{"id":41808,"date":"2016-05-23T17:09:13","date_gmt":"2016-05-23T15:09:13","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=41808"},"modified":"2016-05-21T19:11:43","modified_gmt":"2016-05-21T17:11:43","slug":"23-09-5","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=41808","title":{"rendered":"Sp\u00f3r o antysemityzm"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Sp\u00f3r o antysemityzm<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

MARIA JANION<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Goldhagen: aksjomat kultury niemieckiej \u2022 Dygresja o paranoi oraz irracjonalnej zjawie \u2022 Powr\u00f3t do Goldhagena \u2022 Browning, Tych i Szapiro \u2022 Hulanki wyobra\u017ani \u2022 Zydzi z obna\u017conymi no\u017cami \u2022 J\u0119zykowy obraz \u017byda \u2022 \u201eNiepodobna by\u0142o zrozumie\u0107…\u201d \u2022 Ostrze\u017cenie Karskiego \u2022 Nie ma symetrii<\/strong><\/span><\/p>\n

Goldhagen: aksjomat kultury niemieckiej<\/strong><\/span><\/p>\n

Nowatorstwo \u2013 s\u0142awnej i uznawanej nieraz za kontrowersyjn\u0105 \u2013 ksi\u0105\u017cki Daniela J. Goldhagena \u201eGorliwi kaci Hitlera. Zwyczajni Niemcy i Holocaust\u201d (orygina\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 w 1996 roku, przek\u0142ad polski w 1999) polega przede wszystkim na szczeg\u00f3lnym potraktowaniu tak cz\u0119sto u\u017cywanego poj\u0119cia \u201ezwyczajni Niemcy\u201d. \u201eZwyczajni\u201d podczas Holocaustu, czyli z za\u0142o\u017cenia maj\u0105cy si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 od tych \u201eniezwyczajnych\u201d \u2013 od wyodr\u0119bnionej kasty morderc\u00f3w. Goldhagen zamierzy\u0142 potraktowa\u0107 ich jednolicie \u2013 jako Niemc\u00f3w (\u201eLudzie ci byli najpierw Niemcami, a potem dopiero SS-manami, policjantami czy stra\u017cnikami w obozach\u201d). Jako Niemc\u00f3w \u2013 przynale\u017cnych do jednej mentalno\u015bci, jednej wra\u017cliwo\u015bci, jednego Lebenswelt, jednego antysemityzmu. Powiedzmy od razu, \u017ce dla Goldhagena istnieje w\u0142a\u015bnie jeden antysemityzm, a nie \u2013 jak si\u0119 najcz\u0119\u015bciej przyjmuje \u2013 dwa antysemityzmy: tradycyjny, dawny, obyczajowy lub ludowy (w zasadzie nieszkodliwy) oraz nowo\u017cytny, agresywny, pogromowy, totalitarny.<\/span><\/p>\n

\u201eGdyby nie by\u0142o Niemc\u00f3w, nie by\u0142oby Holocaustu\u201d \u2013 utrzymuje Goldhagen i ta jego g\u0142\u00f3wna teza wzbudzi\u0142a najwi\u0119cej w\u0105tpliwo\u015bci, zreszt\u0105 formu\u0142owanych z bardzo r\u00f3\u017cnych punkt\u00f3w widzenia. Szczeg\u00f3lne narodowe napi\u0119tnowanie Niemc\u00f3w odebrane zosta\u0142o przez niekt\u00f3rych jako rodzaj przewrotnego rasizmu. Ale Goldhagen ma na my\u015bli odr\u0119bny charakter niemieckiego antysemityzmu, kt\u00f3ry traktuje jako \u201edecyduj\u0105cy czynnik sprawczy Holocaustu\u201d. I w\u0142a\u015bnie niemiecki antysemityzm stanowi g\u0142\u00f3wny temat pot\u0119\u017cnego i bogato udokumentowanego dzie\u0142a Goldhagena. Podkre\u015bla on zdecydowanie odmienno\u015b\u0107 Niemc\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c w sensie ich \u201eodmienienia\u201d, przekszta\u0142cenia przez dzia\u0142aj\u0105cy od stuleci, a zw\u0142aszcza od XVIII wieku, \u201ekulturowy wz\u00f3r poznawczy\u201d.<\/span><\/p>\n

Jan Kucharzewski w sz\u00f3stym tomie swego wielkiego, erudycyjnego dzie\u0142a \u201eOd bia\u0142ego caratu do czerwonego\u201d (I wydanie ukazywa\u0142o si\u0119 w latach 1923\u20131935) po\u015brednio dostarczy\u0142 materia\u0142u do podtrzymania tezy Goldhagena. Wskaza\u0142 mianowicie na to, \u017ce ostry ruch antysemicki rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w Niemczech zw\u0142aszcza po wojnach napoleo\u0144skich. \u201eW traktatach z prawa publicznego rozwijano wtedy my\u015bl pa\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego, kt\u00f3re by\u0142o reakcj\u0105 przeciwko zasadom rewolucji francuskiej, jakie wtargn\u0119\u0142y do Niemiec wraz z inwazj\u0105 francusk\u0105. Jedn\u0105 z innowacji francuskich by\u0142o r\u00f3wnouprawnienie \u017byd\u00f3w\u201d. Znienawidzono t\u0119 ide\u0119. Pojawi\u0142o si\u0119 wielu pisarzy-antysemit\u00f3w. Rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 w miastach rozruchy anty\u017cydowskie, podczas kt\u00f3rych rozlega\u0142 si\u0119 s\u0142awny okrzyk: Hep, hep, Jude verreck! (Hep, hep, \u017bydzie zdechnij!).<\/span><\/p>\n

Gdy nasta\u0142 Hitler, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce Niemcy s\u0105 ju\u017c po brzegi nasyceni antysemityzmem, tym wed\u0142ug Goldhagena aksjomatem niemieckiej kultury \u2013 \u201ewersja powszechna w Niemczech w okresie nazizmu by\u0142a tylko bardziej dobitn\u0105, wyrazist\u0105 i dopracowan\u0105 form\u0105 od dawna przyj\u0119tego modelu\u201d.<\/span><\/p>\n

Ze wzgl\u0119du na to, \u017ce rzecz ukaza\u0142a si\u0119 i po niemiecku, i po polsku, a dodatkowo w rodzaju por\u00f3wnawczego leksykonu, chcia\u0142abym tu zaakcentowa\u0107 ca\u0142kowicie odmienne stanowisko \u201eprzedgoldhagenowskie\u201d \u2013 wypowiedziane przez Dana Dinera (profesora historii wsp\u00f3\u0142czesnej na uniwersytecie w Essen i w Tel-Avivie) w publikacji \u201ePolacy i Niemcy. 100 kluczowych poj\u0119\u0107\u201d (1996). Ot\u00f3\u017c autor w zamieszczonym tu artykule \u201eAntysemityzm w Niemczech\u201d wyra\u017ca przekonanie, \u201e\u017ce sam Holocaust nie wyp\u0142ywa w spos\u00f3b konieczny z wrogo\u015bci wobec \u017byd\u00f3w. Przemys\u0142owo-biurokratycznie zorganizowany mord na \u017bydach by\u0142 rezultatem \u00bbkombinacji\u00ab tradycyjnego antysemityzmu, rasizmu i eugeniki\u201d (to stanowisko nieco zbli\u017cone do Zygmunta Baumana w \u201eNowoczesno\u015bci i Zag\u0142adzie\u201d). Zauwa\u017cmy, \u017ce wszystkie sk\u0142adniki tej kombinacji dotycz\u0105 jednak przede wszystkim \u017byd\u00f3w… Zdaniem autora \u201eantymodernizm i antysemityzm stanowi\u0105 nieroz\u0142\u0105czn\u0105 par\u0119\u201d \u2013 ze wzgl\u0119du na rol\u0119 \u017byd\u00f3w w uprzemys\u0142owieniu i \u201eubankowieniu\u201d, zjawiskach, \u0142ami\u0105cych tradycyjne struktury spo\u0142eczne. Przed rokiem 1933 \u2013 twierdzi Diner \u2013 antysemityzm by\u0142 w Niemczech zjawiskiem marginalnym (raczej \u0142\u0105czono go z Francj\u0105 \u2013 sprawa Dreyfusa i z Rosj\u0105 \u2013 pogromy); w Republice Weimarskiej sta\u0142 si\u0119 g\u0142\u00f3wnym instrumentem propagandy volkistowskiej prawicy. Jego dramatyczny wzrost w\u0142a\u015bnie w Niemczech mia\u0142 by\u0107 zaskakuj\u0105cy.<\/span><\/p>\n

Natomiast Goldhagen jako badacz Holocaustu widzi inny zadziwiaj\u0105cy i wstrz\u0105saj\u0105cy fenomen: \u201espo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re dokona\u0142o tego niewyobra\u017calnego i trudnego do wyt\u0142umaczenia dzie\u0142a\u201d. Jakimi \u015brodkami si\u0119 pos\u0142u\u017cy\u0107, by poj\u0105\u0107 to, co wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce jest niepoj\u0119te? Goldhagen przyjmuje, \u017ce najlepsze b\u0119d\u0105 narz\u0119dzia antropologii. \u201eOdmienienie\u201d Niemc\u00f3w posun\u0119\u0142o si\u0119 tak daleko, \u017ce \u201enale\u017cy przyj\u0105\u0107 punkt widzenia antropologa, kt\u00f3ry ma do czynienia z nieznanym ludem, maj\u0105cym w\u0142asne zespo\u0142y wierze\u0144 i zwyczaj\u00f3w\u201d. Przyj\u0119cie takiego stanowiska umo\u017cliwia antropologiczne uj\u0119cie antysemityzmu niemieckiego, kt\u00f3ry ju\u017c od XIX wieku odznacza si\u0119 wyj\u0105tkowym nasileniem oderwanych ca\u0142kowicie od rzeczywisto\u015bci, odra\u017caj\u0105cych bredni i majacze\u0144, uchodz\u0105cych za opisy natury \u017byd\u00f3w i ich podst\u0119pnych dzia\u0142a\u0144. Charakter tych elukubracji powoduje, \u017ce zaczynamy je traktowa\u0107 jak \u201ezbiorowe dzie\u0142o pismak\u00f3w ze szpitala dla ob\u0142\u0105kanych\u201d.<\/span><\/p>\n

