{"id":37262,"date":"2018-10-30T17:09:17","date_gmt":"2018-10-30T15:09:17","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=37262"},"modified":"2018-10-30T17:49:06","modified_gmt":"2018-10-30T15:49:06","slug":"37262","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=37262","title":{"rendered":"Antysemityzm ludzi \u0142agodnych i dobrych"},"content":{"rendered":"
\"D\u0142ugie<\/a>Antysemityzm ludzi \u0142agodnych i dobrych<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

WI\u0118\u0179 5 (25) 1960
\nTadeusz Mazowiecki<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Tadeusz Mazowiecki, 1979 r. Fot. Andrzej Friszke<\/em><\/span><\/p>\n

Najwi\u0119ksz\u0105 tragedi\u0105 \u017byd\u00f3w jest nie to,
\n\u017ce ich antysemita nienawidzi,
\nale to, \u017ce \u0142agodni i dobrzy ludzie m\u00f3wi\u0105:
\n\u201eporz\u0105dny cz\u0142owiek, chocia\u017c \u017byd”.<\/span><\/em><\/strong>
\n Ludwik Hirszfeld: \u201eHistoria jednego \u017cycia\u201d<\/span><\/em><\/p>\n

Przyznam si\u0119, \u017ce kiedy powsta\u0142a inicjatywa przedyskutowania tego problemu ogarn\u0119\u0142y mnie najpierw w\u0105tpliwo\u015bci. Czy dyskutowanie dzi\u015b w Polsce problemu antysemityzmu nie mija si\u0119 z celem albo – co gorsza – nie wywo\u0142uje skutk\u00f3w odwrotnych od zamierzonych? S\u0142owem – obawia\u0142em si\u0119, czy nie b\u0119dzie to czasem wywo\u0142ywanie wilka z lasu, nieumy\u015blne rozbudzanie nami\u0119tno\u015bci, kt\u00f3re w tej kwestii, jak w \u017cadnej innej, powinny wreszcie zamilkn\u0105\u0107.<\/strong><\/p>\n

Problem ten wygl\u0105da przecie\u017c obecnie w Polsce zgo\u0142a inaczej ni\u017c w latach mi\u0119dzywojennych. I to jest pierwsza generalna konstatacja, kt\u00f3rej nie spos\u00f3b nie mie\u0107 stale przed oczyma, kiedy si\u0119 do rozpatrywania tej sprawy przyst\u0119puje. Zjawisko otwartego, wojuj\u0105cego antysemityzmu znik\u0142o z powierzchni naszego \u017cycia. Nie ma organizacji, kt\u00f3re by programowo g\u0142osi\u0142y rasizm i antysemityzm. Inne jest stanowisko pa\u0144stwa, kt\u00f3re obie te ideologie traktuje jako wrogie ludzko\u015bci i zakazane przez prawo. Inaczej wygl\u0105da sytuacja w spo\u0142ecze\u0144stwie. Mamy za sob\u0105 tragiczne i do\u015bwiadczenia wojny. Mamy te\u017c za sob\u0105 wiele autentycznej pracy wychowawczej, kt\u00f3ra wprost lub po\u015brednio wp\u0142ywa\u0142a na g\u0142\u0119bsz\u0105, niemechaniczn\u0105 zmian\u0119 postaw ludzkich.<\/span><\/p>\n

Ale – cho\u0107 pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem sytuacja jest inna – od poruszania tego problemu ucieka\u0107 nie mo\u017cna, bowiem on istnieje. Nie ma otwartego, wojuj\u0105cego antysemityzmu, ale jest jeszcze antysemityzm walcz\u0105cy z zakryt\u0105 przy\u0142bic\u0105. Inny jest jego zasi\u0119g i inne znaczenie, ale nie znik\u0142 on bez reszty. A przede wszystkim istnieje i stanowi w naszym spo\u0142ecze\u0144stwie zjawisko jeszcze ci\u0105gle szerokie antysemityzm \u0142agodny, ta przechowywana na dnie serca pogarda czy po prostu mit anty\u017cydowski, kt\u00f3re, jak nie wygas\u0142\u0105 iskr\u0119 roznieci\u0107 nie tak zn\u00f3w trudno, a kt\u00f3re podtrzymywane s\u0105 przez wiele naros\u0142ych na nowo kompleks\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Przezwyci\u0119\u017cenie nie zosta\u0142o wi\u0119c jeszcze doprowadzone do ko\u0144ca. Niedawno przypomniano nam o tym w spos\u00f3b bardzo drastyczny. Rudolf Bucha\u0142a opublikowa\u0142 na \u0142amach \u201eWi\u0119zi\u201d artyku\u0142 o o\u015brodkach neofaszystowskich w r\u00f3\u017cnych krajach \u015bwiata, w kt\u00f3rym omawia\u0142 r\u00f3wnie\u017c spraw\u0119 znanych eksces\u00f3w antysemickich, jakie ostatnio mia\u0142y miejsce w NRF i innych krajach. By\u0142 to referat, kt\u00f3ry wyg\u0142osi\u0142 on w Klubie Inteligencji Katolickiej w Warszawie i w toku dyskusji nad tym w\u0142a\u015bnie referatem zrodzi\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d s\u0142uchaczy inicjatywa przedyskutowania sprawy antysemityzmu. W par\u0119 dni po opublikowaniu artyku\u0142u Bucha\u0142y redakcja \u201eWi\u0119zi” otrzyma\u0142a, podpisany kryptonimem, list przypominaj\u0105cy dawne najbardziej niewybredne enuncjacje antysemickie. Autor tego listu przypisuje wszystko z\u0142o zar\u00f3wno w \u015bwiecie, jak i w Polsce \u017bydom, a \u201eWi\u0119\u017a\u201d – jego zdaniem – okry\u0142a si\u0119 wieczn\u0105 ha\u0144b\u0105 publikuj\u0105c artyku\u0142 zwalczaj\u0105cy antysemityzm.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna wzruszy\u0107 ramionami i powiedzie\u0107: oto jeden z nieuleczonych, ukryty faszysta. A jednak, czy argumenty, kt\u00f3rymi si\u0119 on pos\u0142uguje, nie s\u0105 ci\u0105gle w spo\u0142ecznym obiegu? Nie ma oczywi\u015bcie sensu dyskutowa\u0107 z cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry pa\u0142a \u017c\u0105dz\u0105 \u015bcinania g\u0142\u00f3w \u017bydowskich. Nie sprowadzajmy jednak wymiaru sprawy do tego, \u017ce \u017cyje jeszcze w Polsce pewna ilo\u015b\u0107 nieuleczonych fanatyk\u00f3w, kt\u00f3rzy gotowi byliby w ka\u017cdej chwili zaktualizowa\u0107 swoje marzenie o pogromach. Istnieje przede wszystkich problem gleby, na kt\u00f3rej i takie zjawiska mog\u0105 jeszcze wyrasta\u0107. A wi\u0119c – program spo\u0142eczno-psychologicznego klimatu, w kt\u00f3rym pozosta\u0142 wci\u0105\u017c jeszcze g\u0142\u0119boki osad antysemityzmu.<\/span><\/p>\n

Dlatego w\u0142a\u015bnie rozwa\u017cania te adresuj\u0119 nie do fanatyk\u00f3w i pogrobowc\u00f3w faszyzmu, nie do wojuj\u0105cych antysemit\u00f3w, z kt\u00f3rymi dyskutowa\u0107 nie ma sensu. Ich postawa nie stanowi zreszt\u0105 dzi\u015b w naszych warunkach \u201efigury centralnej” w obrazie tego problemu. Du\u017co wi\u0119ksze znaczenie ma \u00f3w osad antysemityzmu, kt\u00f3ry w przeci\u0119tnych postawach pozosta\u0142 z przesz\u0142o\u015bci lub nar\u00f3s\u0142 na nowo i od czasu do czasu daje o sobie zna\u0107. Pisz\u0119 wi\u0119c z my\u015bl\u0105 o przeci\u0119tnych, \u0142agodnych i dobrych ludziach, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105 \u201eporz\u0105dny cz\u0142owiek, chocia\u017c \u017byd\u201d.<\/span><\/p>\n

* * *<\/span><\/strong><\/p>\n

W socjologii okre\u015bla si\u0119 czasem, i\u017c pewne stosunki pomi\u0119dzy grupami spo\u0142ecznymi przebiegaj\u0105 w kategoriach wy\u017cszo\u015bci-ni\u017cszo\u015bci. Przyczyny kszta\u0142towania si\u0119 takich cech w stosunkach spo\u0142ecznych mog\u0105 by\u0107 r\u00f3\u017cnorodne. W przypadku r\u00f3\u017cnic klasowych tworz\u0105 si\u0119 one przede wszystkim na gruncie zasadniczej odmienno\u015bci w sytuacji ekonomiczno-spo\u0142ecznej i wynikaj\u0105cego st\u0105d systemu zale\u017cno\u015bci. Mog\u0105 one r\u00f3wnie\u017c mie\u0107 swoje g\u0142\u00f3wne \u017ar\u00f3d\u0142o w utrwalonych wyobra\u017ceniach o cechach przypisywanych przez jedn\u0105 grup\u0119 drugiej. Do tego rodzaju nale\u017cy zjawisko antysemityzmu.<\/span><\/p>\n

