{"id":27891,"date":"2015-09-29T18:09:02","date_gmt":"2015-09-29T16:09:02","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=27891"},"modified":"2015-09-29T08:36:03","modified_gmt":"2015-09-29T06:36:03","slug":"27891","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=27891","title":{"rendered":"TREBLINKA, VA (HENRYK GRYNBERG: ‘PAMI\u0118TNIK 2’)"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>TREBLINKA, VA (HENRYK GRYNBERG: ‘PAMI\u0118TNIK 2’)<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

J\u00f3zef Jaskulski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"\"\u201ePami\u0119tnik 2\u201d Henryka Grynberga wpad\u0142 mi w r\u0119ce przypadkiem. Premier\u0119 przeoczy\u0142em, zupe\u0142nie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodzimych krytyk\u00f3w, na kt\u00f3rych milczenie pisarz s\u0142usznie si\u0119 chyba tym razem uskar\u017ca (chlubnym wyj\u0105tkiem jest tu Katarzyna Jerzak, kt\u00f3rej \u015bwietn\u0105 recenzj\u0119 \u201ePami\u0119tnika 2\u201d przeczytamy w \u201eDwutygodniku\u201d [nr 152, 02\/2015]). Ksi\u0105\u017ck\u0119 znalaz\u0142em w ksi\u0119garskiej sieci\u00f3wce na Dworcu Centralnym. Kiedy schodzi\u0142em na peron, szczekaczka zapowiada\u0142a odjazd \u201ePrz\u0105\u015bniczki\u201d do \u0141odzi, sk\u0105d sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat temu autor przyjecha\u0142 na studia. W tunelu znika\u0142y powoli zielone wagony typu \u201eBautzen\u201d, z kt\u00f3rych pierwsze wyjecha\u0142y z enerdowskich fabryk na chwil\u0119 przed jego wygnaniem i kt\u00f3rych coraz wi\u0119cej rdzewieje dzi\u015b na bocznicach.<\/span><\/p>\n

S\u0142usznej tre\u015bci i obj\u0119to\u015bci ksi\u0105\u017cka Grynberga jest uzupe\u0142nieniem r\u00f3wnie obszernej poprzedniczki. I cho\u0107 sam autor za najwa\u017cniejsze w swoim dorobku uwa\u017ca (czytane razem) \u201e\u017bydowsk\u0105 Wojn\u0119\u201d i \u201eZwyci\u0119stwo\u201d, wydaje mi si\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie oba \u201ePami\u0119tniki\u201d stanowi\u0107 b\u0119d\u0105 w przysz\u0142o\u015bci o ci\u0119\u017carze jego dorobku jako stale uzupe\u0142niany pomnik epoki, konsekwentnie rze\u017abiony na cokole jej najwa\u017cniejszego tematu. Autor spogl\u0105da z oddali na polskie (i globalne) \u017cycie literackie, intelektualne i spo\u0142eczne przez pryzmat pami\u0119ci Zag\u0142ady; w obu ods\u0142onach \u201ePami\u0119tnik\u00f3w\u201d otrzymujemy cenny suplement do ca\u0142o\u015bci dorobku Grynberga oraz \u2013 szczeg\u00f3lnie w tej drugiej \u2013 poruszaj\u0105ce w swoim stonowaniu studium przygotowa\u0144 do ostatniego z rytua\u0142\u00f3w przej\u015bcia.<\/span><\/p>\n

Zapytany jaki\u015b czas temu przez Donat\u0119 Subbotko o sk\u0142onno\u015b\u0107 do ferowania nadmiernie ostrych os\u0105d\u00f3w, odpowiedzia\u0142: \u201e\u015acigam antysemityzm. Nie oskar\u017cam ani nie os\u0105dzam, tylko sk\u0142adam \u015bwiadectwo i broni\u0119\u201d (\u201eGazeta Wyborcza\u201d, 16.10.2011). \u015awiadectwo to znajdziemy tak\u017ce w \u201ePami\u0119tniku 2\u201d, w kt\u00f3rym Grynberg, niczym entomolog przypinaj\u0105cy nowe okazy mutuj\u0105cych owad\u00f3w do korkowej tablicy, klasyfikuje i opisuje kolejne manifestacje ska\u017conego j\u0119zyka: od medialnych sprawozda\u0144 o relacjach izraelsko-palesty\u0144skich, po liczne emanacje dyskursu antysemickiego w \u017cyciu codziennym. Na przyk\u0142adzie cytat\u00f3w z czasopism dawnych i bie\u017c\u0105cych zestawia antysemityzm dawny z nowym, i trudno nie dostrzec w tych zestawieniach cech wsp\u00f3lnych dla stale si\u0119 przepoczwarzaj\u0105cych przedstawicieli gatunku. Jeszcze cz\u0119\u015bciej przyk\u0142ady te Grynberg po prostu odnotowuje i pozostawia bez komentarza, jako facts of life, np. cytuj\u0105c has\u0142a reklamuj\u0105ce jednodniowe wycieczki do Auschwitz z fina\u0142em w Birkenau. Mo\u017cna w tych obserwacjach upatrywa\u0107 przewra\u017cliwienia autora \u201eUchod\u017ac\u00f3w\u201d, jednak fakty te pozostaj\u0105 w naszej codzienno\u015bci zjawiskiem powszechnym. \u201ePami\u0119tnik 2\u201d czyta\u0142em podczas maj\u00f3wki, w drodze na Roztocze. Niedaleko dworca w Lublinie, w oknie wystawowym sklepu przy ulicy prowadz\u0105cej na Majdanek, obok podobizn papie\u017ca, kt\u00f3ry przeprasza\u0142 za antysemityzm Ko\u015bcio\u0142a, sta\u0142y ikony \u017byda z pieni\u0105\u017ckiem; godzin\u0119 p\u00f3\u017aniej dworcowy megafon informowa\u0142 podr\u00f3\u017cnych o odje\u017adzie poci\u0105gu specjalnego relacji Lublin-Be\u0142\u017cec.<\/span><\/p>\n

