{"id":28815,"date":"2015-10-19T18:09:07","date_gmt":"2015-10-19T16:09:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=28815"},"modified":"2015-10-18T15:27:49","modified_gmt":"2015-10-18T13:27:49","slug":"15-09","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=28815","title":{"rendered":"Timothy Snyder: Nie jestem lekarzem polskich chor\u00f3b"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Timothy Snyder: Nie jestem lekarzem polskich chor\u00f3b<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Jaros\u0142aw Kuisz<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/p>\n

\u201eOpisuj\u0119 Holokaust na nowo nie po to, \u017ceby niekt\u00f3rzy czuli si\u0119 lepiej czy gorzej, ale po to, \u017ceby wyja\u015bni\u0107 przyczyny. Szukaj\u0105c przyczyn, dochodz\u0119 do wniosk\u00f3w dla czytelnika nieoczekiwanych\u201d<\/em>, m\u00f3wi ameryka\u0144ski historyk.<\/strong><\/p>\n

Jaros\u0142aw Kuisz: W\u0142a\u015bnie ukaza\u0142a si\u0119 pa\u0144ska nowa ksi\u0105\u017cka \u201eCzarna ziemia.\u00a0Holokaust jako ostrze\u017cenie\u201d. Na pocz\u0105tku przypomina pan w niej \u015bwiatopogl\u0105d Adolfa Hitlera, kt\u00f3ry dzi\u015b zwykle traktuje si\u0119 jako rodzaj umys\u0142owej aberracji. Pan jednak traktuje pogl\u0105dy Hitlera powa\u017cnie, jako rodzaj przestrogi na przysz\u0142o\u015b\u0107. W chwil\u0119 p\u00f3\u017aniej zwraca pan uwag\u0119 na istotne r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy przedwojennym antysemityzmem polskim i niemieckim. Antysemityzm polski nie chcia\u0142 fizycznej zag\u0142ady \u017byd\u00f3w, ale wyekspediowania ich z kraju. Antysemityzm hitlerowski za\u015b oznacza\u0142 pragnienie unicestwienia \u017byd\u00f3w jako rasy. Pami\u0119taj\u0105c, \u017ce dzi\u015b okre\u015bla si\u0119 antysemityzm jednoznacznie jako z\u0142o, a tzw. k\u0142amstwo o\u015bwi\u0119cimskie jest w wielu pa\u0144stwach karalne, chcia\u0142bym zapyta\u0107, jakie znaczenie ma, pana zdaniem, wyszukiwanie tych r\u00f3\u017cnic? Czy cieniowanie antysemityzm\u00f3w nie prowadzi do wniosku, \u017ce istniej\u0105 antysemityzmy lepsze czy gorsze, mniejsze czy wi\u0119ksze?<\/strong><\/span><\/p>\n

Timothy Snyder:<\/strong><\/span> Na wst\u0119pie chcia\u0142bym zaznaczy\u0107, \u017ce nie uwa\u017cam si\u0119 za lekarza polskich chor\u00f3b. Ale w\u0142a\u015bnie dlatego mog\u0119 sobie pozwoli\u0107 na to, by zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na te r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy antysemityzmami w latach 30. S\u0105dz\u0119 bowiem, \u017ce maj\u0105 one og\u00f3lniejsze znaczenie. Z pewno\u015bci\u0105 antysemityzm\u00f3w nie mo\u017cna jednak okre\u015bla\u0107 jako \u201emniejsze\u201d lub \u201ewi\u0119ksze\u201d. Chodzi przede wszystkim o ide\u0119 polityczn\u0105, kt\u00f3ra wyst\u0119puje w r\u00f3\u017cnych wariantach \u2013 tak jak s\u0105 r\u00f3\u017cne rodzaje nacjonalizmu, patriotyzmu czy socjalizmu. Ale analizowanie Holokaustu wed\u0142ug \u201eilo\u015bci antysemityzmu\u201d to straszne uproszczenie. Gdyby\u015bmy tak robili, niczego by\u015bmy nie rozumieli.<\/span><\/p>\n

Laikowi wydaje si\u0119, \u017ce na temat Holokaustu napisano mn\u00f3stwo ksi\u0105\u017cek. Jakie pytania warto jeszcze dzi\u015b zadawa\u0107?<\/strong><\/p>\n