Dygresja o paranoi oraz irracjonalnej zjawie<\/span><\/strong><\/p>\n

Takie sformu\u0142owanie Goldhagena ka\u017ce zastanowi\u0107 si\u0119 nad cz\u0119sto wypowiadanym prze\u015bwiadczeniem, \u017ce antysemityzm jest ob\u0142\u0119dem. W\u015br\u00f3d wielu autor\u00f3w, kt\u00f3rzy si\u0119 tym pogl\u0105dem zajmowali, chc\u0119 wymieni\u0107 Daniela Pipesa z jego \u201ePot\u0119g\u0105 spisku\u201d (1997, przek\u0142ad polski 1998). \u201eWp\u0142yw paranoicznego my\u015blenia na dzieje ludzko\u015bci\u201d \u2013 brzmi podtytu\u0142 ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra ukazuje \u201ekonspiracjonizm\u201d w dw\u00f3ch g\u0142\u00f3wnych postaciach \u2013 \u201ejedna z nich skupia uwag\u0119 na niebezpiecze\u0144stwach stwarzanych przez tajne stowarzyszenia, druga zajmuje si\u0119 \u017bydami\u201d. Z czasem koncepcje te \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 ze sob\u0105. Pipes opracowa\u0142, jak twierdzi, \u201ejednolit\u0105 interpretacj\u0119 konspiracjonizmu\u201d, staraj\u0105c si\u0119 przedstawi\u0107 genez\u0119 i ewolucj\u0119 \u201eparanoidalnych idei\u201d \u2013 og\u00f3lno\u015bwiatowych teorii spiskowych. Podatna na nie jest skrajna prawica, ale r\u00f3wnie\u017c i lewica. Bohaterami ich s\u0105 \u017bydzi, masoni, jezuici, Brytyjczycy, imperiali\u015bci…<\/span><\/p>\n

Charakteryzuj\u0105c wsp\u00f3lnot\u0119 pogl\u0105d\u00f3w antysemit\u00f3w z r\u00f3\u017cnych epok, Pipes powo\u0142uje si\u0119 na R. S. Wistricha, kt\u00f3ry pisa\u0142: \u201ePonad podzia\u0142ami kulturalnymi i politycznymi odnajdujemy zadziwiaj\u0105co podobn\u0105 teori\u0119 spiskow\u0105 historii, spo\u0142ecze\u0144stwa i polityki, po\u0142\u0105czon\u0105 w zamkni\u0119ty system przekona\u0144 i zbawczych koncepcji politycznych, kt\u00f3rych eschatologiczne ostrze zawsze skierowane jest przeciwko \u017bydom\u201d. Pipes podkre\u015bla obecn\u0105 rol\u0119 Internetu w rozpowszechnianiu podobnych prze\u015bwiadcze\u0144. \u201eW wywr\u00f3conym do g\u00f3ry nogami \u015bwiecie Internetu (…) instrumenty wyszukuj\u0105ce bez rozr\u00f3\u017cnienia wymieniaj\u0105 strony szerz\u0105ce konspiracjonizm i dotycz\u0105ce rzetelnych bada\u0144 naukowych. Teksty, kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b nie zgodzi\u0142aby si\u0119 trzyma\u0107 w domu, gdyby by\u0142y przelane na papier, pojawiaj\u0105 si\u0119 bez ostrze\u017cenia na ekranie komputera\u201d.<\/span><\/p>\n

Podstawowe emocje pozostaj\u0105 w\u0142a\u015bciwie te same, chocia\u017c dochodzi do pewnej intensyfikacji znacze\u0144. I tak antysemityzm (termin stworzony w 1879 roku) \u201e1. Przenosi akcent z religii na ras\u0119. 2. Przekszta\u0142ca niech\u0119\u0107 w l\u0119k. 3. Zmienia uprzedzenie na wszechogarniaj\u0105c\u0105 ideologi\u0119, a nawet spos\u00f3b \u017cycia. I wreszcie 4. Zast\u0119puje okazjonalne prze\u015bladowanie \u017byd\u00f3w sta\u0142ym\u201d. Antysemityzm, zdaniem Pipesa, rozwin\u0105\u0142 si\u0119 w czasie \u2013 przede wszystkim w tym sensie, \u017ce z marginesu \u017cycia przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do jego sedna. Najbardziej jadowit\u0105 form\u0105 nienawi\u015bci do \u017byd\u00f3w sta\u0142 si\u0119 spiskowy antysemityzm \u2013 \u201eponiewa\u017c przekszta\u0142ca ich w pierwszoplanowych wrog\u00f3w ka\u017cdego cz\u0142owieka\u201d. Ogromna si\u0142a tej prowokacji-mistyfikacji, jak\u0105 s\u0105 \u201eProtoko\u0142y m\u0119drc\u00f3w Syjonu\u201d, polega na tym, \u017ce odwo\u0142uj\u0105 si\u0119 one do schematu wszechwyja\u015bniaj\u0105cej teorii wszechobecnego spisku trwaj\u0105cego od tysi\u0119cy lat. Teoria ta opiera si\u0119 na kilku prostych prze\u015bwiadczeniach:<\/span><\/p>\n

\u017bydzi zawsze spiskuj\u0105.
\n<\/span>\u017bydzi s\u0105 wsz\u0119dzie.
\n<\/span>\u017bydzi kryj\u0105 si\u0119 za kulisami ka\u017cdej instytucji (r\u00f3wnie\u017c papiestwa).
\n<\/span>\u017bydzi podporz\u0105dkowani s\u0105 swojej centralnej w\u0142adzy.
\n<\/span>\u017bydzi s\u0105 bliscy odniesienia sukcesu.<\/span><\/p>\n

Celem okre\u015blenia tego sposobu my\u015blenia Pipes u\u017cywa takich zwrot\u00f3w, jak \u201estyl paranoidalny lub mentalno\u015b\u0107 niewidzialnej r\u0119ki\u201d czy \u201eparanoidalna wyobra\u017ania\u201d. S\u0105 to raczej lu\u017ane przyporz\u0105dkowania zjawisku choroby umys\u0142owej. Idzie o mani\u0119 prze\u015bladowcz\u0105, o fobie, o \u017cycie w\u015br\u00f3d m\u0119cz\u0105cych koszmar\u00f3w zagro\u017cenia. Zwracano uwag\u0119 na to, \u017ce w Polsce antysemityzm by\u0142 \u201eprawdziw\u0105 obsesj\u0105\u201d dzia\u0142aczy ONR, podobnie jak by\u0142 \u201eobsesj\u0105\u201d Dmowskiego. \u201eOd czego by nie zaczynano, ko\u0144czy\u0142o si\u0119 na \u017bydach\u201d. W pewnym miejscu Pipes obja\u015bnia: \u201ePolityczni paranoicy wcale nie musz\u0105 sami cierpie\u0107 na paranoj\u0119, ale cz\u0119sto jedno \u0142\u0105czy si\u0119 z drugim i wzmacnia nawzajem\u201d. Rozumiemy, \u017ce idzie o struktur\u0119 mentaln\u0105.<\/span><\/p>\n

Gdzie indziej Pipes podkre\u015bla, \u017ce \u201ekonspiracjonizm\u201d opiera si\u0119 \u201ebardziej na irracjonalnej nienawi\u015bci ni\u017c na osobistym do\u015bwiadczeniu lub stereotypowej niech\u0119ci\u201d (st\u0105d zjawisko antysemityzmu w kraju, w kt\u00f3rym nie ma \u017byd\u00f3w lub s\u0105 nieliczni, albo antysemityzm os\u00f3b, kt\u00f3re w \u017cyciu nie zna\u0142y i nie widzia\u0142y \u017cadnego \u017byda). \u201eTe irracjonalne stany wrogo\u015bci mog\u0105 prowadzi\u0107 do irracjonalnych dzia\u0142a\u0144\u201d \u2013 zauwa\u017ca Pipes. Polegaj\u0105 one np. na d\u0105\u017ceniu do izolowania wszystkich \u017byd\u00f3w, gdy\u017c natura \u017cydowska jako taka jest niebezpieczna i silniejsza od woli i przekona\u0144 poszczeg\u00f3lnych \u017byd\u00f3w. Zmiana wiary nie pomo\u017ce; nie ma mowy o ucieczce od swej wrodzonej natury. St\u0105d ustawy norymberskie ustala\u0142y kategori\u0119 \u201e\u017cydowsko\u015bci\u201d na podstawie procentowej oceny liczby \u017cydowskich przodk\u00f3w, a nie aktualnego wyznania danej osoby. Pipes nadmienia, \u017ce podobnie traktowano wrog\u00f3w ludu \u201ew systemach rz\u0105dzonych przez Stalina, Mao i Pol Pota w Kambod\u017cy\u201d.<\/span><\/p>\n