Facts of life opisywane przez Grynberga to jednak nie tylko refleksja nad j\u0119zykiem ska\u017conym, ojczysta mowa zaskakuje bowiem autora swoj\u0105 dwubiegunowo\u015bci\u0105, na przemian zadaj\u0105c b\u00f3l i wzruszaj\u0105c, jak podczas zakup\u00f3w w sopockim spo\u017cywczaku czy w pikarejskim powrocie znad morza na Ok\u0119cie, b\u0119d\u0105cym pr\u00f3bk\u0105 prozy neurotycznej, kt\u00f3rej nie powstydziliby si\u0119 czo\u0142owi Jewish-American writers.<\/span><\/p>\n

O sprz\u0119\u017ceniu kultury (post)chrze\u015bcija\u0144skiej z antysemityzmem (\u201eJude brzmia\u0142o jak Judasz, grabili i wydawali Judasza\u201d, konstatuje, analizuj\u0105c wspomnienia ocala\u0142ego z Zag\u0142ady Chila Kirszenbauma z Mi\u0144ska Mazowieckiego) oraz neutralizowaniu Shoah Grynberg nadmienia\u0142 ju\u017c wielokrotnie, konsekwentnie opowiadaj\u0105c si\u0119 przeciwko dyskursowi uniwersalizuj\u0105cemu Zag\u0142ad\u0119. \u201eNajpierw idylla, potem katastrofa, potem ucieczka i walka o \u017cycie, i w ko\u0144cu zwyci\u0119stwo dobra nad z\u0142em, czyli happy end. A w rzeczywisto\u015bci nie by\u0142o idylli ani zwyci\u0119stwa, ani happy endu, ani nawet katharsis\u201d, pisa\u0142 w \u201eCi\u0105gu dalszym\u201d. Sprzeciw Grynberga wobec pr\u00f3b idealizacji przesz\u0142o\u015bci kultur raczej r\u00f3wnoleg\u0142ych ni\u017c \u201ewiekowo nieroz\u0142\u0105cznych\u201d wida\u0107 r\u00f3wnie\u017c w \u201ePami\u0119tniku 2\u201d. Pe\u0142no tu zda\u0144 wytr\u0105caj\u0105cych z samozadowolenia, b\u0142yskotliwie gorzkich one-liner\u00f3w odbr\u0105zawiaj\u0105cych zakl\u0119cia krajowej historiografii (\u201eZa ukrywanie \u017byd\u00f3w grozi\u0142a \u015bmier\u0107. \u015amier\u0107 grozi\u0142a r\u00f3wnie\u017c za wiele innych rzeczy, ale bano si\u0119 tylko ukrywa\u0107 \u017byd\u00f3w\u201d).<\/span><\/p>\n