Warto zastanowi\u0107 si\u0119 nad tym, dlaczego Holokaust zacz\u0105\u0142 si\u0119 w Niemczech, gdzie akurat publiczne przejawy antysemityzmu wcale nie by\u0142y silne. Warto zada\u0107 pytanie, jak to mo\u017cliwe, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 kolaborant\u00f3w, kt\u00f3rzy z broni\u0105 w r\u0119ku uczestniczyli w Holokau\u015bcie, to byli obywatele sowieccy, podczas gdy Zwi\u0105zek Radziecki by\u0142 w\u0142a\u015bciwie jedynym anty-antysemickim krajem w Europie. Wreszcie, warto pyta\u0107 o to, jak wyja\u015bni\u0107, \u017ce ogromn\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w holenderskich zabito, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 francuskich \u017byd\u00f3w prze\u017cy\u0142a, mimo \u017ce nastroje antysemickie by\u0142y du\u017co silniejsze we Francji ni\u017c w Holandii.<\/span><\/p>\n

I przy pr\u00f3bie odpowiedzi na te p<\/strong>ytania pojawia si\u0119 wiele antysemityzm\u00f3w?<\/p>\n

Przede wszystkim chodzi mi o to, \u017ceby czytelnik zrozumia\u0142, jak radykalny by\u0142 hitlerowski wariant antysemityzmu. Nie ka\u017cdy antysemita uwa\u017ca, \u017ce \u017cydowskie jest wszystko, co metafizyczne, wszystko, co polityczne i wszystko, co naukowe. Mo\u017cna by\u0107 antysemit\u0105, nie maj\u0105c takich pogl\u0105d\u00f3w, ale Hitler tak w\u0142a\u015bnie s\u0105dzi\u0142.<\/span><\/p>\n

Napisa\u0142em bardzo konserwatywn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, w kt\u00f3rej pr\u00f3buj\u0119 wyja\u015bni\u0107, jak to mo\u017cliwe, \u017ce nast\u0119powa\u0142y poszczeg\u00f3lne etapy Holokaustu. Rozdzia\u0142 o Polsce w \u201eCzarnej ziemi\u201d napisa\u0142em po to, aby, po pierwsze, pokaza\u0107, \u017ce chocia\u017c antysemityzm by\u0142 rozpowszechniony w spo\u0142ecze\u0144stwie, a od 1935 r. by\u0142 te\u017c oficjaln\u0105 ideologi\u0105 polskiego rz\u0105du, ten wariant antysemityzmu nie by\u0142 antypa\u0144stwowy, ale wr\u0119cz propa\u0144stwowy. Celem by\u0142a przede wszystkim konsolidacja polskiego pa\u0144stwa, a jednym ze sposob\u00f3w na osi\u0105gni\u0119cie tego celu by\u0142o udzielenie pomocy \u017bydom w stworzeniu ich w\u0142asnego pa\u0144stwa. Czy to jest w\u0142a\u015bciwe, czy nie \u2013 to inna sprawa. Ja osobi\u015bcie uwa\u017cam, \u017ce niew\u0142a\u015bciwe. Ale warto przypomnie\u0107, \u017ce taki spos\u00f3b my\u015blenia, ten antysemityzm propa\u0144stwowy by\u0142 ca\u0142kowicie obcy nazistom, dla kt\u00f3rych pa\u0144stwo by\u0142o kategori\u0105 rasow\u0105. W oczywisty spos\u00f3b nie mogli wi\u0119c popiera\u0107 budowy pa\u0144stwa izraelskiego.<\/span><\/p>\n

Po drugie, chcia\u0142em te\u017c w nieco innym \u015bwietle ukaza\u0107 genez\u0119 II wojny \u015bwiatowej. Je\u015bli bowiem dojdziemy po prostu do wniosku, \u017ce i Polska, i Niemcy by\u0142y w latach 30. pa\u0144stwami antysemickimi, to\u2026 dlaczego walczy\u0142y ze sob\u0105? To jest kluczowe pytanie dla \u017byd\u00f3w, bo przecie\u017c bez II wojny \u015bwiatowej nie by\u0142oby Holokaustu. \u017beby rozumie\u0107 pocz\u0105tek wojny, to w\u0142a\u015bnie trzeba rozumie\u0107: dlaczego Polska i Niemcy nie mog\u0142y wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 w kwestiach istotnych dla obu pa\u0144stw.<\/span><\/p>\n

