{"id":35826,"date":"2016-02-13T18:09:45","date_gmt":"2016-02-13T16:09:45","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=35826"},"modified":"2016-02-11T10:05:21","modified_gmt":"2016-02-11T08:05:21","slug":"35826","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=35826","title":{"rendered":"\u0141\u00f3dzkie getto \u2014 najwi\u0119kszy ob\u00f3z pracy"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>\u0141\u00f3dzkie getto \u2014 najwi\u0119kszy ob\u00f3z pracy<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

\u017bydowski Instytut Historyczny<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

76 lat temu, 8 lutego 1940 roku Niemcy utworzyli w \u0141odzi getto.<\/strong><\/span><\/p>\n

\"Wide
\nK\u0142adka w \u0142\u00f3dzkim getcie. Rok 1940. \/ Bundesarchiv, R 49 Bild-1733 \/ Holtfreter, Wilhelm \/ CC-BY-SA 3.0<\/em><\/span><\/p>\n

76 lat temu, 8 lutego 1940 roku, Niemcy utworzyli w \u0141odzi getto, kt\u00f3re od reszty miasta odizolowano ju\u017c 30 kwietnia tego samego roku. Wiosn\u0105 1941 roku jeszcze bardziej wzmo\u017cono jej izolacj\u0119 poprzez ustawienie podw\u00f3jnych zasiek\u00f3w i zwi\u0119kszenie liczebno\u015bci si\u0142 policyjnych, kt\u00f3re mia\u0142y strzela\u0107 do ka\u017cdego zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 do granic getta, co \u2013 po likwidacji \u0142\u0105czno\u015bci pocztowej \u2013 doprowadzi\u0142o z pocz\u0105tkiem 1942 roku do ca\u0142kowitej izolacji ludno\u015bci tej cz\u0119\u015bci miasta w stopniu niespotykanym w innych gettach.<\/strong><\/span><\/p>\n

– \u0141\u00f3dzkie getto sta\u0142o si\u0119 najbardziej niedost\u0119pnym gettem w Europie \u2013 pisze w swoich wspomnieniach uwi\u0119ziona w nim z rodzin\u0105 Eva Libitzki, kt\u00f3rej uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 Zag\u0142ad\u0119. \u2013 Niemcy wyburzyli wszystkie otaczaj\u0105ce je domy, zostawiaj\u0105c niebezpieczn\u0105 stref\u0119 niczyj\u0105 mi\u0119dzy p\u0142otem a stron\u0105 aryjsk\u0105. W por\u00f3wnaniu, na przyk\u0142ad, z Warszaw\u0105, gdzie mo\u017cna by\u0142o przynajmniej nawi\u0105za\u0107 jaki\u015b kontakt z cz\u0142onkami Podziemia, po zamkni\u0119ciu naszego getta nie przemycano do niego \u017cadnej \u017cywno\u015bci ani broni. Praktycznie \u017cadnym \u017bydom nie uda\u0142o si\u0119 te\u017c z niego uciec. Przez teren getta przebiega\u0142y dwie z najwa\u017cniejszych arterii miasta \u2013 Zgierska i Limanowskiego. Je\u017cd\u017c\u0105ce po nich tramwaje wozi\u0142y Polak\u00f3w i Volksdeutsche\u2019\u00f3w. Nas od tych ulic odgradza\u0142 drut kolczasty. Chc\u0105c przej\u015b\u0107 na drug\u0105 stron\u0119 musieli\u015bmy korzysta\u0107 z drewnianych k\u0142adek biegn\u0105cych niemal 8 metr\u00f3w nad nimi. Zrobiono wszystko co mo\u017cna by\u0142o, \u017ceby odgrodzi\u0107 nas od reszty \u0142odzi. (\u2026) Brak kana\u0142\u00f3w uniemo\u017cliwia\u0142 szmugiel i ucieczki, jak to mia\u0142o miejsce w getcie warszawskim. [1]<\/span><\/p>\n

