\u017c \u201eubo\u017c\u0105 ludzi pracowitych, naj\u017cy\u017aniejsze pola niszcz\u0105, wsie nape\u0142niaj\u0105 n\u0119dz\u0105, a powietrze zara\u017caj\u0105 zgnilizn\u0105. \u017bydostwo nasze wsie ubo\u017cy, a nasze miasta smrodem napycha\u201d. Ale dopiero po 1815 r. pogl\u0105dy Staszica na kwesti\u0119 \u017cydowsk\u0105 przybra\u0142y formy obsesyjne. W tym czasie pisa\u0142, \u017ce w\u015br\u00f3d trzech najwi\u0119kszych nieszcz\u0119\u015b\u0107 dawnej Rzeczpospolitej, tj. braku dziedziczno\u015bci tronu, braku sta\u0142ej armii i nap\u0142ywu \u017byd\u00f3w, to w\u0142a\u015bnie ci ostatni stanowi\u0105 najwi\u0119ksze i trwa\u0142e nieszcz\u0119\u015bcie, bo \u201echocia\u017cby nawet cia\u0142o [tj. pa\u0144stwo polsko-litewskie] nie by\u0142o podzielone, chocia\u017cby po podziale znowu zjednoczonem zosta\u0142o, przecie\u017c z t\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 skaz\u0105 nigdy nie mo\u017ce nabra\u0107 w\u0142a\u015bciwych sobie si\u0142 ani czerstwo\u015bci\u201d.<\/span><\/p>\n

Ostatecznie Staszic doszed\u0142 do wniosku, \u017ce wszystkiemu jest winna \u017cydowska religia. Jak dowodzi\u0142, doskona\u0142a religia \u017cydowska okresu biblijnego zosta\u0142a ska\u017cona przez zgubne wp\u0142ywy Talmudu, kt\u00f3ry nie ma nic wsp\u00f3lnego z prawdziw\u0105 religi\u0105 moj\u017ceszow\u0105: \u201eMoj\u017cesz nie dawa\u0142 ani nie zna\u0142 \u017cadnych Talmut\u00f3w, nawet on by ich zrozumie\u0107 nie potrafi\u0142. Przecie\u017c na Talmutach zasadza si\u0119 ca\u0142a dzisiejsza nauka wiary, i to jest g\u0142\u00f3wnem ich ska\u017cenia \u017ar\u00f3d\u0142em\u201d. Z tego wyci\u0105ga\u0142 prosty wniosek, \u017ce \u201ereligi\u0119 tera\u017aniejszych \u017byd\u00f3w trzeba oczy\u015bci\u0107 z Talmut\u00f3w\u201d, co w istocie mia\u0142oby oznacza\u0107 odrzucenie ca\u0142ej tradycji judaizmu. Program Staszica sprowadza\u0142 si\u0119 do zast\u0105pienia judaizmu now\u0105 religi\u0105, nazwan\u0105 mozaizmem, kt\u00f3r\u0105 mia\u0142aby nada\u0107 \u017bydom \u2013 na podstawie Pi\u0119cioksi\u0119gu Moj\u017ceszowego \u2013 w\u0142adza pa\u0144stwowa. Ona te\u017c mia\u0142a strzec, by nowa religia nie sta\u0142a si\u0119 podstaw\u0105 \u017cydowskiego separatyzmu i fanatyzmu, tak jak rzekomo sta\u0142o si\u0119 z judaizmem.<\/span><\/p>\n