Opisuj\u0105c histori\u0119 lat 30., przypomina pan, jak r\u00f3\u017cne by\u0142o nastawienie do problemu osadnictwa \u017cydowskiego w Palestynie z perspektywy brytyjskiej, niemieckiej i polskiej. \u201eLondyn przychylnie zapatrywa\u0142 si\u0119 na pa\u0144stwowo\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 (w odleg\u0142ej i nieokre\u015blonej przysz\u0142o\u015bci), jednak wtedy (w tym momencie) sprzeciwia\u0142 si\u0119 dalszej masowej migracji \u017byd\u00f3w. Berlin nie \u017cyczy\u0142 sobie pa\u0144stwowo\u015bci \u017cydowskiej, ale chcia\u0142, aby \u017bydzi opu\u015bcili Niemcy najszybciej, jak to mo\u017cliwe, udaj\u0105c si\u0119 w nieokre\u015blone odleg\u0142e miejsce. Warszawa opowiada\u0142a si\u0119 zar\u00f3wno za masow\u0105 emigracj\u0105 \u017byd\u00f3w z Europy, jak i za powstaniem pa\u0144stwa \u017cydowskiego w Palestynie\u201d. Nast\u0119pnie przypomina pan ma\u0142o znany epizod, jak polskie wojsko udziela\u0142o pomocy Haganie \u2013 najwa\u017cniejszej syjonistycznej organizacji samoobrony w Palestynie. Polacy pomagaj\u0105 \u017bydom, aby si\u0119 ich pozby\u0107 z II RP. Ich polityka jest pozornie zbie\u017cna z celami III Rzeszy. Pisze pan m.in. o pewnej \u015blepocie naszych dyplomat\u00f3w i wojskowych w drugiej po\u0142owie lat 30. XX w.: \u201ePolscy przyw\u00f3dcy nie pojmowali, \u017ce istot\u0105 dla nazist\u00f3w nie jest wykonalno\u015b\u0107 konkretnego planu deportacji, ale stworzenie og\u00f3lnych warunk\u00f3w pozwalaj\u0105cych zniszczy\u0107 \u017byd\u00f3w w ten czy inny spos\u00f3b\u201d. Pokazywanie odcieni antysemityzmu niemieckiego i polskiego w latach 30. XX w. mo\u017ce wywo\u0142a\u0107 w Polsce i Niemczech pewne poruszenie\u2026<\/strong><\/p>\n

Ja opisuj\u0119 to wszystko na nowo nie po to, \u017ceby niekt\u00f3rzy czuli si\u0119 lepiej czy gorzej, ale po to, \u017ceby wyja\u015bni\u0107 przyczyny. Szukaj\u0105c przyczyn, dochodz\u0119 do wniosk\u00f3w dla czytelnika nieoczekiwanych.<\/span><\/p>\n

Zadam to pytanie wprost: czy nie obawia si\u0119 pan, \u017ce czytelnik polski mo\u017ce odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce przedstawiaj\u0105c takie epizody z lat 30., jak pomaganie Irgunowi czy Haganie, mo\u017cna nieco wybieli\u0107 polski antysemityzm? Oto w przesz\u0142o\u015bci istnia\u0142 taki niegro\u017any, pocieszny, polski antysemityzm propa\u0144stwowy, za\u015b po drugiej stronie znajdowa\u0142 si\u0119 z\u0142y, brunatny antysemityzm nazist\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

P\u00f3ki co polskoj\u0119zyczne recenzje mojej ksi\u0105\u017cki nie id\u0105 w tym kierunku. Polacy wol\u0105 raczej podtrzymywa\u0107 tradycyjny pogl\u0105d, \u017ce \u017bydzi byli komunistami, a komuni\u015bci \u017bydami. Ja chcia\u0142em pokaza\u0107, \u017ce to nie jest fakt, kt\u00f3ry by\u0142 przyczyn\u0105 Holokaustu, ale mit \u2013 mit, kt\u00f3ry by\u0142 skutkiem Holokaustu i mi\u0119dzy innymi polskiego w nim wsp\u00f3\u0142udzia\u0142u.<\/span><\/p>\n