\u201ePami\u0119tnik 2\u201d to jednak przede wszystkim wy\u015bcig z czasem. W przeciwie\u0144stwie do poprzedniczki, opisuj\u0105cej lata 1954-2010, ksi\u0105\u017cka obejmuje \u201ejedynie\u201d okres od z\u0142o\u017cenia \u201ePami\u0119tnika\u201d do druku do po\u0142owy ubieg\u0142ego roku. Grynberg pisze w ch\u0142odnym po\u015bpiechu, bo liczy si\u0119 ka\u017cdy dzie\u0144 i czasu coraz mniej, tak jak znajomych-ocala\u0142ych, kt\u00f3rych odchodzenie wyznacza nieustannie topniej\u0105ca urodzinowa korespondencja. Winszuje p\u0142odno\u015bci przyjacio\u0142om po pi\u00f3rze, przy czym sam daleki jest od pr\u00f3\u017cnowania. Segreguje papiery i zapiski \u2013 co do archiwum, co na rozwa\u0142k\u0119, co jeszcze zatrzyma\u0107 \u2013 covering his ass, jak to nazywa. Porz\u0105dkuje stare zdj\u0119cia, uzupe\u0142nia dzieje \u017byd\u00f3w z Dobrego i rozmawia z coraz cz\u0119\u015bciej nawiedzaj\u0105cymi go we \u015bnie najbli\u017cszymi. Rozwa\u017ca zasadno\u015b\u0107 remontowania domu, kt\u00f3ry niezauwa\u017calnie podupada, podobnie jak si\u0142y witalne w\u0142a\u015bciciela. Przerwy w dostawie pr\u0105du w McLean przeplataj\u0105 si\u0119 z przerwami w dostawie tlenu pompowanego przez s\u0142abn\u0105ce serce. Je\u015bli zgodzi\u0107 si\u0119 z Grynbergiem, \u017ce \u201eGroch\u00f3w\u201d Stasiuka jest \u201enajlepszym studium umierania\u201d, to \u201ePami\u0119tnik 2\u201d uzna\u0107 nale\u017cy za niezr\u00f3wnany opis poprzedzaj\u0105cego je powolnego wycofania. \u201eMia\u0142em nadziej\u0119, \u017ce pomieszka tu po mnie syn \u2013 cho\u0107 m\u00f3wi, \u017ce nie chce, \u017ce za du\u017co tu mojej obecno\u015bci \u2013 ale teraz ju\u017c wiem, \u017ce nie, nie przyjd\u0105 tu wi\u0119cej moje sarny, chipmunki i lisy. \u017be wszystko zniknie, jak gdyby nie istnia\u0142o lub istnia\u0142o tylko w mojej wyobra\u017ani\u201d. Grynberg pracuj\u0105cy w podmiejskiej g\u0142uszy nad Potomakiem jest troch\u0119 jak Thoreau zaszyty w nad jeziorem nieopodal Concord, tylko temat ci\u0119\u017cszy i przyroda ju\u017c nie tak niewinna. Wi\u0119c mo\u017ce raczej jak jego ukochany Twain, z kt\u00f3rym \u0142\u0105cz\u0105 go ci\u0119ta ironia i kontrolowana mizantropia: szcz\u0119\u015bliwy w splendid isolation swojej pustelni, czasem mile zaskoczony przez zmieniaj\u0105cych si\u0119 jak pory roku s\u0105siad\u00f3w, po kt\u00f3rych raczej nie spodziewa si\u0119 zbyt wiele. Albo jak bohater schulzowskiego \u201eSanatorium pod Klepsydr\u0105\u201d, przyk\u0142adaj\u0105cy ucho do drzewa, \u017ceby sprawdzi\u0107, czy gdzie\u015b w g\u0142\u0119bi robak nie chrobocze \u2013 samotny pogrobowiec nas\u0142uchuj\u0105cy ciszy i wy\u0142aniaj\u0105cych si\u0119 z niej wczesnych obraz\u00f3w, poddawanych nieustannej egzegezie.<\/span><\/p>\n

Schulzowski \u201ezadany temat\u201d Grynberg obja\u015bni\u0142 chyba najzwi\u0119\u017alej w \u201eMonologu polsko-\u017cydowskim\u201d. \u201eNosz\u0119 w sobie przede wszystkim anonimowy polsko-\u017cydowski los, a jako pisarz mam obowi\u0105zek, kt\u00f3ry przewa\u017ca wszelkie wzgl\u0119dy osobiste\u201d. Ta dwudzielno\u015b\u0107 przywodzi na my\u015bl form\u0119 sonatow\u0105. Je\u015bli przyr\u00f3wna\u0107 do niej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Grynberga, \u201e\u017bydowska Wojna\u201d i \u201eZwyci\u0119stwo\u201d by\u0142yby jej ekspozycj\u0105, z Zag\u0142ad\u0105 jako \u0142\u0105cznikiem; dzie\u0142a p\u00f3\u017aniejsze (oba \u201e\u017bycia…\u201d, \u201eDrohobycz, Drohobycz\u201d, \u201eUchod\u017acy\u201d czy cytowany wy\u017cej \u201eMonolog…\u201d) \u2013 pe\u0142nym licznych modulacji przetworzeniem; \u201eCi\u0105g Dalszy\u201d i oba \u201ePami\u0119tniki\u201d natomiast \u2013 pot\u0119\u017cn\u0105 rekapitulacj\u0105 (na kod\u0119 przyjdzie nam jeszcze, mam nadziej\u0119, poczeka\u0107). Znajdziemy krytyk\u00f3w, kt\u00f3rzy ten konsekwentnie implementowany imperatyw uznaj\u0105 za obsesyjn\u0105 monotematyczno\u015b\u0107, im jednak Grynberg odpowiada (i trudno mu si\u0119 dziwi\u0107), \u017ce jako ocala\u0142y po prostu nie ma wyboru, nawet je\u015bli wyb\u00f3r ten wydaje si\u0119 niezno\u015bny. Uparcie wi\u0119c walczy i wios\u0142uje, chocia\u017c pr\u0105d up\u0142ywaj\u0105cych lat nieustannie znosi go przesz\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