W czerwcu 1940 roku w \u0142\u00f3dzkim getcie zamkni\u0119tych by\u0142o ok. 200 tys. os\u00f3b. Od 17 XI do 4 XII 1941 przybywa\u0142y tam transporty \u017byd\u00f3w z Niemiec (z Berlina, D\u00fcsseldorfu, Duisburga, Kolonii, Frankfurtu n. Menem, Hamburga), Austrii (g\u0142\u00f3wnie z Wiednia), Czech (z Pragi), Holandii i Luksemburga, oraz przywieziono 15 tys. robotnik\u00f3w wykwalifikowanych z Kraju Warty.<\/span><\/p>\n

Szef \u0142\u00f3dzkiego Judenratu, Chaim Rumkowski zwany \u201ekr\u00f3lem getta\u201d, wprowadzi\u0142 rz\u0105dy autorytarne, likwiduj\u0105c z czasem wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie podlegaj\u0105cych mu bezpo\u015brednio struktur (m.in. komitety domowe, ziomkostwa przesiedle\u0144c\u00f3w). Formalnie przyznany stosunkowo szeroki zakres autonomii, zosta\u0142 wykorzystany m.in. na rozbudow\u0119 aparatu administracyjnego z policj\u0105, posiadaj\u0105c\u0105 nawet tajn\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 do zwalczania opozycji. W getcie \u0142\u00f3dzkim realizowano zasad\u0119 \u201esprawiedliwego podzia\u0142u n\u0119dzy\u201d i \u201eratowania si\u0119 przez prac\u0119 na rzecz Niemc\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

– Rumkowski rozumia\u0142 w jak trudnej znale\u017ali\u015bmy si\u0119 sytuacji \u2013 pisze w swoich wspomnieniach Eva Libitzky. \u2013 Zawar\u0142 wi\u0119c z Niemcami wyj\u0105tkowy uk\u0142ad, kt\u00f3ry obowi\u0105zywa\u0142 przez kolejne cztery i p\u00f3\u0142 roku: zaproponowa\u0142, by getto z jego wieloma budynkami fabrycznymi i wykwalifikowanymi rzemie\u015blnikami, sta\u0142o si\u0119 o\u015brodkiem produkcji na potrzeby Niemc\u00f3w. (\u2026) Uwa\u017ca\u0142, \u017ce nie ma innego sposobu, by\u015bmy mogli prze\u017cy\u0107. \u00bbNasz\u0105 jedyn\u0105 drog\u0105 jest praca\u00ab, powtarza\u0142 raz za razem. (\u2026) Do pewnego stopnia mu si\u0119 uda\u0142o. W obliczu gro\u017aby \u015bmierci stali\u015bmy si\u0119 jednym z najwi\u0119kszych o\u015brodk\u00f3w przemys\u0142owych w Rzeszy, dzia\u0142aj\u0105cym jeszcze lata po likwidacji gett w Warszawie, Krakowie, Bia\u0142ymstoku i wi\u0119kszo\u015bci innych miast. [2]<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