Ku antysemityzmowi. Jakkolwiek absurdalny wydaje si\u0119 taki plan, Staszic nie by\u0142 w swych pomys\u0142ach w \u017cadnym razie osamotniony. W istocie, wkr\u00f3tce pogl\u0105dy tego\u017c sta\u0142y si\u0119 oficjaln\u0105 polityk\u0105 Kr\u00f3lestwa Kongresowego. W 1825 r. utworzono Komitet Starozakonnych, instytucj\u0119 rz\u0105dow\u0105 powo\u0142an\u0105 do reformy ludu \u017cydowskiego w Polsce, na kt\u00f3rej powstanie i dzia\u0142alno\u015b\u0107 Staszic mia\u0142 wp\u0142yw decyduj\u0105cy. Do rozpropagowania tych pogl\u0105d\u00f3w w atrakcyjnej literacko formie przyczyni\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c Julian Ursyn Niemcewicz, umieszczaj\u0105c w \u201eLejbe i Siorze\u201d (pierwszej w literaturze polskiej powie\u015bci o tematyce \u017cydowskiej) opinie, \u017ce lud \u017cydowski porzuci\u0142 religi\u0119 Moj\u017cesza i \u201enapoi\u0142 si\u0119 dzikiemi zagorzalc\u00f3w swoich przes\u0105dami\u201d. Ju\u017c w latach dwudziestych XIX w. pogl\u0105d o ca\u0142kowitym zepsuciu religijnym \u017byd\u00f3w oraz o wynikaj\u0105cej st\u0105d ca\u0142kowitej niemo\u017cno\u015bci zreformowania spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej i zintegrowania jej z ludno\u015bci\u0105 polsk\u0105 sta\u0142y si\u0119 aksjomatami polskiej my\u015bli politycznej. Razem z rzekom\u0105 gro\u017ab\u0105 \u201eza\u017cydzenia Polski\u201d czy przekszta\u0142cenia jej w \u201eJudeo-Poloni\u0119\u201d pogl\u0105d ten wszed\u0142 na sta\u0142e do kanonu polskiej my\u015bli antysemickiej i ukszta\u0142towa\u0142 my\u015blenie wielu kolejnych pokole\u0144 Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Krasi\u0144scy: \u017cydowskie spiski. W takiej atmosferze powstawa\u0142y kolejne projekty reformy ludno\u015bci \u017cydowskiej. Wincenty Krasi\u0144ski, najpierw napoleo\u0144ski genera\u0142, a potem wa\u017cna posta\u0107 w konserwatywnej polityce Kr\u00f3lestwa Kongresowego, zapisa\u0142 si\u0119 w dziejach kwestii \u017cydowskiej jako autor jadowicie antysemickiej broszurki, w kt\u00f3rej przekonywa\u0142, \u017ce \u201e\u017bydzi stanowi\u0105 trudno\u015b\u0107 nie do pokonania dla ka\u017cdego rz\u0105du, kt\u00f3ry chcia\u0142by z nich zrobi\u0107 kogo\u015b innego ni\u017c \u017byd\u00f3w\u201d, a to ze wzgl\u0119du na swe tajne spiski: \u201eUzale\u017cnieni od nieznanych szef\u00f3w, zarz\u0105dzani w pewnym sensie przez niewidoczn\u0105 r\u0119k\u0119, po\u015bwi\u0119caj\u0105cy wszystko interesom masy, zajmuj\u0105cy si\u0119 tylko handlem, gardz\u0105cy rolnictwem, obywatele \u015bwiata, nieprzywi\u0105zuj\u0105cy si\u0119 do \u017cadnego kraju, nieuznaj\u0105cy ojczyzny, niebroni\u0105cy \u017cadnej z nich, parali\u017cuj\u0105 wszelkie zakusy rz\u0105du, by ich znacjonalizowa\u0107 i nada\u0107 im barwy krajana\u201d. Teorie spiskowe Krasi\u0144skiego silnie ukszta\u0142towa\u0142y wyobra\u017ani\u0119 polityczn\u0105 jego syna Zygmunta, autora wizji \u017cydowskich przechrzt\u00f3w spiskuj\u0105cych na zgub\u0119 chrze\u015bcija\u0144skiego \u015bwiata. Wincenty Krasi\u0144ski by\u0142 r\u00f3wnie\u017c protektorem ksi\u0119dza Lui\u00adgiego Chiariniego, najs\u0142ynniejszego anty\u017cydowskiego aktywisty pierwszej po\u0142owy XIX w. w Polsce.<\/span><\/p>\n

Wygnanie do Tartarii. Gerard Witowski, urz\u0119dnik w rz\u0105dzie Kr\u00f3lestwa Kongresowego, nawi\u0105zuj\u0105c do projekt\u00f3w Krasi\u0144skiego, szed\u0142 jeszcze dalej i proponowa\u0142, aby ub\u0142aga\u0107 cara Aleksandra I o wyznaczenie \u017bydom \u201ena granicach wielkiej Tartarii lub gdzie indziej w po\u0142udniowych cz\u0119\u015bciach obszernego pa\u0144stwa swojego, tak\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ziemi, kt\u00f3ra by im pozwoli\u0142a \u017cy\u0107 wygodnie i wygodnie plemi\u0119 swoje rozmna\u017ca\u0107\u201d. Plan sw\u00f3j rozwija\u0142 w bardzo konkretne propozycje: po wyznaczeniu odpowiedniej prowincji na po\u0142udniowych rubie\u017cach Imperium Rosyjskiego nale\u017cy jak najszybciej zorganizowa\u0107 przetransportowanie tam wszystkich \u017byd\u00f3w Kr\u00f3lestwa Polskiego w 300 kolumnach marszowych po tysi\u0105c os\u00f3b ka\u017cda, kt\u00f3re pieszo przemierzy\u0142yby odleg\u0142o\u015b\u0107 dziel\u0105c\u0105 centraln\u0105 Polsk\u0119 od step\u00f3w po\u0142udniowej Rosji. W rozwini\u0119ciu projektu autor zadba\u0142 o najmniejsze logistyczne szczeg\u00f3\u0142y, jak utworzenie na etapach punkt\u00f3w kwaterunkowo-\u017cywieniowych, \u201eoczywi\u015bcie kosztem samych\u017ce Izraelit\u00f3w\u201d z pieni\u0119dzy i nieruchomo\u015bci wcze\u015bniej skonfiskowanych tej\u017ce ludno\u015bci, a nawet d\u0142ugo\u015b\u0107 dziennej marszruty (14 km) i termin wymarszu \u201ezaraz po \u017cydowskiej Wielkanocy\u201d (tj. \u015awi\u0119cie Paschy). Jak bowiem wierzy\u0142, \u201eodosobnienie \u017cyd\u00f3w od chrze\u015bcijan, [to] jedyny \u015brodek przyprowadzenia Polski do stanu kwitn\u0105cego\u201d.<\/span><\/p>\n