Jego mi\u0119dzynarodowy zasi\u0119g \u015bwiadczy a tym, \u017ce odbiega ono swoim charakterem od zwyk\u0142ych konflikt\u00f3w narodowo\u015bciowych. Nie mie\u015bci si\u0119 ono w ramach zjawiska wrogo\u015bci wobec mniejszo\u015bci narodowych. W Polsce, w okresie mi\u0119dzywojennym, inne np. zabarwienie ni\u017c zjawisko antysemityzmu mia\u0142y konflikty mi\u0119dzy Polakami a Ukrai\u0144cami, Polakami a Czechami czy Polakami a Niemcami. Nawet sztucznie podsycane konflikty narodowo\u015bciowe swoje uzasadnienie czerpa\u0142y przede wszystkim z konkretnych problem\u00f3w i trudno\u015bci wsp\u00f3\u0142\u017cycia, nie za\u015b z cech przypisywanych tym narodom w og\u00f3le. Antysemityzm jest r\u00f3wnie\u017c, w okre\u015blonym znaczeniu, ponadklasowy: zwraca si\u0119 on przeciw \u017bydom w og\u00f3le, bez wzgl\u0119du na ich spo\u0142eczne usytuowanie oraz apeluje do solidarno\u015bci anty\u017cydowskiej, przechodz\u0105c ponad wsp\u00f3\u0142czesnymi rozwarstwieniami spo\u0142ecznymi. Ju\u017c te, wyliczone tu cechy antysemityzmu wskazuj\u0105 na rol\u0119, jak\u0105 odgrywa w tym zjawisku uog\u00f3lnienie czy aprioryczne za\u0142o\u017cenie, a jak\u0105 rzeczywiste konflikty spo\u0142eczne. Antysemityzm stanowi postaw\u0119 wrogo\u015bci wobec \u017byd\u00f3w czy wobec ludzi \u017cydowskiego pochodzenia, u kt\u00f3rej \u017ar\u00f3de\u0142 le\u017cy nie tyle nawarstwienie konkretnych konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych, co pewne cechy przypisywane \u017bydom czy \u017cydostwu w og\u00f3le.<\/span><\/p>\n

Nie chc\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce \u017bydzi, rozproszywszy si\u0119 po r\u00f3\u017cnych krajach, pokonuj\u0105c przeszkody w podtrzymywaniu przez wiele wiek\u00f3w odr\u0119bno\u015bci kultury, j\u0119zyka, obyczaju, \u017cyj\u0105c cz\u0119stokro\u0107 w warunkach ostracyzmu spo\u0142ecznego, nie nabierali jako pewna spo\u0142eczno\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c cech negatywnych. Istnieje zreszt\u0105 tak\u017ce fanatyzm \u017bydowski. Ale przecie\u017c nie na racjonalnej krytyce takich negatywnych cech, wytworzonych u \u017byd\u00f3w w toku rozwoju historycznego, polega antysemityzm – zar\u00f3wno ten wojuj\u0105cy, jak i \u0142agodny. Antysemita nie przeprowadza krytyki takich cech, podobnie jak krytykuje si\u0119 wady charakteru narodowego Polak\u00f3w, Niemc\u00f3w, Rosjan, Francuz\u00f3w czy Anglik\u00f3w. Antysemita nie tylko z regu\u0142y wyolbrzymia wady \u017byd\u00f3w, ale przede wszystkim traktuje je jako immanentn\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 \u017cydosko\u015bci, jako cechy uniwersalne w przestrzeni i niezmienne w czasie.<\/span><\/p>\n

Antysemityzm, niezale\u017cnie wi\u0119c od pod\u0142o\u017ca, na kt\u00f3rym w danym przypadku wyrasta, wprowadza sam przez si\u0119 w stosunki spo\u0142eczne owe kategorie \u201ewy\u017cszo\u015bci-ni\u017cszo\u015bci\u201d. S\u0105 one w dodatku z samego za\u0142o\u017cenia niemo\u017cliwe do przekroczenia, skoro \u017cydosko\u015b\u0107 w og\u00f3le, jako taka, stanowi cech\u0119 negatywn\u0105.<\/span><\/p>\n

U podstaw warto\u015bciowania, jakim pos\u0142uguje si\u0119 antysemityzm, le\u017c\u0105 b\u0105d\u017a za\u0142o\u017cenia rasowe, b\u0105d\u017a te\u017c argumenty z dziedziny spo\u0142eczno-gospodarczej. Nie ma chyba potrzeby rozwodzi\u0107 si\u0119 tu obszerniej nad tym, czym jest rasizm. Co prawda, jak wykazuje problem murzy\u0144ski, rasizm nie nale\u017cy jeszcze do zjawisk historycznych, ale poza Uni\u0105 Po\u0142udniowo-Afryka\u0144sk\u0105 \u017caden kraj nie przyzna si\u0119 do niego jako do ideologii panuj\u0105cej czy cho\u0107by zas\u0142uguj\u0105cej na r\u00f3wnouprawnione traktowanie. Intelektualny fa\u0142sz rasizmu zosta\u0142 przez wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 nauk\u0119 obalony bez reszty. Warto przy tej okazji podkre\u015bli\u0107 wk\u0142ad polskiej nauki w tym zakresie, wymieniaj\u0105c nazwiska profesor\u00f3w: Czekanowskiego w antropologii, Hirszfelda w nauce o grupach krwi, Ossowskiego w socjologii. Przypisywanie odr\u0119bno\u015bciom biologicznym charakteru warto\u015bciuj\u0105cego jest bezpodstawne. Cechy rasowe nie s\u0105 znamionami, kt\u00f3re predestynuj\u0105 jednych ludzi – czy jedne ludy – do pe\u0142nego cz\u0142owiecze\u0144stwa i wyj\u0105tkowej roli historycznej, innym za\u015b tego odmawiaj\u0105. Argumenty rasistowskie nale\u017c\u0105 do rz\u0119du uproszcze\u0144 opartych o pozanaukowe mity, kt\u00f3rych konsekwencje dobrze znamy. Nauka wsp\u00f3\u0142czesna podkre\u015bla te\u017c ogromne przemieszanie rasowe, jakie dokona\u0142o si\u0119 w szczeg\u00f3lno\u015bci w kr\u0119gu kultury europejskiej. Na tym tle problem \u201eczysto\u015bci rasy\u201d czy \u201eczysto\u015bci krwi\u201d, tak wyeksponowany przez hitleryzm, okazuje si\u0119 po prostu nonsensem. Wiadomo – pisze prof. Ossowski – \u017ce \u017bydzi stanowi\u0105 pod wzgl\u0119dem antropologicznym populacj\u0119 bardzo niejednolit\u0105 i \u017ce ich sk\u0142ad rasowy jest r\u00f3\u017cny w r\u00f3\u017cnych krajach, przy czym te r\u00f3\u017cnice pozostaj\u0105 w pewnej korelacji ze sk\u0142adem antropologicznym ludno\u015bci otaczaj\u0105cej… A prof. Hirszfeld pokazuje tablic\u0119 przedstawiaj\u0105c\u0105 odsetki grup krwi w\u015br\u00f3d ludno\u015bci \u017cydowskiej i nie\u017cydowskiej poszczeg\u00f3lnych kraj\u00f3w, stwierdzaj\u0105c i\u017c w badaniach swych doszed\u0142 do wniosku, \u017ce sk\u0142ad grupowy \u017byd\u00f3w upodabnia si\u0119 do sk\u0142adu grupowego narod\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych \u017cyj\u0105.<\/span><\/p>\n