Jak wida\u0107, autor nie wyr\u00f3\u017cnia specjalnie \u201eniemieckiego antysemityzmu\u201d. K\u0142adzie nacisk jedynie na to, \u017ce spiskowe podejrzenia najmocniej uderzy\u0142y w \u017byd\u00f3w i to oni ponie\u015bli najstraszliwsze konsekwencje nasilania si\u0119 prze\u015bladowa\u0144 \u2013 a\u017c do ludob\u00f3jstwa. Norbert Elias w swych \u201eRozwa\u017caniach o Niemcach\u201d podj\u0105\u0142 w osobnym rozdziale problem \u201eZa\u0142amania cywilizacji\u201d (rozdzia\u0142 powsta\u0142 w latach 1961\/62, p\u00f3\u017aniej by\u0142 uzupe\u0142niany). Za\u0142amanie to nast\u0105pi\u0142o w Niemczech \u2013 w\u0142a\u015bnie w toku ostatecznego rozwi\u0105zania \u201ekwestii \u017cydowskiej\u201d. Najpierw, zdaniem Eliasa, prze\u015bladowania \u017byd\u00f3w mia\u0142y w sobie \u201esilny pierwiastek realizmu i racjonalizmu\u201d (jak wyw\u0142aszczanie). Potem sytuacja si\u0119 zmieni\u0142a. Decyzja, by zabi\u0107 wszystkich \u017byd\u00f3w pozostaj\u0105cych w zasi\u0119gu w\u0142adzy hitlerowc\u00f3w, ju\u017c wcze\u015bniej przygotowywana, podj\u0119ta zosta\u0142a, jak s\u0105dzi Elias, we wrze\u015bniu 1939 roku (nie jest to pogl\u0105d podzielany przez og\u00f3\u0142 historyk\u00f3w), wkr\u00f3tce po agresji na Polsk\u0119. Decyzja ta i jej wykonanie to \u201enajci\u0119\u017cszy przypadek regresu cywilizowanego spo\u0142ecze\u0144stwa XX wieku do stanu barbarzy\u0144stwa\u201d. W kategoriach \u201ecywilizacji\u201d i \u201ebarbarzy\u0144stwa\u201d opisuje Elias drog\u0119 narodowych socjalist\u00f3w wiod\u0105c\u0105 do totalnej zag\u0142ady \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 pod ich panowaniem. Przyczyn\u0119 ca\u0142kowitej dezorientacji opinii europejskiej w kwestii \u201etego, co robi\u0105 Niemcy\u201d, Elias upatruje w mentalnym nieprzygotowaniu wykszta\u0142conych obserwator\u00f3w do przyj\u0119cia wiadomo\u015bci o takim regresie cywilizacyjnym.<\/span><\/p>\n

Znakomity znawca postaw i idei uwa\u017ca\u0142, \u017ce nie docenia si\u0119 w badaniach nad narodowymi socjalistami ca\u0142ej sfery doktryn politycznych i wierze\u0144 spo\u0142ecznych (Glaubensdoktrin). Ma si\u0119 tendencj\u0119 do uznawania ich \u201eza zwyk\u0142\u0105 u\u0142ud\u0119\u201d, nie wyposa\u017con\u0105 w \u017cadn\u0105 si\u0142\u0119 sprawcz\u0105. Tymczasem decyzja wymordowania wszystkich \u017byd\u00f3w oraz jej wykonanie \u201ewynika\u0142y bezpo\u015brednio\u201d z doktryny narodowosocjalistycznej, przede wszystkim \u201ez g\u0142\u0119boko zakorzenionej wiary\u201d w czysto\u015b\u0107 rasow\u0105. Wiara spo\u0142eczna \u2013 a bardziej szczeg\u00f3\u0142owo \u201ewiara narodowa\u201d sprawowa\u0142a absolutn\u0105 w\u0142adz\u0119 nad Niemcami. Jej si\u0142a i sp\u00f3jno\u015b\u0107 \u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 te\u017c z dawnym ludowym prze\u015bwiadczeniem o konieczno\u015bci po\u0142o\u017cenia kresu \u017cydowskiemu spiskowi \u2013 za pomoc\u0105 no\u017cy, kt\u00f3re sp\u0142yn\u0105 \u017cydowsk\u0105 krwi\u0105.<\/span><\/p>\n

Elias z wielk\u0105 moc\u0105 podkre\u015bla, \u017ce nie mo\u017cna w tych \u201eirracjonalnych wierzeniach\u201d odkry\u0107 \u017cadnego realistycznego \u201einteresu\u201d, \u017ce \u201emasowy mord na \u017bydach nie s\u0142u\u017cy\u0142 \u017cadnemu celowi, kt\u00f3ry mogliby\u015bmy okre\u015bli\u0107 jako \u00bbracjonalny\u00ab\u201d. Pomy\u0142ka obserwator\u00f3w z zewn\u0105trz polega\u0142a na tym, \u017ce s\u0105dzili oni, i\u017c to, co bredz\u0105 hitlerowcy, jest tylko jakim\u015b pozorem, pod kt\u00f3rym ukrywa si\u0119 d\u0105\u017cenie do racjonalnego celu \u2013 do zdobycia w\u0142adzy. \u201eCzyste urojenia\u201d oddzielano od \u201erealistycznych idei\u201d, nie dopuszczaj\u0105c my\u015bli, \u017ce dla hitlerowc\u00f3w mog\u0105 by\u0107 one r\u00f3wnie prawdziwe. Nie zdawano sobie sprawy z ich bardzo g\u0142\u0119bokiej wiary, odznaczaj\u0105cej si\u0119 religijn\u0105 moc\u0105.<\/span><\/p>\n

\u201eWyj\u0105tkowo dziki i skrajny antysemityzm\u201d uwa\u017ca Elias za sam rdze\u0144 narodowosocjalistycznego systemu wiary, wskazuj\u0105c na uwarunkowania narodowe, kt\u00f3re stworzy\u0142y mu szczeg\u00f3ln\u0105 szans\u0119. Obraz idealnych Niemiec, \u201eczarny idealizm\u201d narodowych socjalist\u00f3w, g\u00f3rowanie w narodowej mitologii odniesie\u0144 do \u015bmierci i samopo\u015bwi\u0119cenia, poj\u0119cie rasistowskiego czystego \u201enarodu wybranego\u201d, wsp\u00f3lna wiara, silnie akcentuj\u0105ca sk\u0142onno\u015bci antydemokratyczne i antysemickie, wszystko to z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na \u201ereligi\u0119 spo\u0142eczn\u0105\u201d, kt\u00f3ra zaj\u0119\u0142a miejsce \u201ereligii metafizycznych\u201d. Niemcy w swej wi\u0119kszo\u015bci uto\u017csamili si\u0119 z \u201eniezwykle represyjnym idea\u0142em narodu\u201d, zbudowanym na nienawi\u015bci, poni\u017ceniu i wreszcie eliminacji s\u0142abszych, ni\u017cszych, gorszych, \u201erasowo bezwarto\u015bciowych\u201d.<\/span><\/p>\n

Elias uproszczeniem nazywa t\u0142umaczenia Zag\u0142ady \u017byd\u00f3w za pomoc\u0105 mechanizmu \u201ekoz\u0142a ofiarnego\u201d czy te\u017c wyj\u0105tkowego nasilenia sadyzmu. Widzi w przeprowadzeniu Zag\u0142ady przede wszystkim gr\u0119 skomplikowanych nami\u0119tno\u015bci i resentyment\u00f3w spo\u0142ecznych, napi\u0119\u0107 i konflikt\u00f3w mi\u0119dzyludzkich i wewn\u0119trznych, jakie \u201epowstawa\u0142y za monolityczn\u0105 fasad\u0105 ustroju spo\u0142ecznego\u201d. Niemcy chcieli si\u0119 \u201eokry\u0107 kokonem zbiorowych fantazji, kt\u00f3ry mia\u0142 chroni\u0107 przed \u00bbszokiem poznawczym\u00ab\u201d. Hitler-szaman \u201eraz jeszcze wywo\u0142a\u0142 na oczach mas niemieckiego narodu zjaw\u0119 posiadaj\u0105cej hegemoni\u0119 Rzeszy Niemieckiej\u201d. W praktyce ta fantazmatyczna zjawa drogo kosztowa\u0142a Niemc\u00f3w, ludzko\u015b\u0107, a przede wszystkim \u2013 to miliony \u017byd\u00f3w zap\u0142aci\u0142y za ni\u0105 \u017cyciem.<\/span><\/p>\n