R\u00f3wnocze\u015bnie powsta\u0142a, zwi\u0105zana z Rumkowskim, elita gettowa (jej cz\u0142onk\u00f3w nazywano \u201ejachsenami\u201d; por. jachsan), korzystaj\u0105ca z willi i pensjonat\u00f3w w Marysinie. Getto stopniowo zmieni\u0142o si\u0119 w najwi\u0119kszy ob\u00f3z pracy. Na pocz\u0105tku 1943 roku istnia\u0142o w nim 119 zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, w kt\u00f3rych pracowa\u0142o przesz\u0142o 89% ludno\u015bci, licz\u0105cej w\u00f3wczas ok. 87 tys. os\u00f3b. Korzy\u015bci, jakich getto \u0142\u00f3dzkie przysparza\u0142o zaopatrzeniu armii i firmom niemieckim, oraz zyski, czerpane z getta przez administracj\u0119 okupacyjn\u0105, sprawi\u0142y, \u017ce zlikwidowano je jako ostatnie getto w Polsce. Op\u00f3r przeciwko Niemcom podj\u0119\u0142a Komunistyczna Komisja Mi\u0119dzyzwi\u0105zkowa, przekszta\u0142cona jesieni\u0105 1940 w Lewic\u0119 Zwi\u0105zkow\u0105, kt\u00f3r\u0105 tworzyli dzia\u0142acze lewicowych zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych (g\u0142\u00f3wnie cz\u0142onkowie Bundu i PS-L oraz byli cz\u0142onkowie KPP). Jej dzia\u0142ania zogniskowa\u0142y si\u0119 na sabota\u017cu pracy dla okupanta. Parokrotnie dosz\u0142o te\u017c do akcji protestacyjnych i wyst\u0105pie\u0144 ulicznych (30 VI 1940 roku; koniec sierpnia i 8 IX 1940 roku; stycze\u0144 i marzec 1941 roku).<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Jednym z najbardziej dramatycznych wydarze\u0144, jakie rozegra\u0142y si\u0119 w \u0142\u00f3dzkim getcie by\u0142o przem\u00f3wienie Prze\u0142o\u017conego Starsze\u0144stwa \u017byd\u00f3w, Chaima Mordechaja Rumkowskiego, kt\u00f3re wyg\u0142osi\u0142 4 wrze\u015bnia 1942 roku i jego tragiczne nast\u0119pstwa. Stoj\u0105c na zaimprowizowanej m\u00f3wnicy ustawionej na tzw. Placu Stra\u017cackim (przed siedzib\u0105 Oddzia\u0142u Stra\u017cacko-Kominiarskiego w getcie) przy ul. Lutomierskiej 13 (w\u00f3wczas Telegrafenstrasse) \u201eKr\u00f3l \u0142\u00f3dzkiego getta\u201d \u201ewezwa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w getta, aby na \u017c\u0105danie Niemc\u00f3w oddali swoich najbli\u017cszych \u2013 dzieci i starszych ludzi:<\/span><\/p>\n

– Na nasze getto spad\u0142o wielkie nieszcz\u0119\u015bcie. \u017b\u0105daj\u0105 od niego, by odda\u0142o najlepsze, co posiada \u2013 dzieci i starych ludzi. (\u2026) Nigdy nie wyobra\u017ca\u0142em sobie, \u017ce moje w\u0142asne r\u0119ce b\u0119d\u0105 musia\u0142y z\u0142o\u017cy\u0107 je jako ofiar\u0119 na o\u0142tarzu. Na moje stare lata musz\u0119 wyci\u0105gn\u0105\u0107 r\u0119ce i b\u0142aga\u0107: Bracia i Siostry, oddajcie mi je! Ojcowie i Matki, oddajcie mi wasze dzieci! (\u2026)<\/span><\/p>\n

Ja musz\u0119 przeprowadzi\u0107 t\u0119 ci\u0119\u017ck\u0105 i krwaw\u0105 operacj\u0119. Musz\u0119 po\u015bwi\u0119ci\u0107 cz\u0142onki, by ratowa\u0107 cia\u0142o. Musz\u0119 zabra\u0107 dzieci, gdy\u017c inaczej, nie daj Bo\u017ce, mog\u0105 zosta\u0107 zabrani tak\u017ce inni.<\/span><\/p>\n

Dramatyczn\u0105 reakcj\u0119 zebranych na placu \u017byd\u00f3w i p\u00f3\u017aniej mieszka\u0144c\u00f3w ca\u0142ego getta, w wi\u0119kszo\u015bci domy\u015blaj\u0105cych si\u0119, \u017ce dzieci pojad\u0105 na \u015bmier\u0107, przedstawi\u0142 w swych wspomnieniach Micha\u0142 Mosze Ch\u0119ci\u0144ski:<\/span><\/p>\n

– Z piersi tysi\u0119cy ludzi wydoby\u0142 si\u0119 przejmuj\u0105cy krzyk, rozpacz matek i ojc\u00f3w by\u0142a niemal fizycznie dotykalna. Tego dnia ca\u0142e getto p\u0142aka\u0142o i z ka\u017cdego jego k\u0105ta p\u0142yn\u0119\u0142o wo\u0142anie do Boga. [3]<\/span><\/p>\n