Poza tym nigdy nie nazwa\u0142bym tak\u017ce \u017cadnego antysemityzmu \u201edobrym\u201d, nawet w cudzys\u0142owie. W \u201eCzarnej ziemi\u201d moim zasadniczym celem jest pokazanie anarchizuj\u0105cego elementu nazistowskiego antysemityzmu.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie to, \u017ce Hitler i jego zwolennicy byli wrodzy instytucji pa\u0144stwa, mia\u0142o fundamentalne znaczenie. Z punktu widzenia etycznego mo\u017cna bowiem ka\u017cdy antysemityzm uzna\u0107 za tak samo z\u0142y jak inne, ale z punktu widzenia praktyki politycznej to fakt, \u017ce nazi\u015bci byli przeciwko pa\u0144stwom jako takim, mia\u0142 praktyczne konsekwencje dla \u017byd\u00f3w. Zniszczenie pa\u0144stw, takich jak Polska, umo\u017cliwi\u0142o Holokaust.<\/span><\/p>\n

To dla mnie bardzo wa\u017cne, by czytelnicy zrozumieli, \u017ce nie mo\u017cemy wyja\u015bni\u0107 Holokaustu po prostu akumulacj\u0105 antysemityzmu. To nie dzia\u0142a. Nale\u017cy wi\u0119c szuka\u0107 innych przyczyn.<\/span><\/p>\n

W polskiej debacie publicznej \u2013 szczeg\u00f3lnie w\u015br\u00f3d cz\u0119\u015bci prawicy \u2013 modny jest ostatnio pogl\u0105d, zgodnie z kt\u00f3rym wi\u0119cej polskich \u017byd\u00f3w mo\u017cna by\u0142o ocali\u0107 dzi\u0119ki zawarciu uk\u0142adu z Adolfem Hitlerem ni\u017c dzi\u0119ki podj\u0119ciu decyzji o wojnie z nim. Pan takiej mo\u017cliwo\u015bci, jak rozumiem, nie dopuszcza, bo te dwie perspektywy, czyli polski romantyczny etatyzm, budowanie pa\u0144stwa dla Polak\u00f3w, a potem dla \u017byd\u00f3w w Palestynie, oraz nazistowski anarchizm \u2013 czyli niszczenie kolejnych pa\u0144stw, Austrii, Czechos\u0142owacji, Polski etc. \u2013 po prostu nie mog\u0142y si\u0119 spotka\u0107.<\/strong><\/p>\n

Tego rodzaju analizy kontrfaktyczne to gry, do kt\u00f3rych trzeba podchodzi\u0107 bardzo ostro\u017cnie. Trzeba wyra\u017ca\u0107 si\u0119 bardzo konkretnie \u2013 by zrozumie\u0107, co dok\u0142adnie si\u0119 proponuje. Czy chodzi o to, \u017ce J\u00f3zef Beck m\u00f3g\u0142 si\u0119 zachowywa\u0107 inaczej ni\u017c si\u0119 zachowywa\u0142? Nie s\u0105dz\u0119, bo Beck by\u0142 Beckiem i przedstawia\u0142 jasny pogl\u0105d, zgodnie z kt\u00f3rym Polska nie mog\u0142a by\u0107 sojusznikiem ani Niemiec, ani Sowiet\u00f3w. Nie s\u0105dz\u0119 wi\u0119c, \u017ceby to by\u0142o mo\u017cliwe i nie uwa\u017cam te\u017c, \u017ceby ob\u00f3z rz\u0105dz\u0105cy w\u00f3wczas Polsk\u0105 \u2013 cho\u0107 bardzo niedoskona\u0142y i pe\u0142en ro\u017cnych wad \u2013 by\u0142 w stanie zaakceptowa\u0107 nazistowski \u015bwiatopogl\u0105d, zgodnie z kt\u00f3rym dobrze by by\u0142o zniszczy\u0107 pa\u0144stwa europejskie, zaczynaj\u0105c w\u0142a\u015bnie od polskiego.<\/span><\/p>\n

Ka\u017cdy, nawet najg\u0142upszy z tych ludzi, rozumia\u0142, \u017ce sojusz z Niemcami nazistowskimi oznacza\u0142by zniszczenie pa\u0144stwa polskiego. Rozumieli oni, \u017ce gdyby Polska wsp\u00f3lnie z Hitlerem przyst\u0105pi\u0142a do wojny przeciw Sowietom, natychmiast sta\u0142aby si\u0119 satelit\u0105, a nie samodzielnym pa\u0144stwem. Nie mogli rozpatrywa\u0107 takiego wariantu jako ratunku pa\u0144stwowo\u015bci polskiej. W\u0142a\u015bnie st\u0105d bierze si\u0119 ten patos Becka, kiedy m\u00f3wi o honorze. Wie, \u017ce kiedy wojsko niemieckie przejdzie przez jego kraj, to ju\u017c nie b\u0119dzie suwerennej Polski. I ma w tym absolutn\u0105 racj\u0119.<\/span><\/p>\n