Powr\u00f3t do Goldhagena<\/strong><\/span><\/p>\n

Goldhagen za g\u0142\u00f3wne swe zadanie uznaje zaj\u0119cie si\u0119 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 i systemem warto\u015bci sprawc\u00f3w Zag\u0142ady, czyli czym\u015b, na co nie tak cz\u0119sto zwracano uwag\u0119 w dotychczasowych badaniach. Oprawcy nie s\u0105 nihilistami, nie dokonali Zag\u0142ady z pobudek nihilistycznych, lecz dlatego, \u017ce mieli okre\u015blon\u0105 motywacj\u0119 zawart\u0105 w swoim systemie warto\u015bci, zmierzaj\u0105c\u0105 do radykalnego usuni\u0119cia \u017byd\u00f3w ze \u015bwiata. Pojawiaj\u0105 si\u0119 tu w wywodzie Goldhagena dwa bardzo istotne w\u0105tki:<\/span><\/p>\n

po pierwsze, waga to\u017csamo\u015bci ofiar, cz\u0119sto kwestionowana w\u0142a\u015bnie za pomoc\u0105 odtworzenia punktu widzenia motywacji zwyczajnych sprawc\u00f3w (np. nie rozumiej\u0105cych istoty zada\u0144 ludob\u00f3jczych, dzia\u0142aj\u0105cych na w\u0105skim odcinku i nie znaj\u0105cych skali gigantycznego przedsi\u0119wzi\u0119cia); dla Goldhagena \u017cydowska to\u017csamo\u015b\u0107 ma decyduj\u0105ce znaczenie;<\/span><\/p>\n

po drugie, my\u015blenie eliminacyjne obecne w antysemityzmie niemieckim ju\u017c w XIX wieku; antysemityzm eliminacyjny narasta w ten spos\u00f3b, \u017ce domaga si\u0119 najpierw eliminacji \u017cydowskich wp\u0142yw\u00f3w, a potem eliminacji \u017byd\u00f3w; w tym kontek\u015bcie pojawia si\u0119 idea eksterminacji tego, co destrukcyjne i zagra\u017caj\u0105ce spo\u0142ecze\u0144stwu. Zdaniem Goldhagena Niemcy odczuwali faktyczne i symboliczne pragnienie, aby dzie\u0142o eliminacji si\u0119 powiod\u0142o.<\/span><\/p>\n

Pad\u0142o ju\u017c okre\u015blenie: \u201ekulturowy wz\u00f3r poznawczy\u201d. Dla tego modelu charakterystyczne jest przekonanie o istnieniu moralnego \u0142adu \u015bwiata i \u017byd\u00f3w jako jego burzycieli. \u00d3wczesna definicja chrze\u015bcija\u0144skiego porz\u0105dku moralnego zawiera\u0142a w sobie w spos\u00f3b konieczny \u017byd\u00f3w jako zaprzysi\u0119g\u0142ych wrog\u00f3w tego porz\u0105dku. \u017bydzi, od kiedy \u201ezamordowali Chrystusa\u201d, staj\u0105 si\u0119 symboliczn\u0105 i dyskursywn\u0105 reprezentacj\u0105 z\u0142a. Zdaniem Goldhagena, antysemityzm nic nie m\u00f3wi o \u017bydach, m\u00f3wi o tych, kt\u00f3rzy tworz\u0105 antysemickie fantazmaty. Odzwierciedla zatem istniej\u0105ce wzorce kulturowe tkwi\u0105ce w g\u0142osicielach antysemityzmu. \u201eZesp\u00f3\u0142 przekona\u0144 i wzor\u00f3w poznawczych o stabilnym, \u017ar\u00f3d\u0142owym obrazie\u201d, zak\u0142adaj\u0105cy szkodliwo\u015b\u0107 \u017cydowskiej natury, jest zawsze w spo\u0142ecze\u0144stwie obecny. Mo\u017ce by\u0107 tylko mniej lub bardziej intensywnie manifestowany. Jako przyk\u0142ad p\u0119taj\u0105cej, niewol\u0105cej si\u0142y \u2013 kszta\u0142tuj\u0105cych kulturowo mentalno\u015b\u0107 \u2013 wzor\u00f3w poznawczych Goldhagen podaje fakt, \u017ce nawet tzw. przyjaciele \u017byd\u00f3w zgadzali si\u0119 z antysemitami co do charakteru natury \u017cydowskiej. Zgadzali si\u0119, gdy\u017c ich my\u015blenie by\u0142o zakorzenione w tych samych wzorach.<\/span><\/p>\n

Browning, Tych i Szapiro<\/strong><\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Goldhagena wywo\u0142a\u0142a ogromn\u0105 debat\u0119 w Niemczech, gdzie przyj\u0119ta zosta\u0142a nieprzychylnie, a nawet wrogo. Zarzucono autorowi tendencyjne deformowanie \u017ar\u00f3de\u0142 i naginanie materia\u0142\u00f3w do za\u0142o\u017conej z g\u00f3ry g\u0142\u00f3wnej tezy, \u017ce idea wyniszczenia \u017byd\u00f3w by\u0142a \u201enarodowym projektem Niemc\u00f3w\u201d. Opublikowano obszerne repliki na \u201eGorliwych kat\u00f3w Hitlera\u201d. Rzeteln\u0105 relacj\u0119 o tej debacie zawiera obszerne studium Wojciecha Pi\u0119ciaka pod znamiennym tytu\u0142em-pytaniem: \u201eKa\u017cdy Niemiec by\u0142 oprawc\u0105?\u201d (zamieszczone w \u201ePrzegl\u0105dzie Politycznym\u201d 1999 nr 40\/41).<\/span><\/p>\n

Ale obecnie interesuj\u0105 mnie postawy, kt\u00f3re uobecni\u0142y si\u0119 w Polsce w zwi\u0105zku z dzie\u0142em Goldhagena.<\/span><\/p>\n

Feliks Tych (\u201eD\u0142ugi cie\u0144 Zag\u0142ady\u201d, 2000, w pierwotnej wersji studium opublikowane zosta\u0142o w roku 1996) podkre\u015bla, \u017ce istnieje zasadnicza i bardzo znacz\u0105ca r\u00f3\u017cnica w interpretacji zbrodniczych zachowa\u0144 sprawc\u00f3w Holocaustu mi\u0119dzy Ch. R. Browningiem (autorem \u201eZwyk\u0142ych ludzi. 101. Policyjny Batalion Rezerwy i \u00bbostateczne rozwi\u0105zanie\u00ab w Polsce\u201d, orygina\u0142 z 1992 roku, przek\u0142ad polski: 2000), a Goldhagenem. Ten ostatni zreszt\u0105 te\u017c przeprowadzi\u0142 analiz\u0119 101. Batalionu. Wymowna r\u00f3\u017cnica uwypukla si\u0119 ju\u017c w tytu\u0142ach: \u201ezwykli ludzie\u201d i \u201ezwyczajni Niemcy\u201d (w orygina\u0142ach w obydwu przypadkach pojawia si\u0119 s\u0142owo ordinary). A zatem \u201eludzie\u201d czy \u201eNiemcy\u201d? Browning dowodzi, \u017ce zbrodnicze zachowania na Wschodzie Niemc\u00f3w ze 101. Batalionu uwarunkowane zosta\u0142y przede wszystkim sytuacj\u0105 wojny; podporz\u0105dkowaniem si\u0119 grupie, konformizmem i obaw\u0105 przed izolacj\u0105; uleg\u0142o\u015bci\u0105 i pos\u0142usze\u0144stwem wobec rozkaz\u00f3w w\u0142adzy, a te\u017c i indoktrynacj\u0105 antysemick\u0105, kt\u00f3ra nie odgrywa tu jednak pierwszoplanowej roli.<\/span><\/p>\n

W obszernym pos\u0142owiu do kolejnego wydania swej ksi\u0105\u017cki Browning w polemice z Goldhagenem zwraca\u0142 uwag\u0119 na zr\u00f3\u017cnicowanie antysemityzmu (\u201epod wzgl\u0119dem oceny rzekomego zagro\u017cenia ze strony \u017byd\u00f3w oraz stopnia spo\u0142ecznego zainteresowania tym zjawiskiem\u201d) i na fakt, \u017ce mo\u017ce on wobec tego mie\u0107 \u201eniesko\u0144czenie wiele postaci\u201d. \u201eNawet w odniesieniu do jednego pa\u0144stwa, takiego jak Niemcy, powinni\u015bmy my\u015ble\u0107 i m\u00f3wi\u0107 o antysemityzmie w liczbie mnogiej, a nie pojedynczej\u201d. Zdaniem Browninga zatem nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o jednym niemieckim antysemityzmie. Nawet po roku 1933, kiedy antysemityzm sta\u0142 si\u0119 ideologi\u0105 pa\u0144stwow\u0105, \u201emo\u017cna by\u0142o wyr\u00f3\u017cni\u0107 kilka niemieckich odmian antysemityzmu\u201d. Browning zwraca uwag\u0119 na r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy antysemityzmem konserwatyst\u00f3w i narodowych socjalist\u00f3w, mi\u0119dzy antysemityzmem \u201eprawdziwych nazist\u00f3w\u201d, a antysemickimi nastrojami wi\u0119kszo\u015bci populacji. R\u00f3wnie\u017c i w NSDAP istnia\u0142o szerokie spektrum antysemickich pogl\u0105d\u00f3w i styl\u00f3w dzia\u0142ania.<\/span><\/p>\n

B\u0142\u0119dne, zdaniem Browninga, jest prze\u015bwiadczenie Goldhagena, \u017ce kulturowo wyznaczony kognitywny wizerunek \u017byd\u00f3w stanowi klucz do problemu przekszta\u0142cenia \u201eprzeci\u0119tnych Niemc\u00f3w\u201d w \u201egorliwych morderc\u00f3w\u201d. Przytacza dowody, \u017ce przynale\u017cno\u015b\u0107 etniczna nie odgrywa\u0142a wi\u0119kszej roli \u2013 wtedy, gdy 101. Batalion z r\u00f3wnym zapa\u0142em i ochot\u0105 mordowa\u0142 Polak\u00f3w albo gdy \u201eirracjonalnie\u201d, g\u0142odem, ch\u0142odem, torturami i mordowaniem zniszczono w ci\u0105gu nieca\u0142ego roku oko\u0142o 2 milion\u00f3w radzieckich je\u0144c\u00f3w, jeszcze przed przyst\u0105pieniem do operacji \u201eostatecznego rozwi\u0105zania\u201d. Browning kwestionuje tak\u017ce przekonanie Goldhagena o tym, \u017ce zr\u00f3\u017cnicowane antysemickie rozwi\u0105zania eliminacyjne maj\u0105 tendencj\u0119 do przeobra\u017cania si\u0119 w eksterminacj\u0119. Naukowcy proponuj\u0105 stosowanie takich termin\u00f3w, jak \u201ebierny wsp\u00f3\u0142udzia\u0142\u201d czy \u201eobiektywny wsp\u00f3\u0142udzia\u0142\u201d. Nie istnieje w rzeczywisto\u015bci, jego zdaniem, Goldhagenowski priorytet niemieckiego eliminacyjnego antysemityzmu jako jedynej przyczyny Holocaustu.<\/span><\/p>\n