Drugie \u017ar\u00f3d\u0142o motywacyjne antysemityzmu stanowi argumentacja z zakresu spo\u0142eczno-gospodarczego. Opiera si\u0119 ona na twierdzeniu, \u017ce \u017bydzi i ludzie pochodzenia \u017cydowskiego stanowi\u0105 w spo\u0142ecze\u0144stwach, w kt\u00f3rych \u017cyj\u0105, element paso\u017cytniczy i destruktywny. W okresie nasilenia antysemityzmu, w dwudziestoleciu, argumentacja ekonomiczna wysuwana by\u0142a niejednokrotnie na plan pierwszy. Ogarnia\u0142a ona wyobra\u017ani\u0119 wielu ludzi, ale w gruncie rzeczy by\u0142a nies\u0142ychanie uboga i prymitywna. Przyczyny zacofania cywilizacyjnego kraju le\u017ca\u0142y nie w tym, \u017ce w Polsce przed wojn\u0105 by\u0142a du\u017ca liczba \u017byd\u00f3w, ale w \u00f3wczesnej strukturze spo\u0142eczno-gospodarczej. \u0141atwo\u015b\u0107 jednak, z jak\u0105 argumenty ekonomiczne, wysuwane na poparcie tendencji antysemickich, by\u0142y przyjmowane, znajduje wyja\u015bnienie w tym, \u017ce pada\u0142y one na podatny grunt. Je\u017celi chleba do podzia\u0142u jest ma\u0142o, \u0142atwo jest uzasadni\u0107, \u017ce nieszcz\u0119\u015bcie le\u017cy nie w tym, \u017ce go brakuje, ale w tym, \u017ce otrzymuje go kto\u015b, komu tego prawa mo\u017cna z jakich\u015b powod\u00f3w odm\u00f3wi\u0107. Polskie mieszcza\u0144stwo, a raczej drobnomieszcza\u0144stwo, zaczyna\u0142o w tym okresie krzepn\u0105\u0107, antysemityzm pada\u0142 wi\u0119c na grunt walki konkurencyjnej. Ponadto handel – stanowi\u0105cy ilo\u015bciowo g\u0142\u00f3wn\u0105 domen\u0119 dzia\u0142alno\u015bci ludno\u015bci \u017cydowskiej i stoj\u0105cy na niskim na og\u00f3\u0142 poziomie organizacyjnym – jak nic innego nadawa\u0142 si\u0119 do tego, aby na tle jego rzeczywistych brak\u00f3w czy wynaturze\u0144 wytworzy\u0107 stereotyp \u017byda-oszusta jako symbolu z\u0142a, kt\u00f3re uciska Polsk\u0119. Zreszt\u0105 fakt, \u017ce handel – zw\u0142aszcza ten na szczeblu \u201epowiatowym\u201d a wi\u0119c w styczno\u015bci z najbardziej prymitywnym i upo\u015bledzonym p\u00f3\u0142proletariatem ma\u0142omiasteczkowym i wiejskim – znajdowa\u0142 si\u0119 w niekt\u00f3rych cz\u0119\u015bciach Polski w przewa\u017caj\u0105cej mierze w r\u0119kach \u017cydowskich, wyznacza\u0142 \u017bydom – w warunkach polskiego niedorozwini\u0119tego kapitalizmu – okre\u015blon\u0105 pozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 i tworzy\u0142 wok\u00f3\u0142 nich okre\u015blon\u0105 aur\u0119 psychologiczn\u0105. Znale\u017ali si\u0119 oni bowiem cz\u0119sto w roli odmawiaj\u0105cych kredytu w sklepiku, po\u017cyczaj\u0105cych \u201ena procent\u201d na przedn\u00f3wku itp. Prowadzi\u0142o to do odruch\u00f3w niech\u0119ci, pog\u0142\u0119bionych odr\u0119bno\u015bciami religijnymi i obyczajowymi – do podci\u0105gania wszystkich \u017byd\u00f3w pod ten wzorzec, nie bacz\u0105c na to, \u017ce ofiar\u0105 wi\u0119kszych i mniejszych kapitalist\u00f3w \u017bydowskich padali r\u00f3wnie\u017c sami ich wsp\u00f3\u0142wyznawcy. Prymitywizm antysemickiej argumentacji, opartej o motywy spo\u0142eczno-ekonomiczne, charakteryzowa\u0142 bowiem fakt, \u017ce antysemityzm nie odr\u00f3\u017cnia\u0142 problemu \u017byda-kapitalisty i \u017byda-pracownika, sklepikarza czy proletariusza, przechodzi\u0142 do porz\u0105dku dziennego nad rozwarstwieniem spo\u0142ecze\u0144stwa i wszystkimi konsekwencjami, kt\u00f3re wynikaj\u0105 st\u0105d dla oceny zjawisk \u017cycia spo\u0142ecznego.<\/span><\/p>\n

Argumenty, kt\u00f3re dzi\u015b wysuwa si\u0119 na uzasadnienie i poparcie antysemityzmu s\u0105 innego rodzaju. Nim do om\u00f3wienia ich przejdziemy, warto zastanowi\u0107 si\u0119 najpierw nad pewnymi og\u00f3lniejszymi przyczynami powadzenia antysemityzmu i nad jego funkcj\u0105. Mo\u017cna bowiem postawi\u0107 pytanie, jak to si\u0119 dzieje, \u017ce owe spo\u0142eczne uzasadnienia antysemityzmu pojawiaj\u0105 si\u0119 w r\u00f3\u017cnych warunkach historycznych i mimo ich ubogiej tre\u015bci intelektualnej natrafiaj\u0105 na klimat psychologiczny, sprzyjaj\u0105cy ich przyjmowaniu i utrzymywaniu si\u0119.<\/span><\/p>\n

Pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 tu tez\u0105 Leszka Ko\u0142akowskiego, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce “antysemityzm jest \u015brodkiem wytwarzania symbolu spo\u0142ecznego. Walka z \u017bydami – pisze Ko\u0142akowski – rzadko bywa celem dla siebie. …Najcz\u0119\u015bciej has\u0142a walki z \u017bydami \u0142\u0105czone s\u0105 te\u017c z innymi, stanowi\u0105cymi w\u0142a\u015bciw\u0105, polityczn\u0105 tre\u015b\u0107 walki. Historia dostarcza pod dostatkiem takich po\u0142\u0105cze\u0144, w kt\u00f3rych zwalczano na przyk\u0142ad \u017byd\u00f3w i chrze\u015bcijan, \u017byd\u00f3w i komunist\u00f3w, \u017byd\u00f3w i demokrat\u00f3w. …W naczelnej misji spo\u0142ecznego oddzia\u0142ywania antysemityzm ma stworzy\u0107 uniwersalny symbol z\u0142a, kt\u00f3ry nast\u0119pnie chce si\u0119 zwi\u0105za\u0107 w umys\u0142ach z tymi zjawiskami w polityce, kulturze, nauce – kt\u00f3re trzeba zwalcza\u0107. Trzeba z \u017cydostwa uczyni\u0107 obelg\u0119, kt\u00f3r\u0105 b\u0119dzie si\u0119 pi\u0119tnowa\u0107 wszystko, co ma by\u0107 unicestwione, nosiciela nie okre\u015blonego z\u0142a, ale z\u0142a w og\u00f3le, abstrakcyjny symbol ujemny, daj\u0105cy si\u0119 do\u0142\u0105czy\u0107 do dowolnej sytuacji, je\u015bli pragnie si\u0119 j\u0105 jako ujemn\u0105 przedstawi\u0107 przed \u015bwiatem\u201d.<\/span><\/p>\n

Istotnie, wystarczy wzi\u0105\u0107 do r\u0119ki kt\u00f3r\u0105\u015b z klasycznych pozycji polskiego antysemityzmu, aby przekona\u0107 si\u0119, jakich to cech i d\u0105\u017ce\u0144 nie przypisywano \u017cydostwu, lub kto tym d\u0105\u017ceniom nie s\u0142u\u017cy\u0142. Indywidualizm i kolektywizm, rewolucja francuska i rewolucja rosyjska – wszystko to s\u0105 wymys\u0142y i dzie\u0142a \u017cydowskie. Barthou i Roosevelt, Benesz, Badacze Pisma \u015aw., Rasputin, Kiere\u0144ski i Lenin – to tylko jedni z wielu narz\u0119dzi \u015bwiatowej polityki \u017cydowskiej. Ale np. konkluzja pracy, w kt\u00f3rej na 200 stronach udowadnia si\u0119 zgodno\u015b\u0107 d\u0105\u017ce\u0144 \u017cydowskich z \u201eProtoko\u0142ami M\u0119drc\u00f3w Syjonu\u201d, kt\u00f3rych autentyczno\u015b\u0107 nawet zagorzali antysemici poddaj\u0105 w w\u0105tpliwo\u015b\u0107, nie wahaj\u0105c si\u0119 r\u00f3wnocze\u015bnie przypisywa\u0107 \u017bydom w oparciu o nie najbardziej odra\u017caj\u0105cych cech, konkluzja ta jest nieodmiennie jednoznaczna: \u017bydzi musz\u0105 wyj\u015b\u0107 z Polski, bo oni s\u0105 nieszcz\u0119\u015bciem narodu. I dlatego: Wobec grozy po\u0142o\u017cenia i nadchodz\u0105cych czas\u00f3w, Polacy musz\u0105 tworzy\u0107 jeden zwarty, narodowy ob\u00f3z… Potrzeba wzmocni\u0107 w narodzie ca\u0142ym wielkie idea\u0142y, utwierdzi\u0107 poczucie sprawiedliwo\u015bci i bezstronno\u015bci ze strony w\u0142adzy, obudzi\u0107 szlachetne poczucie narodowe, nie ekskluzywnie partyjne, bo obecnie w Polsce, wobec wzmagaj\u0105cych si\u0119 gwa\u0142townie d\u0105\u017cno\u015bci wywrotowych, dwie tylko mog\u0105 by\u0107 w przysz\u0142o\u015bci partie, jedna og\u00f3lnie narodowa, druga wywrotowa…<\/span><\/p>\n

Antysemityzm stanowi\u0142 zawsze os\u0142on\u0119 rzeczywistych konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych. Pojawia si\u0119 przy tym znamienna prawid\u0142owo\u015b\u0107: antysemityzm, jako \u015brodek wytwarzania symbolu spo\u0142ecznego, s\u0142u\u017cy\u0142 zawsze hamowaniu rozwoju spo\u0142ecznego. Wyrasta\u0142 on i nasila\u0142 si\u0119 wtedy, gdy chodzi\u0142o b\u0105d\u017a o konserwowanie struktur spo\u0142ecznych, przeciwstawienie si\u0119 ci\u015bnieniu spo\u0142ecznemu, skierowanemu na ich zmian\u0119 czy napraw\u0119, b\u0105d\u017a te\u017c gdy chodzi\u0142o o stosowanie pewnej os\u0142ony przy narzucaniu spo\u0142ecze\u0144stwu totalistycznych poci\u0105gni\u0119\u0107. Jest on bowiem jednakowo dogodny do odwracania uwagi od rzeczywistych \u017ar\u00f3de\u0142 trudno\u015bci i konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych, jak i do kierowania spo\u0142ecznego niezadowolenia w stron\u0119 wszechsymbolu z\u0142a. Prawid\u0142owo\u015b\u0107 ta znajduje potwierdzenie w r\u00f3\u017cnych warunkach spo\u0142ecznych, tam wsz\u0119dzie, gdzie antysemityzm si\u0119 pojawia\u0142: w faszyzmie, gdzie osi\u0105gn\u0105\u0142 swoje dno, w ustroju liberalnym, a tak\u017ce i w diametralnie odmiennych warunkach spo\u0142ecznych, czego przyk\u0142adem beriowszczyzna z procesami lekarzy.<\/span><\/p>\n