W swojej walce nie jest zupe\u0142nie samotny. Towarzysz\u0105 mu zadomowione w p\u00f3\u0142dzikim backyardzie sarny, stale goszcz\u0105ce na stronach \u201ePami\u0119tnika 2\u201d. W przywo\u0142anym powy\u017cej tek\u015bcie Katarzyna Jerzak pisze, \u017ce s\u0105 one realne i symboliczne, \u201ewyznaczaj\u0105 rytm obecno\u015bci i nieobecno\u015bci\u201d. S\u0105dz\u0105c po wyklejkach ze zdj\u0119ciami zamieszczonych na wewn\u0119trznych ok\u0142adkach ksi\u0105\u017cki, te same sarny zobaczy\u0107 mo\u017cna z okna poci\u0105gu p\u0119dz\u0105cego przez Nizin\u0119 Mazowieck\u0105, wi\u0119c by\u0107 mo\u017ce natura pe\u0142ni tu r\u00f3wnie\u017c funkcj\u0119 magdalenki, nawet je\u015bli Grynberg do tego si\u0119 nie przyznaje. Najcz\u0119\u015bciej po prostu je fotografuje, zanim odejd\u0105 na dobre, bo zielony azyl nad Potomakiem powoli zmienia si\u0119 w ziemi\u0119 ja\u0142ow\u0105, na kt\u00f3rej sarny wypierane s\u0105 przez SUVy.<\/span><\/p>\n

nadeslal<\/em>
\nVlady Rozenbaum<\/em><\/span>
\n<\/span> \"\"<\/strong><\/span>\u201eLatynosi w czerwonych kurtkach zbieraj\u0105 obci\u0119te ga\u0142\u0119zie i wrzucaj\u0105 w paszcz\u0119 mechanicznego molocha, kt\u00f3ry je z warkotem po\u017cera\u201d, notuje kt\u00f3rego\u015b dnia, ca\u0142kiem jak Thoreau. A mo\u017ce znowu jak Twain, bo autor \u201eWaldenu\u201d do mechanicznego molocha mimo wszystko porozumiewawczo mruga. Sam ju\u017c nie wiem. W ka\u017cdym razie znajduje w przyrodzie \u017ar\u00f3d\u0142o si\u0142 witalnych mi\u0119dzy coraz rzadszymi wypadami poza wirginijskie siedlisko. Tak jak w wios\u0142owaniu w towarzystwie syna na p\u0142yn\u0105cej nieopodal rzece, kt\u00f3r\u0105 por\u00f3wna\u0142 kiedy\u015b do Bugu. \u201eJestem w tej chwili w Treblince, ale my\u015bl\u0119 ju\u017c o Potomacu, a p\u00f3\u017aniej na Potomacu b\u0119d\u0119 my\u015bla\u0142 o Treblince, bo wios\u0142uj\u0105c, my\u015bl\u0119 o tym, co pisz\u0119. Jestem tu, i tam, w obu miejscach naraz\u201d. A zatem odpoczynek z\u0142udny, bo nie ma ucieczki od wczesnych obraz\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Henryk Grynberg: \u201ePami\u0119tnik 2\u201d. \u015awiat Ksi\u0105\u017cki. Warszawa 2014.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

TREBLINKA, VA (HENRYK GRYNBERG: ‘PAMI\u0118TNIK 2’) J\u00f3zef Jaskulski \u201ePami\u0119tnik 2\u201d Henryka Grynberga wpad\u0142 mi w r\u0119ce przypadkiem. Premier\u0119 przeoczy\u0142em, zupe\u0142nie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodzimych krytyk\u00f3w, na kt\u00f3rych milczenie pisarz s\u0142usznie si\u0119 chyba tym razem uskar\u017ca (chlubnym wyj\u0105tkiem jest tu Katarzyna Jerzak, kt\u00f3rej \u015bwietn\u0105 recenzj\u0119 \u201ePami\u0119tnika 2\u201d przeczytamy w \u201eDwutygodniku\u201d [nr 152, 02\/2015]). Ksi\u0105\u017ck\u0119 znalaz\u0142em w ksi\u0119garskiej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[4],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27891"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=27891"}],"version-history":[{"count":18,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27891\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":27893,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/27891\/revisions\/27893"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=27891"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=27891"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=27891"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}