Tych uznaje termin \u201eeliminacyjny antysemityzm\u201d za ambiwalentny: \u201emo\u017ce oznacza\u0107 ch\u0119\u0107 wyeliminowania \u017byd\u00f3w ze spo\u0142ecze\u0144stwa, jak i nawo\u0142ywanie do fizycznego ich unicestwienia\u201d. W tym pierwszym sensie \u2013 utrzymuje Tych \u2013 istnia\u0142 \u201enie tylko w Niemczech, ale w stopniu by\u0107 mo\u017ce znacznie wi\u0119kszym r\u00f3wnie\u017c w innych krajach, jak chocia\u017cby Austria, Polska, W\u0119gry, Rumunia\u201d. R\u00f3wnie\u017c Rosja. Tych wi\u0119c odbiera Niemcom palm\u0119 pierwsze\u0144stwa, przyznan\u0105 im przez Goldhagena, i rozci\u0105ga dzia\u0142anie poj\u0119cia na kraje Europy \u015arodkowej i Wschodniej. Drugie zastrze\u017cenie jest przecie\u017c powa\u017cniejsze \u2013 antysemityzm eliminacyjny jako \u017c\u0105danie wykluczenia \u017byd\u00f3w nie prowadzi\u0142 koniecznie do ludob\u00f3jstwa. \u201eGoldhagen ma jednak tendencj\u0119 \u2013 utrzymuje Tych \u2013 do traktowania wszelkiego antysemityzmu eliminacyjnego jako antysemityzmu ludob\u00f3jczego\u201d.<\/span><\/p>\n

Inaczej rzecz widzi Pawe\u0142 Szapiro (w recenzji z ksi\u0105\u017cki Goldhagena pt. \u201eNie trzeba by\u0142o Hitlera\u201d, \u201eMidrasz\u201d, maj 1999). Autor uznaje uj\u0119cie przez Goldhagena \u015bwiadomo\u015bci i systemu warto\u015bci oprawc\u00f3w za nowatorskie i interesuj\u0105ce. Jako prawdziwe traktuje twierdzenie, \u017ce tzw. zwyczajni Niemcy powodowani byli szczeg\u00f3lnym rodzajem antysemityzmu \u2013 \u017c\u0105daj\u0105cego kategorycznego i bezwyj\u0105tkowego wykluczenia \u017byd\u00f3w ze spo\u0142ecze\u0144stwa. Szapiro kwestionuje jednak twierdzenie Goldhagena, \u017ce \u201eeuropejski antysemityzm jest wynikiem chrze\u015bcija\u0144stwa. W istocie jest zupe\u0142nie odwrotnie: odrzucenie chrze\u015bcija\u0144stwa by\u0142o warunkiem dokonania si\u0119 Holocaustu\u201d. Szapiro bowiem s\u0105dzi, \u017ce w spo\u0142ecze\u0144stwie XIX-wiecznym zwolennicy usuni\u0119cia \u017byd\u00f3w nie mogli si\u0119 ju\u017c odwo\u0142ywa\u0107 do kryterium religijnego, musia\u0142o je zast\u0105pi\u0107 kryterium historyczne, biologiczne czy ideologiczne. Kluczowym dla Goldhagena poj\u0119ciem dawnego i trwa\u0142ego wzoru kulturowego Szapiro w og\u00f3le si\u0119 nie zajmuje. S\u0105dzi, \u017ce Niemcy na prze\u0142omie XIX i XX wieku \u201eju\u017c byli odmienieni\u201d i w sensie ideologicznym przygotowani do mordowania \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W finale swoich rozwa\u017ca\u0144 Szapiro porusza kwesti\u0119 oboj\u0119tno\u015bci Polak\u00f3w na los \u017byd\u00f3w podczas okupacji niemieckiej. Ale tak by\u0142o podczas wojny. \u201eW innej sytuacji los \u017byd\u00f3w nie by\u0142 ju\u017c taki oboj\u0119tny, najch\u0119tniej widziano by ich poza krajem. Postulat przymusowej emigracji by\u0142 ju\u017c tylko \u0142agodniejszym wariantem antysemityzmu eliminacyjnego\u201d. Autor czyni tu aluzj\u0119 m.in. do g\u0142oszonych przez prawic\u0119 polsk\u0105 w latach trzydziestych idei przymusowej emigracji, a raczej deportacji \u017byd\u00f3w z Polski.<\/span><\/p>\n

Recepcja ksi\u0105\u017cki Goldhagena w Polsce zmusza nas do postawienia pytania o to, czy \u201eantysemityzm deportacyjny\u201d r\u00f3wna si\u0119 \u201eantysemityzmowi eliminacyjnemu\u201d? Gdzie przebiega granica mi\u0119dzy nimi? Czy te\u017c bezkolizyjnie jeden przekszta\u0142ca si\u0119 w drugi? Cytowany ju\u017c Dan Diner s\u0105dzi, \u017ce \u201epo O\u015bwi\u0119cimiu \u015bcis\u0142e rozr\u00f3\u017cnienie mi\u0119dzy antysemityzmem tradycyjnym, a takim, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do nazistowskiego ludob\u00f3jstwa, jest w istocie nie do pomy\u015blenia \u2013 ani metodycznie, ani \u015bwiadomo\u015bciowo\u201d. Ci\u0105gle pojawiaj\u0105 si\u0119 pr\u00f3by ujednolicenia antysemityzmu. Dlaczego? Idzie chyba o uchwycenie granicy, poza kt\u00f3r\u0105 dozwolone jest zabicie \u017byda. Gdy si\u0119 go odcz\u0142owieczy, zdehumanizuje, upluskwi, stanie si\u0119 nie tylko \u201eobcy\u201d, ale i zdatny do u\u015bmiercenia.<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105dz Stanis\u0142aw Musia\u0142 w \u015bwietnym, zwi\u0119z\u0142ym artykule \u201eWojna o definicj\u0119 cz\u0142owieka\u201d (\u201eApokryf\u201d \u201eTygodnika Powszechnego\u201d z 15 IX 1999) opisa\u0142 drug\u0105 wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 jako odmienn\u0105 od wszystkich dotychczasowych. \u201eNie by\u0142 to tylko mord, grabie\u017c i ekspansja terytorialna. Agresorzy, nazi\u015bci chcieli przede wszystkim narzuci\u0107 \u015bwiatu swoj\u0105 definicj\u0119 cz\u0142owieka\u201d. Hitler podkre\u015bla\u0142, \u017ce wol\u0105 narodowego socjalizmu jest stworzenie nowego cz\u0142owieka. Przeszkod\u0119 na tej drodze stanowili \u017bydzi. Nale\u017ca\u0142o zniszczy\u0107 tych, kt\u00f3rzy \u201ewnie\u015bli w kultur\u0119 \u015bwiata podw\u00f3jne z\u0142o: monoteizm i sumienie\u201d. Demoniczny, negatywny zryw tw\u00f3rczy hitlerowc\u00f3w \u2013 jak go nazywa ksi\u0105dz Musia\u0142 \u2013 mia\u0142 na celu ca\u0142kowit\u0105 eliminacj\u0119 \u017byd\u00f3w. Nazwanie ich untermenschami to jeszcze za ma\u0142o. Trzeba by\u0142o u\u017cy\u0107 mocniejszych zwrot\u00f3w. Autor przytacza hitlerowskie okre\u015blenia: Gegen-Mensch (przeciw-cz\u0142owiek), Anti-Mensch (anty-cz\u0142owiek), Gegen-Rasse (przeciw-rasa). \u017byd nale\u017cy do anty-\u015bwiata, jest podobie\u0144stwem diab\u0142a. Retoryka wchodzi\u0142a w sk\u0142ad koniecznego przygotowania psychologicznego: retoryka eksterminacyjna musi poprzedzi\u0107 eksterminacj\u0119, po to, aby j\u0105 oswoi\u0107.<\/span><\/p>\n

Jak daleko posun\u0119\u0142o si\u0119 odcz\u0142owieczenie \u017byda w polskiej prasie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego?<\/span><\/p>\n

Hulanki wyobra\u017ani<\/strong><\/span><\/p>\n

Pras\u0105 t\u0105 zaj\u0105\u0142 si\u0119 Czes\u0142aw Mi\u0142osz w swej \u201eWyprawie w Dwudziestolecie\u201d (1999) i narazi\u0142 si\u0119 na wiele przykrych zarzut\u00f3w jako nieumiarkowany krytyk wspania\u0142ej epoki niepodleg\u0142o\u015bci oraz prze\u015bmiewca tradycji II Rzeczypospolitej, dorabiaj\u0105cy ex post uzasadnienia do swych komunistycznych wybor\u00f3w sprzed lat. Zarzuty dotyczy\u0142y r\u00f3wnie\u017c rozdzia\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119conych \u017bydom (\u201e\u017bydzi \u2013 lata dwudzieste\u201d oraz du\u017ce fragmenty rozdzia\u0142u zatytu\u0142owanego \u2013 za Marianem Zdziechowskim \u2013 \u201eW obliczu ko\u0144ca\u201d). Ale przecie\u017c ksi\u0105\u017cka Mi\u0142osza jest w du\u017cej mierze antologi\u0105 i gromadzi liczne wyj\u0105tki z autentycznych wypowiedzi. Nie da si\u0119 ich zmieni\u0107 ani zatrze\u0107.<\/span><\/p>\n

Pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 tu jeszcze innymi ksi\u0105\u017ckami cytuj\u0105cymi \u017ar\u00f3d\u0142a: Jana J\u00f3zefa Lipskiego \u201eKatolickie pa\u0144stwo narodu polskiego\u201d (1994), Olafa Bergmanna \u201eNarodowa Demokracja wobec problematyki \u017cydowskiej w latach 1918\u20131929\u201d (1998), Anny Landau-Czajki \u201eW jednym stali domu… Koncepcje rozwi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej w publicystyce polskiej lat 1933\u20131939\u201d (1998), Moniki Natkowskiej \u201e\u00bbNumerus clausus\u00ab, getto \u0142awkowe, \u00bbnumerus nullus\u00ab, \u00bbparagraf aryjski\u00ab. Antysemityzm na Uniwersytecie Warszawskim 1931\u20131939\u201d (1999) oraz rozpraw\u0105 Szymona Rudnickiego \u201eONR-Falanga czyli antysemityzm totalny\u201d (\u201eBiuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego\u201d, 1991). Wszystkie te ksi\u0105\u017cki wysz\u0142y w bardzo ma\u0142ych nak\u0142adach. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 autor\u00f3w to historycy, czerpi\u0105 ze \u017ar\u00f3de\u0142 rozmaitego rodzaju i staraj\u0105 si\u0119 o maksymalny obiektywizm. Niemniej obraz, kt\u00f3ry wy\u0142ania si\u0119 z ich opracowa\u0144, jest do\u015b\u0107 przera\u017caj\u0105cy. My\u015bl\u0119, \u017ce to wra\u017cenie nie wynika z faktu, \u017ce nadchodz\u0105ce wydarzenia rzucaj\u0105 cie\u0144, \u017ce nadci\u0105gaj\u0105ca Zag\u0142ada omracza cytowane w tych ksi\u0105\u017ckach antysemickie wypowiedzi i czyny w Polsce mi\u0119dzywojennej. W wielu z tych enuncjacji zawarte s\u0105 bowiem po prostu immanentnie tre\u015bci antysemityzmu pogromowego oraz eliminacyjnego. Musz\u0119 jednak zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119, \u017ce Landau-Czajka podkre\u015bla, i\u017c dzi\u015b \u2013 po zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w \u2013 ka\u017cda anty\u017cydowska wypowied\u017a mi\u0119dzywojenna \u201ewydaje si\u0119 nam znacznie bardziej radykalna i brutalna, ni\u017c przywyk\u0142emu do takich twierdze\u0144 \u00f3wczesnemu czytelnikowi\u201d. Powo\u0142uje si\u0119 te\u017c na Krzysztofa Kawalca, autora pracy \u201eNarodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922\u20131939\u201d (1989), kt\u00f3ry stwierdzi\u0142, \u017ce odmienna by\u0142a \u2013 przed wojn\u0105 i Zag\u0142ad\u0105 \u2013 \u201ewymowa radykalnie nawet brzmi\u0105cych sformu\u0142owa\u0144: miast grozy i oburzenia budzi\u0142y wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie cz\u0119sto pe\u0142ne politowania u\u015bmieszki\u201d. Brednie antysemickie, pe\u0142ne gro\u017anych uroje\u0144, budz\u0105 czasem i dzi\u015b politowanie, co nie zmienia jednak faktu, \u017ce maj\u0105 one zawsze ten sam status: fantazmat\u00f3w \u015bwiadcz\u0105cych o stanie umys\u0142u antysemit\u00f3w i bezkrytycznych odbiorc\u00f3w ich majacze\u0144. I one w\u0142a\u015bnie musz\u0105 podlega\u0107 analizie, niezale\u017cnie od epoki historycznej.<\/span><\/p>\n

Bergmann opisuje okres jeszcze nie tak burzliwy, jak lata trzydzieste, ale zauwa\u017cmy, jakie s\u0105 przewodnie idee narodowc\u00f3w: wed\u0142ug endek\u00f3w dobry katolik powinien by\u0107 jednocze\u015bnie antysemit\u0105; \u017byd\u00f3w charakteryzuj\u0105 cechy wielce niebezpieczne dla otoczenia: fanatyzm, drapie\u017cna chciwo\u015b\u0107 i spryt; \u201e\u017byd pozostaje zawsze i wsz\u0119dzie \u017bydem\u201d (Jeske-Choi\u0144ski) \u2013 asymilacja wi\u0119c mo\u017ce by\u0107 tylko pozorna; kultura polska jest \u201eza\u017cydzona\u201d, powa\u017cnie zagro\u017cona w swej \u201eczysto\u015bci\u201d przez udzia\u0142 w niej \u017byd\u00f3w, polska dusza jest przez nich zatruwana, a przynajmniej wyw\u0142aszczana; \u201eobcy rasowo\u201d tw\u00f3rcy musz\u0105 by\u0107 wykluczeni z kultury rdzennie polskiej \u2013 np. poezja Tuwima \u201enie zwi\u0105zana z nami ani jednym w\u0142\u00f3knem\u201d (Stanis\u0142aw Maykowski); bojkot ekonomiczny trzeba po\u0142\u0105czy\u0107 z numerus clausus \u2013 programem ograniczenia liczby student\u00f3w \u017cydowskich na uczelniach (a potem z numerus nullus \u2013 z usuni\u0119ciem ich w og\u00f3le ze szk\u00f3\u0142 wy\u017cszych), by przeciwdzia\u0142a\u0107 \u201e\u017cydowskiemu zalewowi\u201d.<\/span><\/p>\n

Natkowska omawia nasilanie si\u0119 antysemityzmu na Uniwersytecie Warszawskim, poczynaj\u0105c od roku akademickiego 1931\/32 (pr\u00f3ba wprowadzenia ustawowego numerus clausus) a\u017c po rok 1938\/1939. S\u0105 to lata radykalizowania si\u0119 programu narodowc\u00f3w, organizowania si\u0119 \u201em\u0142odych\u201d w Ob\u00f3z Narodowo-<\/span><\/p>\n

-Radykalny (ONR), ci\u0105g\u0142ych zaburze\u0144, rozruch\u00f3w i burd antysemickich na uczelniach. Od oskar\u017ce\u0144 i wymy\u015bla\u0144 boj\u00f3wki przechodzi\u0142y do czyn\u00f3w, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 \u201eno\u017cami, \u0142omami \u017celaznymi i \u017cyletkami przytwierdzonymi do drewnianych r\u0119koje\u015bci\u201d. Napad (boj\u00f3wkarzy, ale jeszcze bez \u017cyletek) na profesora Marcelego Handelsmana w roku 1934 \u201eGazeta Warszawska\u201d uzasadnia\u0142a tym, \u017ce \u201ewyznawca judaizmu nie mo\u017ce uczy\u0107 chrze\u015bcijan historii Polski (obco\u015b\u0107 krwi, instynkt\u00f3w, pochodzenia, psychiki wyklucza rzetelne badania)\u201d. Nie szkodzi, \u017ce zaprzecza\u0142a temu przesz\u0142o\u015b\u0107 Profesora. W obron\u0119 wzi\u0105\u0142 go, jak podaje autorka, gen. Stanis\u0142aw Skwarczy\u0144ski, dow\u00f3dca I dywizji piechoty Legion\u00f3w w Wilnie i nades\u0142a\u0142 o\u015bwiadczenie, w kt\u00f3rym nie kry\u0142 swego oburzenia z powodu napa\u015bci \u2013 profesor Handelsman \u201ew 1920 roku jako ochotnik walczy\u0142 w 5 p.p. Leg. dowodzonym przez genera\u0142a\u201d.<\/span><\/p>\n