Fakt, \u017ce pos\u0142ugiwanie si\u0119 antysemityzmem bywa dogodne dla oszukiwania spo\u0142ecze\u0144stwa i odwracania jego uwagi od rzeczywistych problem\u00f3w i konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych jest do\u015b\u0107 oczywisty. Mniej oczywiste wydaj\u0105 si\u0119 natomiast przyczyny, kt\u00f3re sprawiaj\u0105, \u017ce jest to mo\u017cliwe. Ale antysemityzm stanowi postaw\u0119 irracjonaln\u0105. Przemawia do wyobra\u017ani argumentami prymitywnymi, lecz sugestywnymi. Pojawiaj\u0105c si\u0119 za\u015b w r\u00f3\u017cnych warunkach i przez pewien d\u0142u\u017cszy okres czasu, wytworzy\u0142 podatno\u015b\u0107 na argumentacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 operuje. Mo\u017cna powiedzie\u0107 wi\u0119cej, \u017ce uda\u0142o si\u0119 mu wytworzy\u0107 spo\u0142eczny nawyk, u\u0142atwiaj\u0105cy bezkrytyczne przyjmowanie antysemickich tre\u015bci. Nawyk taki utrzymuje si\u0119 w spos\u00f3b u\u0142atwiony, gdy w \u017cyciu spo\u0142ecznym znajduj\u0105 si\u0119 elementy niejasno\u015bci, mroku, dezinformacji, gdy ludzie nie mog\u0105 lub nie potrafi\u0105 odkry\u0107 rzeczywistych spr\u0119\u017cyn \u017cycia spo\u0142ecznego i politycznego. Ten nawyk upatrywania w \u017cydostwie uniwersalnego wsp\u00f3\u0142czynnika r\u00f3\u017cnorodnego z\u0142a spo\u0142ecznego jest trwalszy ni\u017c okresy nasile\u0144 otwartego, wojuj\u0105cego antysemityzmu. On te\u017c stanowi o niewygas\u0142ej szansie antysemityzmu, mimo, a mo\u017ce raczej dzi\u0119ki jego irracjonalnemu charakterowi.<\/span><\/p>\n

* * *<\/strong><\/span><\/p>\n

A jednak – pytaj\u0105 niekt\u00f3rzy – czy antysemityzm nie ma pewnych podstaw? Czy nie ma ich w szczeg\u00f3lno\u015bci w naszych warunkach?<\/span><\/p>\n

By\u0142oby jakim\u015b \u201eunikiem\u201d nie podj\u0105\u0107 tego pytania, kiedy si\u0119 ten temat omawia. Ucieczka przed wyja\u015bnianiem problem\u00f3w, kt\u00f3re musz\u0105 by\u0107 postawione dra\u017cliwie, nie s\u0142u\u017cy ich rozwi\u0105zywaniu, ale konserwuje utajone urazy i nieporozumienia. Otwiera to zreszt\u0105 pole oddzia\u0142ywania pogl\u0105dom antysemickim. Tote\u017c zamiast omija\u0107 argumenty, kt\u00f3re wysuwa si\u0119 dzi\u015b tu i \u00f3wdzie na uzasadnienie antysemityzmu, postarajmy si\u0119 raczej wkroczy\u0107 i w te obszary problemu, i od\u0142o\u017cywszy na bok nami\u0119tno\u015bci, spokojnie i od tej strony go rozwa\u017cy\u0107. Argumenty te sprowadzi\u0107 mo\u017cna do dw\u00f3ch twierdze\u0144: 1) \u017ce w aparacie w\u0142adzy funkcjonuje co\u015b w rodzaju mafii \u017cydowskiej; 2) \u017ce Polacy pochodzenia \u017cydowskiego cz\u0119sto okazuj\u0105 si\u0119 kosmopolitami, a ich zwi\u0105zek z Polsk\u0105 jest pozorny.<\/span><\/p>\n

Przyczyn, kt\u00f3re sprawi\u0142y, \u017ce w aparacie w\u0142adzy w 1945 roku na odpowiedzialnych nieraz stanowiskach znalaz\u0142o si\u0119 du\u017co Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego szuka\u0107 nale\u017cy w historycznej sytuacji tamtego okresu, a nie w jakich\u015b wiecznych cechach charakteru \u017cydowskiego, czy co gorsza w planach \u015bwiatowego \u017cydostwa. Polacy ci nale\u017celi do zasymilowanej czy asymiluj\u0105cej si\u0119 inteligencji \u017cydowskiego pochodzenia. Byli to ludzie b\u0105d\u017a ju\u017c dawniej zwi\u0105zani z ruchem komunistycznym, b\u0105d\u017a te\u017c wi\u0105\u017c\u0105cy si\u0119 z nim szczeg\u00f3lnie mocno po gehennie, jak\u0105 przeszli w czasie wojny. W za\u0142o\u017ceniach tego ruchu, stanowi\u0105cego przecie\u017c si\u0142\u0119 nap\u0119dow\u0105 armii, kt\u00f3ra rozgromi\u0142a faszyzm, widzieli oni trwa\u0142\u0105 zapor\u0119 przeciw mo\u017cliwo\u015bci odrodzenia si\u0119 rasizmu i antysemityzmu. Wp\u0142ywa\u0142o to niew\u0105tpliwie na ich stosunek do nowej, rewolucyjnej w\u0142adzy. Tymczasem za\u015b tradycyjna inteligencja polska by\u0142a w olbrzymiej wi\u0119kszo\u015bci tak czy inaczej w opozycji. O faktach tych dzi\u015b \u0142atwo si\u0119 zapomina, gdy doszukuje si\u0119 \u201eproporcji pochodzeniowych\u201d, czyni\u0105c z nich argument nadaj\u0105cy rzekomo antysemityzmowi w naszych warunkach jakie\u015b racje.<\/span><\/p>\n

Inn\u0105 z tych racji ma stanowi\u0107 fakt, \u017ce ludzie pochodzenia \u017cydowskiego, znajduj\u0105cy si\u0119 w aparacie pa\u0144stwowym czy gospodarczym, tworz\u0105 rodzaj mafii czy kliki. A\u017ceby przej\u015b\u0107 od sfery uog\u00f3lnie\u0144 do konkret\u00f3w, czy mo\u017ce raczej od mit\u00f3w do reali\u00f3w, trzeba i te twierdzenie roz\u0142o\u017cy\u0107 na czynniki pierwsze. Kiedy bowiem mamy do czynienia z antysemityzmem? Nie wtedy, gdy krytykuje si\u0119 konkretnie, ale wtedy, gdy do normalnego rozumowania w\u0142\u0105cza si\u0119 typowe dla antysemityzmu uog\u00f3lnienie. Ono to stanowi w\u0142a\u015bciwe \u017c\u0105d\u0142o antysemityzmu.<\/span><\/p>\n

Nie b\u0119dziemy tu negowa\u0107 faktu, \u017ce cz\u0119stokro\u0107 w r\u00f3\u017cnych ogniwach aparatu pa\u0144stwowego czy gospodarczego wytwarzaj\u0105 si\u0119 grupy popieraj\u0105ce si\u0119. Nieraz przeradza si\u0119 to w klikowo\u015b\u0107. Im wi\u0119ksze zreszt\u0105 znaczenie ma w naszym \u017cyciu spo\u0142ecznym czynnik demokratycznej kontroli i fachowej kompetencji, tym zmniejsza si\u0119 pole dla takich zjawisk. Wtedy jednak, kiedy dokonuje si\u0119 krytyki takich zjawisk, nie wolno zagubi\u0107 czy negowa\u0107 prostego faktu, \u017ce zjawiska takie wyst\u0119puj\u0105 zar\u00f3wno w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w \u017cydowskiego, jak i nie\u017cydowskiego pochodzenia. Je\u017celi za\u015b w\u015br\u00f3d ludzi \u017cydowskiego pochodzenia mo\u017cna nieraz zaobserwowa\u0107 odruchy czy szczeg\u00f3lne tendencje solidarno\u015bciowe, to nie nale\u017cy upatrywa\u0107 w nich jakiego\u015b dowodu obco\u015bci w stosunku do reszty spo\u0142ecze\u0144stwa rzekomo w\u0142a\u015bciwej tym ludziom. Trzeba widzie\u0107 w tym nie co innego, ale w\u0142a\u015bnie nast\u0119pstwo antysemityzmu i wszystkich trwa\u0142ych konsekwencji, jakie wytwarza on w klimacie spo\u0142eczno-psychologicznym. Antysemityzm ma bowiem to do siebie, \u017ce wytwarza poczucie zagro\u017cenia. Czasy wsp\u00f3\u0142czesne, kiedy si\u0119 on pojawia\u0142, pozostawiaj\u0105c w \u017cyciu spo\u0142ecze\u0144stw d\u0142ugotrwa\u0142e \u015blady – przyzwyczai\u0142y ludzi \u017cydowskiego pochodzenia obawia\u0107 si\u0119 tego, \u017ce zawsze, nie wiadomo sk\u0105d, ich miejsce i sytuacja spo\u0142eczna mo\u017ce ulec zagro\u017ceniu z racji jedynie ich pochodzenia.<\/span><\/p>\n