Ale je\u015bli dzi\u0119ki temu uda\u0142oby si\u0119 uratowa\u0107 setki tysi\u0119cy ludzi?<\/strong><\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142praca z Niemcami nie zatrzyma\u0142aby Holokaustu. Ostateczne rozwi\u0105zanie przybra\u0142oby inn\u0105 form\u0119 i wi\u0105za\u0142oby si\u0119 z aktywn\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0105 pa\u0144stwa polskiego. W tym wariancie nasza dzisiejsza debata o winie Polak\u00f3w tak\u017ce wygl\u0105da\u0142aby inaczej. Nie m\u00f3wiliby\u015bmy wtedy o wsp\u00f3\u0142pracy indywidualnej Polak\u00f3w albo obywateli polskich. M\u00f3wiliby\u015bmy o Polsce jak np. o Rumunii, ale na pewno gorzej.<\/span><\/p>\n

Czyli z perspektywy \u201eCzarnej ziemi\u201d mo\u017cna by\u0142oby powiedzie\u0107, \u017ce zniszczenie pa\u0144stwa polskiego jesieni\u0105 1939 powinno nas sk\u0142ania\u0107 do bardziej zniuansowanej oceny polskich postaw w czasie Holokaustu?<\/strong><\/p>\n

Ja przynajmniej tak uwa\u017cam. Nie jestem etykiem, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce s\u0105 przynajmniej dwa poziomy dokonywania oceny. Jeden to zachowanie poszczeg\u00f3lnych os\u00f3b, a wi\u0119c pytanie o to, czy pojedynczy Polacy ratowali \u017byd\u00f3w czy nie. Drugi to zachowanie polskiego pa\u0144stwa. Teraz Polacy mog\u0105 przynajmniej powiedzie\u0107, \u017ce ich pa\u0144stwo walczy\u0142o przeciw Hitlerowi. Gdyby by\u0142o inaczej, gdyby Polska walczy\u0142a po stronie Niemc\u00f3w i gdyby \u017co\u0142nierze polscy na wschodnim froncie zachowywali si\u0119 np. jak rumu\u0144scy czy w\u0119gierscy, w\u00f3wczas zabijaliby \u017byd\u00f3w nie tylko jako indywidualne osoby, ale tak\u017ce jako \u017co\u0142nierze w polskich mundurach.<\/span><\/p>\n

Chcia\u0142bym jednak podkre\u015bli\u0107, \u017ce nasze pr\u00f3by kategoryzowania Holokaustu wy\u0142\u0105cznie wed\u0142ug klucza etniczno\u015bci albo narodu trzeba zakwestionowa\u0107. Fakt, \u017ce ludzie w\u00f3wczas byli Niemcami albo \u017ce byli \u017bydami, ma mniejsze znaczenie ni\u017c nam si\u0119 wydaje. Ludzie, kt\u00f3rzy nie byli Niemcami, w podobnych sytuacjach post\u0119powali podobnie. Ludzie, kt\u00f3rzy z kolei nie byli \u017bydami, np. je\u0144cy sowieccy, zachowywali si\u0119 podobnie \u2013 zn\u00f3w \u2013 w podobnych sytuacjach. Nie jest te\u017c tak, \u017ce Polacy zachowywali si\u0119 inaczej ni\u017c inni ludzie, kt\u00f3rzy znajdowali si\u0119 w analogicznych sytuacjach.<\/span><\/p>\n

W \u201eCzarnej ziemi\u201d na przyk\u0142ad pr\u00f3buj\u0119 wyja\u015bni\u0107 sukces Hitlera w Niemczech nie wed\u0142ug specyficznej niemieckiej sytuacji, ale szerzej, politycznie.<\/span><\/p>\n

To oderwanie si\u0119 od klucza wy\u0142\u0105cznie etnicznego pozwala na uniwersalizacj\u0119 do\u015bwiadczenia Holokaustu.<\/strong><\/p>\n

Tak. Z jednej strony kwestionowa\u0142bym w\u0142a\u015bnie wychodzenie w refleksji o Holokau\u015bcie od etniczno\u015bci albo od narodu. Z drugiej za\u015b, kiedy my\u015bl\u0119 z dzisiejszego punktu widzenia albo nawet z punktu widzenia jakiej\u015b przysz\u0142o\u015bci, wydaje mi si\u0119, \u017ce lekcje z Holokaustu musz\u0105 by\u0107 uniwersalistyczne. Je\u015bli nie s\u0105, to nie ma ich w og\u00f3le. Nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, \u017ce przeci\u0119tny Niemiec dzisiaj jest taki sam jak 70\u201375 lat temu albo \u017ce taki sam jest dzisiaj przeci\u0119tny \u017byd.<\/span><\/p>\n