Landau-Czajka r\u00f3wnie\u017c zajmuje si\u0119 okresem zwi\u0119kszonego radykalizmu dzia\u0142a\u0144 spo\u0142ecznych i gospodarczych narodowc\u00f3w oraz zmiany ich taktyki. W czasopismach katolicko-nacjonalistycznych, a szczeg\u00f3lnie w \u201eMa\u0142ym Dzienniku\u201d, za\u0142o\u017conym przez ojca Kolbego1, pojawiaj\u0105 si\u0119 po roku 1936 projekty wyra\u017aniejszego ju\u017c odizolowania \u017byd\u00f3w, a najlepiej ich usuni\u0119cia, mo\u017ce na razie z pewnych konkretnych obszar\u00f3w, np. zabronienia odwiedzania Tatr (\u201eWielka Polska\u201d) czy zmuszenia do opuszczenia Warszawy (\u201eStalowy Miecz\u201d i \u201eMa\u0142y Dziennik\u201d). R\u00f3wnie\u017c \u201ebezpiecze\u0144stwo polskiego skrawka Wybrze\u017ca wymaga obsadzenia Gdyni przez \u017cywio\u0142 wybitnie polski\u201d (\u201eMa\u0142y Dziennik\u201d). \u201ePa\u0144stwo Narodowe\u201d domaga\u0142o si\u0119 wyeliminowania \u017byd\u00f3w z miast i miasteczek wschodniej i centralnej Polski. Ksi\u0105dz Trzeciak projektowa\u0142 dla \u017byd\u00f3w getto i \u017c\u00f3\u0142te \u0142aty. Polska ambicja narodowa wyra\u017ca\u0142a si\u0119 w podkre\u015blaniu w\u0142asnej oryginalno\u015bci. \u201eWarszawski Dziennik Narodowy\u201d og\u0142asza\u0142 w roku 1938: \u201e…nie jeste\u015bmy zwolennikami stosowania drastycznych metod niemieckich. Mamy w\u0142asne metody usuwania \u017byd\u00f3w z \u017cycia politycznego, spo\u0142ecznego i gospodarczego. Trzeba tylko stosowanie ich podwoi\u0107, potroi\u0107 i udziesi\u0119ciokrotni\u0107\u201d. Jednak \u201ePrzegl\u0105d Katolicki\u201d 5 III 1939 w korespondencji z Berlina pochwala\u0142 \u015bmia\u0142e pytania, kt\u00f3re zadano sobie wobec nowotworu \u017cydowskiego w \u0142onie niemieckiej macierzy, \u201e\u015blepego i g\u0142uchego pierwotniaka\u201d: \u201eJakie prawo istnienia mo\u017ce mie\u0107 \u017cydowski nar\u00f3d-karze\u0142? (…) Co to za ludzie, kt\u00f3rzy czarnym w\u0119\u017cem cha\u0142at\u00f3w opasali kul\u0119 ziemsk\u0105?\u201d Mi\u0142osz napisa\u0142 w \u201eWyprawie w Dwudziestolecie\u201d, \u017ce \u201epolskie antysemickie obsesje si\u0119ga\u0142y psychozy, a w p\u00f3\u017anych latach trzydziestych wr\u0119cz ob\u0142\u0119du, uniemo\u017cliwiaj\u0105cego jasne u\u015bwiadomienie sobie niebezpiecze\u0144stwa wojny\u201d.<\/span><\/p>\n

Ostatecznym rozwi\u0105zaniem, kt\u00f3re po\u0142o\u017cy kres kwestii \u017cydowkiej w Polsce, jak ukazuje Landau-Czajka, ma by\u0107 usuni\u0119cie \u017byd\u00f3w z Polski. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, sami powinni st\u0105d wyemigrowa\u0107, i to na w\u0142asny koszt. Mo\u017cna by pozwoli\u0107 im wywie\u017a\u0107 tylko okre\u015blon\u0105 sum\u0119, a reszt\u0119 kaza\u0107 zostawi\u0107 \u2013 jako rekompensat\u0119 za wyrz\u0105dzane Polakom przez wieki krzywdy. Najbardziej radykalni antysemici stwierdzali, \u017ce szkodliwo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w w Polsce jest tak wielka, i\u017c nale\u017cy si\u0119 ich pozby\u0107 tak samo, jak pozbywa si\u0119 robactwa z mieszkania. To bardzo charakterystyczne dla procederu odcz\u0142owieczania por\u00f3wnanie. \u017bydzi powinni wi\u0119c zosta\u0107 usuni\u0119ci nawet w przypadku, gdyby uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107 ich ca\u0142kowit\u0105 izolacj\u0119. \u201eJako \u00bbrozsadnik zarazy\u00ab zawsze b\u0119d\u0105 stanowi\u0107 potencjalne niebezpiecze\u0144stwo\u201d.<\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c wp\u0142yw \u017byd\u00f3w na spo\u0142ecze\u0144stwo polskie jest \u201ebezwarunkowo destrukcyjny\u201d, uprawnione maj\u0105 by\u0107 \u017c\u0105dania wyp\u0119dzenia przemoc\u0105, \u201elikwidacji dotychczasowego wsp\u00f3\u0142\u017cycia\u201d z paso\u017cytem, \u201eewakuacji\u201d, \u201eeliminacji \u017byd\u00f3w z Polski\u201d, \u201eca\u0142kowitego wysiedlenia\u201d, \u201ewypchni\u0119cia do Palestyny\u201d. Landau-Czajka zwraca uwag\u0119 na to, \u017ce tego rodzaju plany w stosunku do \u017byd\u00f3w nie mog\u0105 by\u0107 ju\u017c obejmowane mianem \u201eemigracji\u201d \u2013 tu chodzi\u0142o o deportacj\u0119, poprzedzon\u0105 odebraniem obywatelstwa, z zastosowaniem przemocy. Autor artyku\u0142u z 1936 roku \u201eKonstruktywny antysemityzm\u201d dowodzi\u0142, \u017ce je\u015bli \u017bydzi s\u0105 narodem godnym, wyjad\u0105 z Polski \u201esami i na w\u0142asny koszt. Je\u015bli za\u015b tego nie zrobi\u0105, wzgl\u0119dnie ci, kt\u00f3rzy tego nie robi\u0105, powinni by\u0107 uwa\u017cani za paso\u017cyt\u00f3w i jako tacy ulec zabiegom eksterminacyjnym\u201d. Jakim? Oto jest pytanie.<\/span><\/p>\n

Publicysta \u201eRobotnika\u201d w roku 1937, odczuwaj\u0105c w prasie nacjonalistycznej aur\u0119 \u201eapoteozy pogromu\u201d, pisa\u0142 w jakim\u015b wieszczym uniesieniu: \u201eApetyty antysemit\u00f3w endeckich rosn\u0105: wkr\u00f3tce zapewne wyst\u0105pi\u0105 z projektem powszechnego wyt\u0119pienia \u017byd\u00f3w przy pomocy gaz\u00f3w\u201d. By\u0107 mo\u017ce by\u0142o to nawi\u0105zanie do \u201eMein Kampf\u201d, w kt\u00f3rym Hitler zaleca\u0142 u\u017cycie znanego mu z wojny truj\u0105cego gazu do masowego zabijania \u017byd\u00f3w. W fantazmatach antysemickich \u201ezatruwanie\u201d pojawia\u0142o si\u0119 w rozmaitych konfiguracjach. Znany \u00f3wczesny antysemita, Stanis\u0142aw Pie\u0144kowski, w \u201eMy\u015bli Narodowej\u201d (1933) fantazjowa\u0142 swobodnie na temat rozk\u0142adowego dzia\u0142ania \u017byd\u00f3w w takich oto obrazach: \u017cydostwo siedzi w bagnie trupim i zapowietrza; bez masek gazowych niepodobna zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do tego bagna trupiego; w ko\u0144cu trzeba b\u0119dzie je ogniem zniszczy\u0107, bo \u017byd od tego rozk\u0142adu cuchn\u0105cego nie zginie, gdy\u017c sam jest rozk\u0142adem. Zwa\u017cywszy cz\u0119sto\u015b\u0107 por\u00f3wna\u0144 \u017byd\u00f3w do brudnego, roj\u0105cego si\u0119 ohydnie \u201erobactwa\u201d, bior\u0105c pod uwag\u0119 narastaj\u0105cy proces odcz\u0142owieczania \u201epaso\u017cyt\u00f3w\u201d, kt\u00f3re nale\u017cy bezwzgl\u0119dnie wyt\u0119pi\u0107, mo\u017cemy podejrzewa\u0107, \u017ce nadchodzi\u0142a epoka przej\u015bcia od s\u0142\u00f3w do czyn\u00f3w, od obrazu robak\u00f3w do ich rzeczywistego flitowania.<\/span><\/p>\n

Tych w \u201eD\u0142ugim cieniu Zag\u0142ady\u201d pisze o powojennej palecie wrogich czy niech\u0119tnych postaw wobec \u017byd\u00f3w. \u201eW owej palecie nie odnajdziemy jednak program\u00f3w nawo\u0142uj\u0105cych do fizycznej likwidacji \u017byd\u00f3w\u201d. Dopiero \u015bwiadkowanie niemieckiemu pa\u0144stwowemu mordowi na \u017bydach odmieni\u0142o postawy spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego \u2013 pisze Tych. Program\u00f3w likwidacji mo\u017ce nie odszukamy, ale fantazmaty wyobra\u017aniowe o jednoznacznej wymowie \u2013 z pewno\u015bci\u0105 tak. Chocia\u017c granica jest bardzo cienka. Bo i co nale\u017cy rozumie\u0107 przez \u017c\u0105danie \u201ezupe\u0142nej, ca\u0142kowitej i ostatecznej eliminacji \u017byd\u00f3w z \u017cycia polskiego\u201d i zarzucanie Niemcom w roku 1936, \u017ce \u201ezatrzyma\u0142y si\u0119 w p\u00f3\u0142 drogi\u201d?<\/span><\/p>\n