Jest oczywiste, \u017ce zarzuty, o jakich mowa, zawsze mo\u017cna poprze\u0107 jakim\u015b przyk\u0142adem, wskaza\u0107 na cz\u0142owieka pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3ry to lub owo zrobi\u0142, czy na grup\u0119 ludzi, kt\u00f3rzy u\u0142atwiaj\u0105 sobie nawzajem \u017cycie bez wzgl\u0119du na wszystko inne. Antysemityzm nie odznacza si\u0119 jednak tym, \u017ce pobudza do tropienia z\u0142a niezale\u017cnie od tego, kto jest jego nosicielem. Zamiast nazywa\u0107 z\u0142o po imieniu – bez wzgl\u0119du na to, czy jest ono udzia\u0142em ludzi \u017cydowskiego czy nie\u017cydowskiego pochodzenia – krytykowane zjawiska podci\u0105ga si\u0119 pod og\u00f3lny \u017cydowski symbol. Uog\u00f3lnianie stanowi bowiem w\u0142a\u015bciw\u0105 metod\u0119 antysemityzmu, kt\u00f3ra cz\u0142owieka \u201e\u0142agodnego i dobrego\u201d wprowadza w orbit\u0119 twierdze\u0144 o \u017bydzie jako wszechprzyczynie i nosicielu z\u0142a. R\u00f3wnocze\u015bnie za\u015b nie w ka\u017cdych okoliczno\u015bciach \u0142atwo rozszyfrowa\u0107 fakt, \u017ce antysemityzm stanowi tylko pretekst i os\u0142on\u0119 dla realizowania innych cel\u00f3w.<\/span><\/p>\n

To samo uog\u00f3lnienie jako metoda my\u015blenia w\u0142a\u015bciwa antysemityzmowi funkcjonuje r\u00f3wnie\u017c, gdy generalizuje si\u0119 zarzut kosmopolityzmu. Wskazywa\u0107, \u017ce kosmopolityzm zdarza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c u innych ludzi, czy przypomina\u0107, ilu to wybitnych Polak\u00f3w rekrutowa\u0142o si\u0119 spo\u015br\u00f3d ludzi pochodzenia \u017cydowskiego mia\u0142oby posmak licytacji prowadzonej w dodatku na p\u0142aszczy\u017anie wyznaczanej przez antysemityzm. Dlatego nad tak generalnie postawionym zarzutem zatrzymywa\u0107 si\u0119 nie b\u0119dziemy. Jednak\u017ce po\u015brednio dotyka on problemu bardzo istotnego i skomplikowanego, kt\u00f3ry zas\u0142uguje na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119. Mam na my\u015bli spraw\u0119 integracji narodowej.<\/span><\/p>\n

Antysemici z regu\u0142y stawiali spraw\u0119 tak: \u017bydzi s\u0105 w Polsce przybyszami, elementem obcym i szkodliwym, przeto powinni Polsk\u0119 opu\u015bci\u0107, a w ka\u017cdym razie prawa do roli wsp\u00f3\u0142gospodarzy ro\u015bci\u0107 sobie nie mog\u0105. Tymczasem, o ile problem wyboru Ojczyzny dla \u017byd\u00f3w istnia\u0142, to nie wyra\u017ca\u0142 si\u0119 on w takiej wulgarnej postaci, jak przedstawiaj\u0105 to zwykle antysemici. W tych grupach \u017cydowskich, kt\u00f3re w ca\u0142ej pe\u0142ni \u017cy\u0142y w poczuciu odr\u0119bno\u015bci narodowej i intelektualnej, istnia\u0142o poczucie posiadania dw\u00f3ch ojczyzn: jednej przesz\u0142ej i przysz\u0142ej, nieraz zreszt\u0105 wyidealizowanej ojczyzny \u017cydowskiej, i drugiej przybranej, tej, w kt\u00f3rej \u017cyli i z kt\u00f3r\u0105 r\u00f3wnie\u017c czuli si\u0119 zwi\u0105zani, czego dobitnych dowod\u00f3w w historii polskiej nie brak. Ludzie za\u015b zasymilowani, Polacy \u017cydowskiego pochodzenia, uwa\u017cali si\u0119 po prostu za przynale\u017cnych do jednej ojczyzny. I przed nimi jednak\u017ce problem wyboru ojczyzny stawa\u0142, wtedy kiedy sytuacja stawia\u0142a ich wobec prze\u015bwiadczenia, \u017ce ta ojczyzna, kt\u00f3r\u0105 uwa\u017cali za w\u0142asn\u0105, odpycha ich. W ka\u017cdym razie, po wiekach \u017cycia ludno\u015bci \u017cydowskiej w Polsce, wiekach oznaczanych dobrym i z\u0142ym, a przede wszystkim wiekach wsp\u00f3\u0142tworzenia polskiej kultury i dorobku narodowego, prawa do poczucia wsp\u00f3\u0142gospodarzy nie mog\u0105 by\u0107 kwestionowane, a problem wyboru ojczyzny nie mo\u017ce by\u0107 przez nikogo wznawiany w spos\u00f3b sztuczny.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli wi\u0119c m\u00f3wi\u0119 a problemie wyboru ojczyzny, odnosz\u0119 to do tych ludzi, w kt\u00f3rych poczuciu sprawa ta, jako problem, w og\u00f3le mog\u0142a istnie\u0107, czy to z racji ukszta\u0142towanej \u017cydowskiej \u015bwiadomo\u015bci narodowej, czy to ze wzgl\u0119du na to, \u017ce objawi\u0142a im si\u0119 ona jako wynik kwestionowania ich polskiej przynale\u017cno\u015bci. Problem takiego wyboru stan\u0105\u0142 w pewnym sensie w nowej farmie od chwili powstania pa\u0144stwa Izrael. \u015aci\u015ble m\u00f3wi\u0105c, w naszych warunkach stan\u0105\u0142 on praktycznie, od chwili gdy zaistnia\u0142y okoliczno\u015bci polityczne sprzyjaj\u0105ce temu, aby wyb\u00f3r taki m\u00f3g\u0142 si\u0119 realnie odbywa\u0107. O ile dotychczas przynale\u017cno\u015b\u0107 do \u017cydowskiej wsp\u00f3lnoty narodowej mia\u0142a charakter kulturalno-obyczajowy i duchowy, od powstania pa\u0144stwa Izrael mo\u017ce si\u0119 ona wyrazi\u0107 r\u00f3wnie\u017c w wi\u0119kszym niejako stopniu w spos\u00f3b materialny i mo\u017ce pokrywa\u0107 si\u0119 z przynale\u017cno\u015bci\u0105 pa\u0144stwow\u0105. Je\u017celi wi\u0119c kto\u015b \u017byd\u00f3w czy Polak\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia uwa\u017ca\u0142 wyb\u00f3r taki w \u015bwiadomo\u015bci swej za nierozstrzygni\u0119ty lub nie doprowadzony do ko\u0144ca, m\u00f3g\u0142 go rozstrzyga\u0107 w dwojakim kierunku. Jeden wariant takiego wyboru stanowi b\u0105d\u017a wyjazd do Izraela, b\u0105d\u017a pozostawanie w Polsce, uwa\u017caj\u0105c si\u0119 za mniejszo\u015b\u0107 narodow\u0105. Drugi: integracja narodowa polska. Wyb\u00f3r w takich kierunkach si\u0119 dokonywa\u0142 lub jeszcze dokonuje. Zrozumia\u0142e, \u017ce w tej tak subtelnej sprawie wszelkie zak\u0142\u00f3cenia zewn\u0119trzne, deformuj\u0105ce swobod\u0119 tego wyboru, s\u0105 nad wyraz szkodliwe.<\/span><\/p>\n

Interesuje nas tu przede wszystkim problem integracji narodowej. Nie dlatego, by lekcewa\u017cy\u0107 spraw\u0119 uk\u0142adania si\u0119 wsp\u00f3\u0142\u017cycia Polak\u00f3w z nieliczn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 narodow\u0105 \u017cydowsk\u0105. Jest to zagadnienie w\u0119\u017csze i stanowi\u0105ce zreszt\u0105 pochodna og\u00f3lnego klimatu spo\u0142ecznego. Tymczasem problem stosunk\u00f3w mi\u0119dzy Polakami \u017cydowskiego i nie\u017cydowskiego pochodzenia ma istotne odniesienie do sprawy og\u00f3lnego klimatu. .<\/span><\/p>\n

M\u00f3wi\u0119 \u015bwiadomie o integracji , a nie o asymilacji. Poj\u0119cie asymilacji zawiera bowiem w sobie co\u015b z niepe\u0142noprawnej adopcji. Przeciwstawiaj\u0105c si\u0119 antysemityzmowi, trzeba unikn\u0105\u0107 innego rodzaju uproszczenia czy b\u0142\u0119du. Zwraca uwag\u0119 na to Sartre, opisuj\u0105c postaw\u0119 charakterystyczn\u0105 dla francuskich liberalnych demokrat\u00f3w – przeciwnik\u00f3w antysemityzmu. Jego obserwacje wydaj\u0105 si\u0119 jednak trafnym uchwyceniem pewnego szerszego problemu. Chodzi o postaw\u0119 tych, kt\u00f3rzy chc\u0105c mo\u017cliwie szybko, wyeliminowa\u0107 istnienie jakiegokolwiek problemu \u017cydowskiego i opieraj\u0105c si\u0119 o indywidualistyczn\u0105 koncepcj\u0119 cz\u0142owieka – proponuj\u0105 \u017bydom asymilacj\u0119 z kultur\u0105 i narodem, w kt\u00f3rym \u017cyj\u0105, niejako na warunkach wyzbycia si\u0119 ich \u017cydostwa jaka czego\u015b, co mo\u017cna i nale\u017cy odrzuci\u0107 b\u0105d\u017a dlatego, \u017ce utrudnia \u017cycie, b\u0105d\u017a dlatego, \u017ce istnieje tylko cz\u0142owiek w og\u00f3le, a nie \u017byd, Francuz, Rosjanin czy Polak. Pomi\u0119dzy swym przeciwnikiem a obro\u0144c\u0105 – pisze Sartre – \u017byd znajduje si\u0119 w do\u015b\u0107 trudnej sytuacji: wydaje si\u0119, \u017ce ma do wyboru jedynie sos, w kt\u00f3rym ma by\u0107 zjedzony.<\/span><\/p>\n