Dzi\u015b cz\u0119sto postrzegamy Holokaust albo w spos\u00f3b przesadnie ukontekstualizowany, jako zale\u017cny od szeregu specyficznych czynnik\u00f3w, albo w og\u00f3le bez kontekstu, bez historii, jako po prostu z ni\u0105 niezwi\u0105zany. Je\u017celi moja interpretacja jest w jakiej\u015b mierze s\u0142uszna, to znaczy, \u017ce lekcje na dzisiaj odnosz\u0105 si\u0119 nie tylko do Niemiec, nie tylko do Polski czy do Europy\u2026<\/span><\/p>\n

Ale do ca\u0142ego globu?<\/strong><\/p>\n

Je\u017celi zniszczenie pa\u0144stwa prowokuje sytuacj\u0119, kt\u00f3ra pozwala na ludob\u00f3jstwo, to stosuje si\u0119 to zar\u00f3wno do pa\u0144stw europejskich, jak i afryka\u0144skich. Je\u017celi panika etniczna jest niezdrowa politycznie, to jest niezdrowa r\u00f3wnie\u017c dla Amerykan\u00f3w i dla Rosjan, nie tylko dla Niemc\u00f3w. Z dzisiejszego punktu widzenia bardzo wa\u017cne jest, \u017ce je\u017celi chcemy jakich\u015b lekcji, musimy przyj\u0105\u0107, \u017ce lekcje s\u0105 uniwersalne. W przeciwnym razie nie maj\u0105 one znaczenia.<\/span><\/p>\n

Uniwersalizm rozumiem przy tym w ten spos\u00f3b, \u017ce mo\u017cna z niego wyci\u0105ga\u0107 konkluzje, kt\u00f3re maj\u0105 zastosowanie do innych sytuacji. \u0141atwiej zrozumie\u0107 ludob\u00f3jstwo w Rwandzie czy to, co obecnie spotyka ludzi w Syrii, kiedy si\u0119 dobrze rozumie Holokaust.<\/span><\/p>\n

Nie mo\u017cna jednak twierdzi\u0107, \u017ce te wydarzenia s\u0105 jak Holokaust. Bo Holokaust jest inny, jest bezprecedensowy w tym sensie, \u017ce nie ma w historii innej pr\u00f3by totalnego, fizycznego usuni\u0119cia ca\u0142ego ludu z planety. Ale mimo to pozwala nam zrozumie\u0107 inne do\u015bwiadczenia, inne wydarzenia.<\/span><\/p>\n

Wielu badaczy sprzeciwia\u0142o si\u0119 por\u00f3wnywaniu Holokaustu do innych wydarze\u0144.<\/strong><\/p>\n

To zmieni\u0142o si\u0119 jakie\u015b 10 lat temu. Dzi\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 twierdzi, \u017ce Holokaust jest potrzebny, \u017ceby rozumie\u0107 inne zjawiska.<\/span><\/p>\n

\"Ilustracja<\/p>\n

Czytaj dalej tu: Timothy Snyder: Nie jestem lekarzem polskich chor\u00f3b<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Timothy Snyder: Nie jestem lekarzem polskich chor\u00f3b Jaros\u0142aw Kuisz \u201eOpisuj\u0119 Holokaust na nowo nie po to, \u017ceby niekt\u00f3rzy czuli si\u0119 lepiej czy gorzej, ale po to, \u017ceby wyja\u015bni\u0107 przyczyny. Szukaj\u0105c przyczyn, dochodz\u0119 do wniosk\u00f3w dla czytelnika nieoczekiwanych\u201d, m\u00f3wi ameryka\u0144ski historyk. Jaros\u0142aw Kuisz: W\u0142a\u015bnie ukaza\u0142a si\u0119 pa\u0144ska nowa ksi\u0105\u017cka \u201eCzarna ziemia.\u00a0Holokaust jako ostrze\u017cenie\u201d. Na pocz\u0105tku przypomina […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28815"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=28815"}],"version-history":[{"count":35,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28815\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29081,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/28815\/revisions\/29081"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=28815"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=28815"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=28815"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}