Szymon Rudnicki pisze, \u017ce ONR-Falanga szybko zaczyna nawo\u0142ywa\u0107 do \u201eantysemityzmu czynu\u201d, zach\u0119ca do wywalczenia pa\u0142k\u0105 \u201euwolnienia narodu z \u017cydowskich wi\u0119z\u00f3w\u201d. W ulotkach ukazuj\u0105 si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce wezwania, wzorowane na niepodleg\u0142o\u015bciowo-patriotycznych apelach: \u201ePolacy do walki! Do czynu! \u015amier\u0107 \u017bydom i pacho\u0142kom \u017cydowskim\u201d. \u201eMusi p\u0142yn\u0105\u0107 krew \u017cydowska\u201d. A w innej ulotce: \u201eNie przejmuj si\u0119 widokiem krwi \u2013 bij, bij zawsze i wsz\u0119dzie, bij tym, co si\u0119 pod r\u0119k\u0119 wpadnie, bij, czym si\u0119 najlepiej bije\u201d. Uzasadnieniem by\u0142o przekonanie, \u017ce za stosowanie \u201esi\u0142y, przymusu i przemocy\u201d boj\u00f3wkarze bior\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 \u201eufnie i odwa\u017cnie na swoje sumienie\u201d. Po opisie przejaw\u00f3w \u201eantysemityzmu czynu\u201d Rudnicki konkluduje: \u201eSpraw\u0105 najwa\u017cniejsz\u0105 by\u0142o zmusi\u0107 \u017byd\u00f3w do emigracji dok\u0105dkolwiek. Aby to osi\u0105gn\u0105\u0107, gotowi byli (oenerowcy) posun\u0105\u0107 si\u0119 bardzo daleko. Z pe\u0142n\u0105 aprobat\u0105 pisano o metodach zastosowanych w Turcji wobec Ormian\u201d. Dodajmy: metodach rzezi milion\u00f3w, kt\u00f3ra uzyska\u0142a w historiografii miano ludob\u00f3jstwa.<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Landau-Czajki przynosi bardzo zastanawiaj\u0105c\u0105 wypowied\u017a. Zwracaj\u0105c uwag\u0119 na si\u0142\u0119 endeckiego pragnienia, by pewnego dnia \u017bydzi po prostu znikn\u0119li z Polski, Sz. Szafra\u0144ski pisa\u0142 ju\u017c w 1936 roku: \u201eBo o technice rozwi\u0105zania Endecja prawie nie m\u00f3wi, ewentualne jej projekty mo\u017cna sobie tylko wyobra\u017ca\u0107\u201d. Co mo\u017ce podpowiada\u0107 rozszala\u0142a wyobra\u017ania antysemit\u00f3w, kt\u00f3rzy ze znikni\u0119ciem \u017byd\u00f3w \u0142\u0105czyli tak wielkie nadzieje: \u201eMo\u017cna wi\u0119c sobie wyobrazi\u0107, \u017ce pewnego dnia za\u0142adowano \u017byd\u00f3w polskich, chrzczonych i nieochrzczonych na wagony i wywieziono tymi wagonami… ale… dok\u0105d? chyba w morze! Bo kt\u00f3re pa\u0144stwo przyjmie z uprzejmym u\u015bmiechem tak nieprzyjemnych go\u015bci? Wi\u0119c mo\u017ce… Zabi\u0107 cztery miliony! To by\u0142by istotnie wyczyn, jedyny w dziejach \u015bwiata! To s\u0105, moi panowie, \u017carty!\u201d Wyobra\u017ania endecka zosta\u0142a sprowadzona \u2013 w intencji autora \u2013 ad absurdum. Ale zarazem mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce nie ma tego w wyobra\u017ani, co nie mog\u0142oby si\u0119 zi\u015bci\u0107 w rzeczywisto\u015bci. Rojenia nie s\u0105 zn\u00f3w tak bardzo niewinne, jakby si\u0119 mog\u0142o zdawa\u0107, zw\u0142aszcza gdy si\u0119 uzewn\u0119trzni\u0105 w s\u0142owie, w druku..<\/span><\/p>\n

Alfred D\u00f6blin w swej \u201ePodr\u00f3\u017cy po Polsce\u201d (1925, wydanej po raz pierwszy po polsku w r. 2000), kt\u00f3r\u0105 odby\u0142 w roku 1924, pozostawi\u0142 osobliwe \u015bwiadectwo. Zetkn\u0105\u0142 si\u0119 oczywi\u015bcie z Polakami, Ukrai\u0144cami, \u017bydami. Obejrza\u0142 z bliska szczeg\u00f3lne zjawisko, zwane \u201ewschodnim judaizmem\u201d (por. Heiko Haumann, \u201eHistoria \u017byd\u00f3w w Europie \u015arodkowej i Wschodniej\u201d, orygina\u0142 1990, polskie t\u0142umaczenie 1999). Zafrapowa\u0142o ono w najwy\u017cszym stopniu \u201etego ca\u0142kowicie zasymilowanego niemieckiego \u017byda, a raczej Niemca \u017cydowskiego pochodzenia\u201d, jak pisze o nim Henryk Grynberg.<\/span><\/p>\n

\u201eCo za imponuj\u0105cy nar\u00f3d ci \u017bydzi\u201d \u2013 pisze D\u00f6blin po wizycie w \u017cydowskim Wilnie. Dotychczas uwa\u017ca\u0142, \u017ce ci, kt\u00f3rych widzia\u0142 w Niemczech, to byli \u017bydzi. \u201eTeraz widz\u0119: to tylko oderwane jednostki, wynaturzone, bo dalekie od j\u0105dra tego ludu, kt\u00f3ry tu \u017cyje i trwa. (…) Co tu si\u0119 dzia\u0142o na tym pozornie ja\u0142owym kulturalnie Wschodzie. Jak tu wszystko kr\u0105\u017cy wok\u00f3\u0142 ducha. Jak nies\u0142ychan\u0105 wag\u0119 przywi\u0105zuje si\u0119 do tego, co duchowe, religijne. Duch spaja nie cienk\u0105 warstw\u0119 narodu, lecz masy. W tym swoim religijno-duchowym centrum ten nar\u00f3d odnajduje si\u0119 jak ma\u0142o kt\u00f3ry\u201d. Gdy w \u017byd\u00f3w w diasporze wnikn\u0119\u0142a rezygnacja z w\u0142asnego kraju i pa\u0144stwowo\u015bci, \u201esami stali si\u0119 narodem-\u015bwi\u0105tyni\u0105. Narodem, kt\u00f3ry nosi w sobie \u015bwi\u0105tyni\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

rekomendowa\u0142a<\/span><\/em>
\nLusia Holcman Vogel<\/span><\/em><\/strong>
\n\"\"I z tak\u0105 wizj\u0105 narodu \u017cydowskiego pod powiekami D\u00f6blin udaje si\u0119 w drog\u0119 powrotn\u0105 do Niemiec. W przedziale nocnego poci\u0105gu do Gda\u0144ska jego towarzysz podr\u00f3\u017cy \u2013 polski \u201em\u0142ody nacjonalista\u201d opowiada mu po francusku o swoim \u017cyciu i swych pogl\u0105dach. \u201eJego nienawi\u015b\u0107 do Niemiec podszyta jest strachem. Wobec \u017byd\u00f3w \u017cywi najczystsz\u0105 nienawi\u015b\u0107, przechodz\u0105c\u0105 w odraz\u0119. Nic im nie mo\u017cna zrobi\u0107, o\u015bwiadcza. (…) Polak w moim przedziale wyznaje: nie wie nawet, czy warto ich do ko\u0144ca zniszczy\u0107, porozbija\u0107 i wessa\u0107. Ma na ich temat jakie\u015b potworne, przera\u017caj\u0105ce urojenia. (…) To wszystko saprofity, grzyby gnilne, grzyby, kt\u00f3re si\u0119 \u017cywi\u0105 gin\u0105c\u0105 tkank\u0105, paso\u017cyty. To rasa bakterii. (…) Ten kulturalny cz\u0142owiek umiera z obrzydzenia, wstr\u0119tu. Na pewno jest patriot\u0105\u201d (podkr. moje \u2013 M.J.).<\/span><\/p>\n

D\u00f6blin opowiada, \u017ce na wp\u00f3\u0142 ju\u017c drzemie, a tamten ci\u0105gle gada. Gdy tamten zasypia, D\u00f6blin si\u0119 wybudza. I w ogromnym jakim\u015b podnieceniu, s\u0142yszy przera\u017caj\u0105ce rytmy poci\u0105gu (achy i ochy, g\u0142o\u015bny krzyk, szydercze brawa). \u201eKo\u0142a poci\u0105gu uderzaj\u0105 rytmicznie po trzy, cztery razy: \u00bbWiatr jak ten wiatr, wiatr jak ten wiatr, zabi\u0107 ich, zabi\u0107 ich, wiatr jak ten wiatr\u00ab\u201d.<\/span><\/p>\n

W ekspresjonistycznie zarysowanym p\u00f3\u0142\u015bnie czy omamieniu podczas wyjazdu z Polski uwydatniaj\u0105 si\u0119 straszne s\u0142owa-klucze: \u201ezabi\u0107 ich\u201d.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi z obna\u017conymi no\u017cami<\/strong><\/span><\/p>\n

Joshua Trachtenberg w ksi\u0105\u017cce \u201eDiabe\u0142 i \u017bydzi…..<\/span><\/p>\n

Czytaj dalej tu: Sp\u00f3r o antysemityzm<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sp\u00f3r o antysemityzm MARIA JANION Goldhagen: aksjomat kultury niemieckiej \u2022 Dygresja o paranoi oraz irracjonalnej zjawie \u2022 Powr\u00f3t do Goldhagena \u2022 Browning, Tych i Szapiro \u2022 Hulanki wyobra\u017ani \u2022 Zydzi z obna\u017conymi no\u017cami \u2022 J\u0119zykowy obraz \u017byda \u2022 \u201eNiepodobna by\u0142o zrozumie\u0107…\u201d \u2022 Ostrze\u017cenie Karskiego \u2022 Nie ma symetrii Goldhagen: aksjomat kultury niemieckiej Nowatorstwo \u2013 s\u0142awnej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41808"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=41808"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41808\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":41826,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/41808\/revisions\/41826"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=41808"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=41808"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=41808"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}