Bardzo cz\u0119sto dzieje si\u0119 tak, \u017ce ludzie pochodzenia \u017cydowskiego o swej odr\u0119bno\u015bci od pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa, w kt\u00f3rym \u017cyj\u0105, dowiaduj\u0105 si\u0119 dopiero dzi\u0119ki przejawom antysemityzmu i ca\u0142emu klimatowi, kt\u00f3ry on wytworzy\u0142. W pewnym momencie \u017cycia spo\u0142ecze\u0144stwo to ka\u017ce im odczu\u0107, \u017ce jest w nich jaka\u015b skaza, kt\u00f3ra tak czy inaczej kwalifikuje ich jako co\u015b gorszego, niepe\u0142nowarto\u015bciowego. Rodzi si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 posiadania skazy, kt\u00f3ra warto\u015bciuje cz\u0142owieka i okre\u015bla jego miejsce w spo\u0142ecze\u0144stwie. Dlatego w\u0142a\u015bnie poczucie odr\u0119bno\u015bci, kt\u00f3re antysemityzm wytwarza, nie jest niczym zdrowym, tw\u00f3rczym i normalnym, tak jak zdrowa i normalna mo\u017ce by\u0107 r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 tradycji i warto\u015bci kulturalnych wnoszonych do \u017cycia spo\u0142ecznego. \u015awiadomo\u015bci takiej odr\u0119bno\u015bci towarzyszy bowiem poczucie niepe\u0142nowarto\u015bciowo\u015bci, obco\u015bci i zagro\u017cenia.<\/span><\/p>\n

Z drugiej strony propozycja asymilacji, jak si\u0119 j\u0105 niekiedy rozumie, stanowi propozycj\u0119 zaparcia si\u0119 pochodzenia, tradycji kulturowej. Tak poj\u0119ta asymilacja stanowi propozycj\u0119 zgody na uznanie \u201e\u017cydosko\u015bci\u201d za skaz\u0119, za rzeczywi\u015bcie co\u015b poni\u017caj\u0105cego. Trudno si\u0119 dziwi\u0107 goryczy ludzi, kt\u00f3rych poczucie wsp\u00f3lnoty \u017cydowskiej mo\u017ce by\u0107 cho\u0107by najbardziej nik\u0142e i sprowadza\u0107 si\u0119 jedynie do wsp\u00f3lnoty w odczuwaniu na sobie pi\u0119tna tej \u201eskazy\u201d, ale kt\u00f3rzy nie mog\u0105 przysta\u0107 na takie rozumienie asymilacji, gdy proponuje im si\u0119 zrzucenie z siebie znamienia \u017byda jako warunek osi\u0105gni\u0119cia pe\u0142nego statusu cz\u0142owieka. Polak \u017cydowskiego pochodzenia, kt\u00f3ry jest bez reszty zwi\u0105zany z \u017cyciem u kultur\u0105 polsk\u0105 \u2013 odczuwa\u0142by tak czy inaczej, \u017ce przynale\u017cy do kategorii czym\u015b ska\u017conej, a jego zwi\u0105zek z Polsk\u0105 mia\u0142by legitymowa\u0107 si\u0119 rozmiarem przebytej drogi na trasie: od \u017byda – do cz\u0142owieka w og\u00f3le, i od cz\u0142owieka w og\u00f3le – do Polaka.<\/span><\/p>\n

Tymczasem integracja narodowa jest procesem du\u017co bardziej z\u0142o\u017conym. Przede wszystkim trzeba zauwa\u017cy\u0107, \u017ce proces ten obejmuje nie tylko ludzi \u017cydowskiego pochodzenia, ale charakteryzuje w \u017cyciu wsp\u00f3\u0142czesnych narod\u00f3w sta\u0142e zjawisko poszerzania si\u0119, mieszania i wzbogacania. Jest to proces ci\u0105g\u0142y, dokonuj\u0105cy si\u0119 w mniejszym lub wi\u0119kszym zakresie, ale ka\u017cdy nar\u00f3d mu podlega. Je\u015bli proces ten ma przebiega\u0107 normalnie, nie mo\u017ce by\u0107 w nim miejsca na kategorie specjalne, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych stworzona jest atmosfera niepe\u0142nowarto\u015bciowo\u015bci i zagro\u017cenia. Integracja, je\u017celi ma mie\u0107 sens, musi zwi\u0119ksza\u0107 zakorzenienie cz\u0142owieka w spo\u0142ecze\u0144stwie, w kt\u00f3rym \u017cyje; nie mo\u017ce wi\u0119c ona dokonywa\u0107 si\u0119 w klimacie wymagaj\u0105cym wstydliwego zaparcia si\u0119 \u017cydowskiego pochodzenia czy od\u017cegnania si\u0119 od \u017cydowskiego dziedzictwa kulturalnego, jak od czego\u015b poni\u017caj\u0105cego. Na odwr\u00f3t, alby proces ten odbywa\u0142 si\u0119 w spos\u00f3b normalny musi by\u0107 jasne, \u017ce jest to proces wzajemnego wzbogacania si\u0119 i rozszerzania, proces zespalaj\u0105cy, a nie niwecz\u0105cy warto\u015bci. We wsp\u00f3\u0142czesnych warunkach cywilizacyjnych, nar\u00f3d, kt\u00f3ry nie umie by\u0107 otwarty na tego rodzaju procesy skazuje siebie na tkwienie w fanatyzmie i odgradza si\u0119 od normalnych dop\u0142yw\u00f3w wzbogacaj\u0105cych jego \u017cycie i kultur\u0119.<\/span><\/p>\n

Ujawnia si\u0119 tu w ca\u0142ej pe\u0142ni funkcja dezintegruj\u0105ca antysemityzmu, niezale\u017cnie od postaci, w jakiej on wyst\u0119puje. Anachroniczny z punktu widzenia wsp\u00f3\u0142czesnego poj\u0119cia narodu, w kt\u00f3rym sytuacje miesza\u0144c\u00f3w z pochodzenia s\u0105 sytuacjami normalnymi, antysemityzm nie tylko tworzy sztuczne zapory przeciw wzbogacaniu si\u0119 narodu, ale rozbija go i oddziela od niego tych, kt\u00f3rzy w nim wyro\u015bli i w nim tkwi\u0105. Nie \u017cadne ich w\u0142a\u015bciwo\u015bci, ale osad antysemickich tre\u015bci funkcjonuj\u0105cych w spo\u0142ecze\u0144stwie – odbiera im poczucie r\u00f3wnej warto\u015bci i skazuje ich na \u017cycie w kompleksie i zagro\u017ceniu.<\/span><\/p>\n

* * *<\/strong><\/span><\/p>\n

Istnieje jeszcze jeden zakres zagadnienia antysemityzmu, kt\u00f3rego pomin\u0105\u0107 nie mo\u017cna. My\u015bl\u0119 o problemie, kt\u00f3ry nazywany bywa czasem problemem antysemityzmu specyficznie chrze\u015bcija\u0144skiego czy te\u017c antysemityzmu pochodzenia religijnego.<\/span><\/p>\n

Os\u0105d doktrynalny i ocena moralna ze strony katolicyzmu s\u0105 w tej sprawie jasne i niedwuznaczne. Pr\u0105d czy tendencja, kt\u00f3ra niesie nienawi\u015b\u0107 mi\u0119dzy ludzi, kt\u00f3ra opiera si\u0119 na uznaniu \u017byd\u00f3w, za ni\u017csz\u0105 ras\u0119 czy za wszechprzyczyn\u0119 i nosiciela z\u0142a – tendencja taka jest nie tylko sprzeczna z katolicyzmem, ale musi by\u0107 przez katolik\u00f3w zwalczana. Atakuje bowiem najbardziej elementarne zasady moralne. W pe\u0142ni uzasadnione jest okre\u015blenie Jerzego Turowicza, kt\u00f3ry pisa\u0142, \u017ce katolik, kt\u00f3ry jest antysemit\u0105 nie jest katolikiem w tym stopniu, w jakim jest antysemit\u0105.<\/span><\/p>\n

Nie b\u0119d\u0119 si\u0119 tu wdawa\u0142 w omawianie tych filiacji, jakie w przesz\u0142o\u015bci wyst\u0119powa\u0142y w Polsce pomi\u0119dzy licznymi, cho\u0107 bynajmniej nie wszystkimi, kr\u0119gami katolickimi a antysemityzmem. Jest jasne, \u017ce \u017ar\u00f3de\u0142 tych filiacji dopatrywa\u0107 si\u0119 nale\u017cy nie w samym stanowisku katolickim, ale w powierzchowno\u015bci postawy katolickiej i w ca\u0142ym socjologicznym obrazie \u00f3wczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa. Nie b\u0119d\u0119 te\u017c charakteryzowa\u0142 dr\u00f3g, jakimi dokonywa\u0142a si\u0119 zmiana zar\u00f3wno w okresie wojny, jak i p\u00f3\u017aniej. Zmiana ta jest widoczna i nikt jej chyba nie zaprzeczy.<\/span><\/p>\n