Ziarno o\u015bwiecenia. Projekty zbli\u017ca\u0142y si\u0119 wi\u0119c niebezpiecznie blisko do koncepcji eliminacyjnych, cho\u0107 oczywi\u015bcie XIX-w. pisarze nie mogli jeszcze przeczuwa\u0107, do czego doprowadz\u0105 one w nast\u0119pnym stuleciu. Ca\u0142a debata ewoluowa\u0142a jednak bardzo wyra\u017anie od obywatelskich i inkluzywnych projekt\u00f3w o\u015bwieceniowych do coraz bardziej ksenofobicznych projekt\u00f3w wykluczaj\u0105cych \u017byd\u00f3w z obszaru polskiego \u017cycia spo\u0142ecznego, najlepiej skazuj\u0105c ich na wygnanie. U szczytu \u017cydowskiej hekatomby w pa\u017adzierniku 1943 r. anonimowy publicysta martwi\u0142 si\u0119 na \u0142amach jednego z podziemnych pism narodowych, \u017ce zbyt wielu polskich \u017byd\u00f3w prze\u017cy\u0142o Holocaust, wi\u0119c po wojnie trzeba b\u0119dzie pomy\u015ble\u0107 o jakim\u015b \u201ecywilizowanym\u201d rozwi\u0105zaniu tej kwestii, tj. przesiedleniu ich \u201ena bezludne dzi\u015b tereny po\u0142udniowej Rosji\u201d.<\/span><\/p>\n

Warto pami\u0119ta\u0107, \u017ce pomys\u0142y te mia\u0142y swe korzenie w debatach polskiego o\u015bwiecenia, a fobie i stereotypy, z kt\u00f3rymi m\u0119\u017cowie o\u015bwieceni nie mieli odwagi si\u0119 zmierzy\u0107, paradoksalnie okaza\u0142y si\u0119 jednym z najtrwalszych element\u00f3w ich smutnej spu\u015bcizny.<\/span><\/p>\n

Napisane XIX w.<\/span><\/p>\n

\u2022 \u201eJest to sekretna korporacja, tajemniczy zakon, jest to zwi\u0105zek z wszystkich dot\u0105d znanych organizowany najdoskonalej, przeto niebezpieczny; on w najistotniejszych cz\u0119\u015bciach podkopuje narody i rz\u0105dy, a razem z w\u0142asnego uk\u0142adu pokrywa si\u0119 najwy\u017csz\u0105 wzgard\u0105. (\u2026) St\u0105d pochodzi, \u017ce oni bez uspo\u0142ecznienia, bez \u0142\u0105czenia si\u0119 z nami, pomieszani z naszym ludem, niszcz\u0105, zn\u0119dzaj\u0105 go, psuj\u0105 go tylko, a cywilizacji nic od nas nie przejmuj\u0105. Wpo\u015br\u00f3d cywilizuj\u0105cego si\u0119 narodu oni bynajmniej nie post\u0119puj\u0105, jego cywilizacji w niczem do siebie nie przypuszczaj\u0105, w niczem na lepszych si\u0119 nie mieni\u0105, tylko w szkodzeniu przemy\u015blniejszemi si\u0119 staj\u0105\u201d.<\/span>
\n (Stanis\u0142aw Staszic, \u201eO przyczynach szkodliwo\u015bci \u017byd\u00f3w i \u015brodkach usposobienia ich, aby si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwu u\u017cytecznymi stali\u201d, 1816 r.)<\/span><\/p>\n