Jak pisze Andrzej Rukowiecki w dniach 5\u201312 wrze\u015bnia 1942 roku \u201edo o\u015brodka zag\u0142ady w Che\u0142mnie nad Nerem, wywieziono 15 681 os\u00f3b \u2013 dzieci do 10 roku \u017cycia, chorych i osoby starsze powy\u017cej 65 roku \u017cycia\u201d. [4] Akcji wysiedle\u0144czej towarzyszy\u0142 wydany przez Niemc\u00f3w zakaz opuszczania dom\u00f3w przez \u017byd\u00f3w (niem. Allgemeine Gehsperre) nazywany \u201eWielk\u0105 Szper\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Deportacje w 1942 ostatecznie za\u0142ama\u0142y wszelkie formy oporu. W okresie eksterminacji po\u015bredniej w getcie \u0142\u00f3dzkim, g\u0142\u00f3wnie z powodu g\u0142odu (choroba g\u0142odowa) i chor\u00f3b, zmar\u0142o: w 1940 \u2013 6 197 os\u00f3b, w 1941 \u2013 11 378 os\u00f3b. W czasie Akcji Reinhard, od po\u0142owy stycznia do wrze\u015bnia 1942, ok. 116 tys. mieszka\u0144c\u00f3w getta \u0142\u00f3dzkiego zosta\u0142o zamordowanych w o\u015brodku zag\u0142ady w Che\u0142mnie n. Nerem.<\/span><\/p>\n

1 VI 1944 w getcie \u0142\u00f3dzkim znajdowa\u0142o si\u0119 jeszcze 76 701 os\u00f3b, z kt\u00f3rych \u2013 od 2. po\u0142owy czerwca 1944 do wrze\u015bnia 1944 roku \u2013 60 tys. wywieziono do O\u015bwi\u0119cimia-Brzezinki, 5 tys. do oboz\u00f3w Stutthof i Ravensbr\u00fcck. By\u0142a to akcja likwidacji ostatniego na ziemiach polskich getta. Na miejscu, w tzw. brygadzie porz\u0105dkowej (niem. Aufr\u00e4umungskommando) pozosta\u0142o ok. 880 os\u00f3b. Niemcy zamierzali wszystkich wymordowa\u0107, lecz cz\u0142onkowie brygady w decyduj\u0105cym momencie ukryli si\u0119. 19 I 1945 roku, kiedy Armia Czerwona zdoby\u0142a miasto, by\u0142o w nim 877 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n

PRZYPISY<\/span><\/em><\/span><\/strong><\/p>\n

[1] Eva Libitzky, Fred Rosenbaum<\/strong>, Out on a Ledge. Enduring the Lodz Ghetto, Auschwitz, and Beyond, Wicker Park Press, River Forest 2010, s. 43\u201344.<\/em><\/span>
\n[2] Ibidem, s. 44\u201346.<\/em><\/span>
\n[3] Andrzej Rukowiecki<\/strong>, \u0141\u00f3d\u017a. 1939\u20131945. Kronika okupacji, Ksi\u0119\u017cy M\u0142yn, \u0141\u00f3d\u017a 2012, s. 125.<\/em><\/span>
\n[4] Ibidem.<\/em><\/span><\/p>\n

Bibliogfrafia<\/span><\/em><\/span><\/strong><\/p>\n

Rafa\u0142 \u017bebrowski<\/strong>, Getto \u0142\u00f3dzkie, w: Polski S\u0142ownik Judaistyczny.<\/em><\/span>
\nEva Libitzky, Fred Rosenbaum<\/strong>, Out on a Ledge. Enduring the Lodz Ghetto, Auschwitz, and Beyond, Wicker Park Press, River Forest 2010.<\/em><\/span>
\nAndrzej Rukowiecki<\/strong>, \u0141\u00f3d\u017a. 1939\u20131945. Kronika okupacji, Ksi\u0119\u017cy M\u0142yn, \u0141\u00f3d\u017a 2012.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0141\u00f3dzkie getto \u2014 najwi\u0119kszy ob\u00f3z pracy \u017bydowski Instytut Historyczny 76 lat temu, 8 lutego 1940 roku Niemcy utworzyli w \u0141odzi getto. K\u0142adka w \u0142\u00f3dzkim getcie. Rok 1940. \/ Bundesarchiv, R 49 Bild-1733 \/ Holtfreter, Wilhelm \/ CC-BY-SA 3.0 76 lat temu, 8 lutego 1940 roku, Niemcy utworzyli w \u0141odzi getto, kt\u00f3re od reszty miasta odizolowano […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35826"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=35826"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35826\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35830,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/35826\/revisions\/35830"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=35826"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=35826"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=35826"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}