Jednak\u017ce z punktu widzenia sprawy, kt\u00f3ra nas tu interesuje, sprawy tropienia osadu antysemickich tre\u015bci, kt\u00f3ry ci\u0105gle jeszcze pozosta\u0142 w postawach ludzkich (a dotyczy to w nie mniejszej mierze katolik\u00f3w), pozostaje wci\u0105\u017c aktualne przezwyci\u0119\u017cenie r\u00f3wnie\u017c tego, co nazywane jest antysemityzmem pochodzenia religijnego. Okre\u015blenie to odnie\u015b\u0107 trzeba przede wszystkim do pewnych zjawisk i nalecia\u0142o\u015bci w wychowaniu chrze\u015bcija\u0144skim, kt\u00f3re sprzyjaj\u0105 antysemityzmowi, tworz\u0105 czy wzmagaj\u0105 spo\u0142eczn\u0105 podatno\u015b\u0107 na jego zarazki.<\/span><\/p>\n

Problem ten mo\u017cna by nazwa\u0107 problemem Jezusa i Judasza w wychowaniu chrze\u015bcija\u0144skim. U\u017cywam tego okre\u015blenia dla oznaczenia pewnej mistyfikacji, jaka bywa naszym udzia\u0142em. Wprawdzie teologia uczy nas, \u017ce w tragedii, kt\u00f3rej narz\u0119dziem by\u0142 Judasz, jest udzia\u0142 grzech\u00f3w ka\u017cdego z nas; wiemy te\u017c, \u017ce owoce Odkupienia sp\u0142ywaj\u0105 na wszystkich ludzi. Ale mistyfikacja polega na tym, \u017ce my chrze\u015bcijanie bardzo cz\u0119sto rezerwujemy sobie wy\u0142\u0105czne prawo do dziedzictwa Jezusa, natomiast \u017bydom zostawiamy dziedzictwo Judasza. W rezultacie przyzwyczajenia do pewnych wyobra\u017ce\u0144 i interpretacji, \u017byd w oczach chrze\u015bcijanina, to cz\u0142owiek specjalnie naznaczony grzechem Judasza. Podobnie jak wszyscy ludzie s\u0105 naznaczeni grzechem Adama i Ewy, tak \u017byd w przekonaniu wielu ludzi nosi na sobie ponadto niejako dodatkowy grzech pierworodny, grzech przynale\u017cenia do narodu Judasza, pi\u0119tno, kt\u00f3re go od nas odr\u00f3\u017cnia.<\/span><\/p>\n

Pewn\u0105 pr\u00f3b\u0119 ustalenia przyczyn, jakie z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na naro\u015bni\u0119cie r\u00f3\u017cnych anty\u017cydowskich nalecia\u0142o\u015bci w wychowaniu chrze\u015bcija\u0144skim, spotka\u0142em ostatnio u Jules Isaaca, wybitnego historyka francuskiego, kt\u00f3ry po\u015bwi\u0119ci\u0142 wiele lat pracy temu zagadnieniu. W wyg\u0142oszonym w Sorbonie odczycie, kt\u00f3rego obszerne fragmenty publikowa\u0142 tygodnik ,,Express\u201d, dokona\u0142 on analizy tych \u017ar\u00f3de\u0142. Uwa\u017ca on, \u017ce skrzywienie jest powa\u017cne i si\u0119ga okresu rozbratu mi\u0119dzy chrze\u015bcija\u0144stwem a judaizmem. Jego zdaniem skrzywienie to dokona\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w IV wieku, pad naporem pewnych konieczno\u015bci. Rozszerzanie apostolstwa w\u015br\u00f3d pogan wymaga\u0142o mo\u017cliwie dobitnego wyja\u015bnienia przyczyn negacji \u017cydowskiej, wyt\u0142umaczenia, dlaczego, chrze\u015bcija\u0144stwo nie przyj\u0119\u0142o si\u0119 w kraju, w kt\u00f3rym przyszed\u0142 na \u015bwiat Chrystus. R\u00f3wnocze\u015bnie chrze\u015bcija\u0144stwo stan\u0119\u0142o przed zadaniem wyja\u015bnienia \u015bwie\u017co nawr\u00f3conym poganom swej odmienno\u015bci od judaizmu, kt\u00f3ry w\u00f3wczas posiada\u0142 jeszcze powa\u017cne wp\u0142ywy. Wtedy to, zdaniem Jules Isaaca, w ferworze polemicznym i – jak by\u015bmy dzi\u015b powiedzieli – propagandowym, zacz\u0119\u0142y w chrze\u015bcija\u0144stwie funkcjonowa\u0107 tezy poni\u017caj\u0105ce Izraela, przedstawiaj\u0105ce \u017byd\u00f3w jako nar\u00f3d zdegenerowany, bogob\u00f3jczy i odrzucony. Nie dziwmy si\u0119 – pisze Isaac – \u017ce tezy te, powsta\u0142e w uniesieniu nieub\u0142aganej polemiki, wykracza\u0142y pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem zar\u00f3wno poza Pismo \u015bw., jak i poza dane historyczne. Lecz gdy si\u0119 pomy\u015bli, a nale\u017cy o tym pomy\u015ble\u0107 – \u017ce nauki takie by\u0142y wyg\u0142aszane przez ca\u0142e wieki, z pokolenia na pokolenie, setki i tysi\u0105ce ust nieraz najbardziej wymownych, cz\u0119sto r\u00f3wnie\u017c w spos\u00f3b jak najbardziej obel\u017cywy – to naprawd\u0119 c\u00f3\u017c w tym dziwnego, \u017ce w ko\u0144cu wry\u0142y si\u0119 one w mentalno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, \u017ce j\u0105 ukszta\u0142towa\u0142y i urobi\u0142y a\u017c do g\u0142\u0119bin pod\u015bwiadomo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Pozostawmy ludziom kompetentnym, historykom i biblistom, ustalenie przebiegu powstawania tych nalecia\u0142o\u015bci i ich rozmiaru. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce w Ko\u015bciele czynione s\u0105 systematyczne wysi\u0142ki, aby nalecia\u0142o\u015bci te rugowa\u0107. Obustronne zainteresowanie chrze\u015bcija\u0144stwa i judaizmu wzros\u0142o znacznie w ostatnich dw\u00f3ch dziesi\u0105tkach lat, wyra\u017caj\u0105c si\u0119 powstaniem szeregu inicjatyw maj\u0105cych na celu wytworzenie lepszej wzajemnej atmosfery.<\/span><\/p>\n

Jednakie trzeba stwierdzi\u0107 fakt socjologicznie uchwytny i sprawdzalny: w przeci\u0119tnej \u015bwiadomo\u015bci nalecia\u0142o\u015bci te w szerokim jeszcze zakresie funkcjonuj\u0105 nadal. Przej\u0119li\u015bmy ukszta\u0142towany pod ich wp\u0142ywem obraz \u017byda – spadkobiercy Judasza i przekazujemy go nieraz jak pa\u0142eczk\u0119 sztafetow\u0105 nast\u0119pnym pokoleniom. W rezultacie dziecko \u017cydowskie czy dziecko rodzic\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia dowiaduje si\u0119 o pi\u0119tnie, jakie na nim ci\u0105\u017cy, z przezwiska wsp\u00f3\u0142koleg\u00f3w – i t\u0105 drog\u0105 nabiera gorzkiej \u015bwiadomo\u015bci obco\u015bci i poni\u017cenia. Rodz\u0105 si\u0119 pierwsze kompleksy z jednej strony, a z drugiej pierwsze kie\u0142ki antysemityzmu, kt\u00f3re kiedy\u015b p\u00f3\u017aniej jaki\u015b us\u0142u\u017cny ogrodnik mo\u017ce piel\u0119gnowa\u0107 ju\u017c bez naszego udzia\u0142u. Dlatego, je\u017celi chce si\u0119 usun\u0105\u0107 antysemityzm z \u017cycia spo\u0142ecznego, nie wystarczy odci\u0105\u0107 mu korzenie, ale trzeba tak\u017ce nie pozwoli\u0107 im odrasta\u0107. Dziedzina wychowania jest wi\u0119c najwa\u017cniejsza.<\/span><\/p>\n

Chrze\u015bcija\u0144skie wychowanie religijne ma w tym zadaniu rol\u0119 pierwszorz\u0119dn\u0105 zar\u00f3wno z racji swego wp\u0142ywu na kszta\u0142towanie postaw moralnych, jak i dlatego, \u017ce zawsze b\u0119dzie ono problemu \u017byd\u00f3w dotyka\u0107. Nie mo\u017cna uczy\u0107 religii chrze\u015bcija\u0144skiej, nie m\u00f3wi\u0105c o \u017bydach – pisa\u0142 w \u015bwietnym artykule, przedrukowanym ongi\u015b przez \u201eHomo Dei\u201d ks. D\u00e9mann. – Musimy m\u00f3wi\u0107 o \u017bydach. Ale musimy m\u00f3wi\u0107 tak, jak przysta\u0142o prawym chrze\u015bcijanom. Oto ca\u0142y problem. M\u00f3wi\u0107 w spos\u00f3b chrze\u015bcija\u0144ski – to znaczy m\u00f3wi\u0107 \u201epo ludzku”: wedle prawdy i wedle sprawiedliwo\u015bci. Nie zniekszta\u0142caj\u0105c fakt\u00f3w. Nie uog\u00f3lniaj\u0105c. Nie oskar\u017caj\u0105c niewinnych. Nie szukaj\u0105c z\u0142ego zadowolenia w poni\u017caniu drugich…<\/span><\/p>\n