\u2022 \u201e\u017bydzi, nar\u00f3d przemy\u015blny, zepsuty d\u0142ugiem oszukiwaniem naszych w\u0142o\u015bcian, niepr\u0119dko opuszcz\u0105 to zyskowne rzemios\u0142o i chocia\u017c oddaleni od szynk\u00f3w, znajd\u0105 zawsze tysi\u0105czne sposoby uciskania naszych rolnik\u00f3w; i d\u0142ugo jeszcze potrafi\u0105 zachowa\u0107 t\u0119 w\u0142adz\u0119, jak\u0105 zadawniony zwyczaj i wy\u017cszo\u015b\u0107 moralna s\u0142usznie im nad niemi daj\u0105. (\u2026) Trzeba nam wynale\u017a\u0107 skuteczne \u015brodki do o\u015bwiecenia w\u0142o\u015bcian, od tego zale\u017cy \u017c\u0105dana reforma \u017byd\u00f3w: ci bowiem dop\u00f3ty oszukiwa\u0107 nie przestan\u0105, dop\u00f3ki b\u0119d\u0105 mogli znale\u017a\u0107 ludzi daj\u0105cych im przez swoj\u0105 prostot\u0119 wszelk\u0105 do tego sposobno\u015b\u0107. (\u2026) Epoka wi\u0119c poprawienia \u017byd\u00f3w w naszem kraju zacznie si\u0119 z epok\u0105 o\u015bwiecenia w\u0142o\u015bcian\u201d.<\/span>
\n (Walerian \u0141ukasi\u0144ski, \u201eUwagi pewnego oficera nad uznan\u0105 potrzeb\u0105 urz\u0105dzenia \u017byd\u00f3w w naszym kraju\u201d, 1818 r.)<\/span><\/p>\n

\"\"

polecil: V. Rozenbaum<\/p><\/div>\n

\u2022 \u201eWyrzeczcie si\u0119 na zawsze waszych Talmud\u00f3w, waszych kaba\u0142, wszystkich bajek i ba\u0142amuctw, kt\u00f3rymi was starsi wasi dla w\u0142asnych zysk\u00f3w i waszego nieszcz\u0119\u015bcia ba\u0142amuci\u0107 nie przestaj\u0105. (\u2026) Oka\u017ccie si\u0119 wprz\u00f3dy mow\u0105, strojem, o\u015bwieceniem, obyczajami, pos\u0142usze\u0144stwem prawom, mi\u0142o\u015bci\u0105 kraju podobnymi Polakom, a wtenczas my, Polacy, ch\u0119tnie was za wsp\u00f3\u0142ziomk\u00f3w uznamy\u201d.<\/span>
\n (Julian Ursyn Niemcewicz, \u201eLejbe i Siora czyli listy dw\u00f3ch kochank\u00f3w\u201d, 1821 r.)<\/span><\/p>\n

\u2022 \u201eDziwno mi i przykro (\u2026) by\u0142o i to, \u017ce tacy ludzie, jak Niemcewicz, wyra\u017cali si\u0119 pogardliwie o wyznawcach prawa moj\u017ceszowego przy ka\u017cdej sposobno\u015bci. Niemcewicz (\u2026) lekcewa\u017cy\u0142 cz\u0142onka Towarzystwa [Przyjaci\u00f3\u0142 Nauk] starozakonnego Abrahama Sterna, nie raczy\u0142 nigdy s\u0142owa do niego przem\u00f3wi\u0107, chocia\u017c ten wcale niepo\u015bledni matematyk na posiedzenia regularnie ucz\u0119szcza\u0142\u201d.<\/span>
\n (Jan Nepomucen Janowski, \u201eNotatki autobiograficzne\u201d, 1803\u201353)<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kwestia \u017cydowska Marcin Wodzi\u0144ski Kwesti\u0105 \u017cydowsk\u0105 nazywano w XIX w. zagadnienie miejsca i statusu \u017byd\u00f3w w Europie. Uwa\u017cano j\u0105 \u2013 w duchu o\u015bwiecenia \u2013 za jedn\u0105 z zasadniczych dla unowocze\u015bnienia pa\u0144stwa i ca\u0142ego chrze\u015bcija\u0144skiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Spo\u0142eczna u\u017cyteczno\u015b\u0107. Niezliczone g\u0142osy debat i projekty reformy spo\u0142ecznej \u017byd\u00f3w s\u0105 wyj\u0105tkowym \u015bwiadectwem epoki, gdy\u017c pozwalaj\u0105 zrozumie\u0107, jak pa\u0144stwa i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19212"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19212"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19212\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19224,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19212\/revisions\/19224"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19212"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19212"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19212"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}