* * *<\/strong><\/p>\n

Antysemit\u00f3w w\u015br\u00f3d nas nie ma. Nikt, poza jednym czy drugim fanatykiem, do takiej nazwy dzi\u015b si\u0119 nie przyzna. Zawsze zreszt\u0105 ludzie \u0142agodni i dobrzy m\u00f3wili: \u201eAntysemit\u0105, to ja nie jestem, pot\u0119piam tego rodzaju postaw\u0119, …ale ci \u017bydzi.\u201d.<\/span><\/p>\n

Tak wi\u0119c nie ma w\u015br\u00f3d nas antysemit\u00f3w. Ale czy nie ma antysemityzmu? Jak\u017ce cz\u0119sto mo\u017cna wci\u0105\u017c jeszcze spotka\u0107 si\u0119 z funkcjonowaniem antysemickiego uog\u00f3lnienia w rozumowaniu, ze sk\u0142onno\u015bci\u0105 do zast\u0119powania tym uog\u00f3lniaj\u0105cym stereotypem wysi\u0142ku zrozumienia wszelkich trudno\u015bci, maj\u0105cych inne i bardziej z\u0142o\u017cone \u017ar\u00f3d\u0142a. Czy wszyscy ludzie ju\u017c rozumiej\u0105, \u017ce w okre\u015bleniu: \u201eporz\u0105dny cz\u0142owiek, chocia\u017c \u017byd\u201d – tkwi akurat tyle samo nonsensu, co w zdaniu: \u201eporz\u0105dny cz\u0142owiek, chocia\u017c Polak\u201d? W wielu kr\u0119gach s\u0142owo \u017byd pozostaje w obiegu jako okre\u015blenie obel\u017cywe, ono niejednokrotnie zast\u0119puje argumenty, nim, jak epitetem, obrzuca si\u0119 przeciwnik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cna na to odpowiedzie\u0107, \u017ce s\u0105 to wszystko w\u0142a\u015bciwo\u015bci drobnomieszczan i ko\u0142tun\u00f3w. Tylko \u017ce to niczego nie za\u0142atwia. Drobnomieszczanie i ko\u0142tuni, to bowiem nie tylko kategoria socjologiczna. Poj\u0119cia te okre\u015blaj\u0105 tak\u017ce stan ducha, postaw\u0119, kt\u00f3ra zdarza\u0107 si\u0119 mo\u017ce r\u00f3wnie dobrze w\u015br\u00f3d ludzi z tytu\u0142ami naukowymi, co w\u015br\u00f3d sklepikarzy.<\/span><\/p>\n

Nie zamierzam popada\u0107 w przesad\u0119 i uderza\u0107 na alarm. W Polsce si\u0119 wiele zmieni\u0142o. Ale nie trzeba te\u017c uspokaja\u0107 si\u0119, uwa\u017caj\u0105c, \u017ce problem ten wygasa samoczynnie. Prawo i pa\u0144stwo mog\u0105 zakaza\u0107 propagandy antysemityzmu, ale nic mog\u0105 zlikwidowa\u0107 go do ko\u0144ca same. Nie zniknie on dop\u00f3ty, dop\u00f3ki w samym mi\u0105\u017cszu \u017cycia spo\u0142ecznego nie dokona si\u0119 ostateczne przewarto\u015bciowanie postaw i poj\u0119\u0107 tak, aby nie mog\u0142y si\u0119 na nich zaszczepia\u0107 zarazki antysemickich tre\u015bci.<\/span><\/p>\n

Dlatego w\u0142a\u015bnie twierdz\u0119, \u017ce g\u0142\u00f3wny problem le\u017cy w postawie \u201eludzi \u0142agodnych i dobrych\u201d. Zreszt\u0105 antysemityzm konsekwentny i wojuj\u0105cy zawsze by\u0142 dzie\u0142em ma\u0142ej garstki fanatyk\u00f3w, ale jego szans\u0119 okre\u015bla\u0142 stan \u015bwiadomo\u015bci \u201eludzi \u0142agodnych i dobrych\u201d.<\/span><\/p>\n

Nie wystarczy wi\u0119c do tej sprawy wraca\u0107 wtedy, kiedy zdarzy si\u0119 jaki\u015b wypadek stanowi\u0105cy pow\u00f3d do alarmu. Trzeba o niej m\u00f3wi\u0107 w\u0142a\u015bnie wtedy, kiedy takiego powodu nie ma, kiedy przezwyci\u0119\u017caniu towarzyszy klimat spokoju, a argumenty rzeczowe maj\u0105 szans\u0119 wi\u0119ksz\u0105 ni\u017c demagogia.<\/span><\/p>\n

Przezwyci\u0119\u017cenie to nie dokona si\u0119 zreszt\u0105 w wyniku dora\u017anych apeli o charakterze wy\u0142\u0105cznie moralnym. Nie lekcewa\u017cy\u0107 ich tam, gdzie zachodzi tego potrzeba, nale\u017cy widzie\u0107 to przezwyci\u0119\u017cenie jako d\u0142ugotrwa\u0142y i wszechstronny proces wychowawczy. Jego metod\u0105 musi by\u0107 ukazywanie intelektualnej bezpodstawno\u015bci antysemityzmu, a dopiero na tym tle fa\u0142szu moralnego, jaki on w sobie zawiera i z\u0142a spo\u0142ecznego, kt\u00f3re niesie. Cz\u0142owiek intelektualnie uodporniony na antysemityzm jest zarazem cz\u0142owiekiem wychowanym do \u017cycia spo\u0142ecznego tak, aby by\u0142 zdolny przekracza\u0107 szowinizmy i partykularyzmy. Likwidacja osad\u00f3w antysemickich, jakie jeszcze pozosta\u0142y, dokonywa\u0107 si\u0119 mo\u017ce w procesie spo\u0142ecznego wychowania wtedy, gdy b\u0119dzie zarazem wspierana w\u0142a\u015bciw\u0105 atmosfer\u0105 og\u00f3ln\u0105, wykluczaj\u0105c\u0105 mrok spo\u0142eczny i dezinformacj\u0119, atmosfer\u0105 jawno\u015bci \u017cycia publicznego, kt\u00f3ra sprzyja znajomo\u015bci przez wszystkich rzeczywistych spr\u0119\u017cyn \u017cycia spo\u0142ecznego i politycznego, w\u0142a\u015bciwemu rozeznaniu jego mechanizm\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Sens walki z antysemityzmem jest wi\u0119c g\u0142\u0119boki i wielostronny. Spo\u0142ecznie – jest to walka przeciw jednemu z najgro\u017aniejszych zjawisk, kt\u00f3re przeszkadzaj\u0105 procesowi og\u00f3lnej integracji. Zarazem jest to walka przeciw mo\u017cliwo\u015bci zas\u0142aniania rzeczywistych problem\u00f3w – fa\u0142szywym wszechsymbolem z\u0142a. Moralnie \u2013 walka z klimatem sprzyjaj\u0105cym antysemityzmowi \u2013 jest walk\u0105 o godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka. Ale – warto dopowiedzie\u0107 – jakiego cz\u0142owieka? Zewn\u0119trznie poni\u017cony jest \u017byd czy Polak \u017cydowskiego pochodzenia. Ale w istocie rzeczy poni\u017ca si\u0119 ten, kto antysemityzmowi ulega, kto w XX wieku daje pos\u0142uch argumentom tak fa\u0142szywym i bezzasadnym.<\/span><\/p>\n

Dlatego walka z antysemityzmem nie jest \u017cadn\u0105 zas\u0142ug\u0105 ani \u017cadnym humanitarnym gestem lito\u015bci; nie jest ona te\u017c tylko walk\u0105 o godno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, ale w r\u00f3wnej mierze walk\u0105 o nasz\u0105 w\u0142asn\u0105 godno\u015b\u0107. Jest walk\u0105 o godno\u015b\u0107 wszystkich. Uog\u00f3lnienie w\u0142a\u015bciwe samej istocie antysemityzmu prowadzi bowiem poza pewien pr\u00f3g poj\u0119\u0107 moralnych, kt\u00f3rego cz\u0142owiekowi przekroczy\u0107 nie wolno, je\u015bli nie ma si\u0119 wszystko zawali\u0107.<\/span><\/p>\n

Tadeusz Mazowiecki<\/span><\/strong><\/p>\n

(Odczyt wyg\u0142oszony 24 marca 1960 r. w Klubie Inteligencji Katolickiej w Krakowie oraz 8 kwietnia 1960 r. w Warszawie.)<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Antysemityzm ludzi \u0142agodnych i dobrych WI\u0118\u0179 5 (25) 1960 Tadeusz Mazowiecki Tadeusz Mazowiecki, 1979 r. Fot. Andrzej Friszke Najwi\u0119ksz\u0105 tragedi\u0105 \u017byd\u00f3w jest nie to, \u017ce ich antysemita nienawidzi, ale to, \u017ce \u0142agodni i dobrzy ludzie m\u00f3wi\u0105: \u201eporz\u0105dny cz\u0142owiek, chocia\u017c \u017byd”. Ludwik Hirszfeld: \u201eHistoria jednego \u017cycia\u201d Przyznam si\u0119, \u017ce kiedy powsta\u0142a inicjatywa przedyskutowania tego problemu ogarn\u0119\u0142y […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/37262"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=37262"}],"version-history":[{"count":20,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/37262\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64916,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/37262\/revisions\/64916"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=37262"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=37262"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=37262"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}