{"id":44211,"date":"2016-07-13T16:09:07","date_gmt":"2016-07-13T14:09:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=44211"},"modified":"2016-07-13T16:33:54","modified_gmt":"2016-07-13T14:33:54","slug":"tajemnice-stanislawa-lema","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=44211","title":{"rendered":"Tajemnice Stanis\u0142awa Lema."},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Tajemnice Stanis\u0142awa Lema. Co o przesz\u0142o\u015bci genialnego pisarza m\u00f3wi\u0105 jego ksi\u0105\u017cki? <\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Wojciech Orli\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"Stanis\u0142awStanis\u0142aw Lem (fot. Adam Golec \/ Agencja Gazeta)<\/em><\/span><\/p>\n

O swoich okupacyjnych losach uparcie milcza\u0142, ale w “Edenie”, “Powrocie z gwiazd”, “G\u0142osie Pana” czy nawet w “Solaris” i “Niezwyci\u0119\u017conym” zaszyfrowa\u0142 straszne wspomnienia.<\/strong><\/p>\n

Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce jego biografia nie skrywa zagadek. Udzieli\u0142 dw\u00f3ch wywiad\u00f3w rzek, napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 autobiograficzn\u0105, wysz\u0142o kilka tom\u00f3w jego korespondencji oraz wspomnienia Tomasza Lema, jego syna; do tego dochodz\u0105 inne wywiady i teksty wspomnieniowe.<\/span><\/p>\n

Tymczasem sam wielokrotnie si\u0119 przekonywa\u0142em o tym, \u017ce opisane w tych wspomnieniach fakty nie zgadzaj\u0105 si\u0119 nawet na najprostszym, chronologicznym poziomie. Banalny przyk\u0142ad to data powojennej repatriacji Lem\u00f3w do Krakowa. W wielu miejscach jest to rok 1946, Lem rzeczywi\u015bcie to sugerowa\u0142, cho\u0107 po bli\u017cszym zbadaniu tej kwestii wida\u0107, \u017ce jego wypowiedzi by\u0142y wieloznaczne.<\/span><\/p>\n

Agnieszka Gajewska dotar\u0142a do wielu nieznanych dot\u0105d dokument\u00f3w pozwalaj\u0105cych na rozstrzygni\u0119cie takich kwestii. Ustali\u0142a dok\u0142adn\u0105 dat\u0119 repatriacji: 17 lipca 1945 r. Odtworzy\u0142a te\u017c drzewo genealogiczne rodzic\u00f3w pisarza, tym samym wujkowie i ciotki, wspominani przez Lema, nagle zyskali imiona i dok\u0142adne daty narodzin i zgonu. Dat\u0119 zgonu dope\u0142nia zwykle 1941 albo 1942 rok. I tutaj dochodzimy do prawdziwej przyczyny, dla kt\u00f3rej Lem o swojej m\u0142odo\u015bci opowiada\u0142 tak nieprecyzyjnie: nie chcia\u0142 m\u00f3wi\u0107 publicznie o swoim \u017cydowskim pochodzeniu, a wi\u0119c w konsekwencji tak\u017ce o m\u0119cze\u0144skiej \u015bmierci jego rodziny w czasie Holocaustu. Z autobiograficznych tekst\u00f3w mo\u017cna wywnioskowa\u0107, \u017ce wychowywany by\u0142 po katolicku i dopiero podczas wojny u\u015bwiadomiono mu, \u017ce jest \u017bydem. I znowu – troch\u0119 to prawda, a troch\u0119 nieprawda.<\/span><\/p>\n

Samuel Lem i Sabina z domu Wolner, rodzice pisarza, uwa\u017cali si\u0119 za Polak\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego. Wzi\u0119li \u015blub w synagodze i uczestniczyli w \u017cyciu \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci Lwowa. Samuel nale\u017ca\u0142 tak\u017ce wraz ze swoim bratem Fryderykiem do towarzystwa wspierania m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej w zdobywaniu wy\u017cszego wykszta\u0142cenia (tzw. Towarzystwa Rygoryzant\u00f3w).<\/span><\/p>\n

Stanis\u0142aw Lem w polskim gimnazjum uczestniczy\u0142 w zaj\u0119ciach z religii moj\u017ceszowej. Na maturze dosta\u0142 z niej tak\u0105 sam\u0105 ocen\u0119 jak ze wszystkich innych przedmiot\u00f3w: bardzo dobr\u0105. Wszystkie te fakty Gajewska ustali\u0142a na podstawie dokument\u00f3w wyszperanych w lwowskich i krakowskich archiwach – odpisu \u015bwiadectwa dojrza\u0142o\u015bci Lema, \u017cyciorysu jego ojca do\u0142\u0105czonego do podania o prac\u0119, archiw\u00f3w lwowskiej gminy \u017cydowskiej itd.<\/span><\/p>\n

Lem wiedzia\u0142 wi\u0119c, \u017ce co\u015b go \u0142\u0105czy z tymi krewnymi i przyjaci\u00f3\u0142mi ojca, kt\u00f3rzy opowiadali si\u0119 za syjonizmem i przeciwko asymilacji. Ale nie musi to by\u0107 sprzeczne z tym, \u017ce uwa\u017ca\u0142 si\u0119 za Polaka.<\/span><\/p>\n

Sformu\u0142owania typu “Polak wyznania buddyjskiego” czy “Polak wyznania protestanckiego” nie budz\u0105 w nas sprzeciwu. Dlaczego mamy taki problem z “Polakiem wyznania moj\u017ceszowego”? Gajewska swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 dotyka kapitalnego, szerszego problemu: braku dobrej narracji na temat dwudziestowiecznych los\u00f3w polskich zasymilowanych \u017byd\u00f3w. Na has\u0142o “\u017bydzi na kresach II Rzeczypospolitej” przywo\u0142ujemy zwykle te same klisze skojarze\u0144 – troch\u0119 “Skrzypka na dachu”, troch\u0119 Lejzorka Rojtszwa\u0144ca. Jacy\u015b dziwnie ubrani ludzie pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 niezrozumia\u0142ym j\u0119zykiem, kt\u00f3rych egzotyczny, niepoj\u0119ty \u015bwiat przepad\u0142 podczas wojny.<\/span><\/p>\n

Za ma\u0142o polscy dla jednych, dla drugich za bardzo<\/strong><\/span><\/p>\n

A przecie\u017c nawet w\u015br\u00f3d ofiar Holocaustu tacy \u017bydzi stanowili mniejszo\u015b\u0107. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 to byli ludzie dok\u0142adnie tacy sami jak Polacy wyznania rzymskokatolickiego. I dopiero terror obu okupant\u00f3w, przede wszystkim Hitlera, ale i Stalin nie by\u0142 tu bez winy, sztucznie wyodr\u0119bni\u0142, zdehumanizowa\u0142 i wyci\u0105\u0142 ze wsp\u00f3lnej pami\u0119ci t\u0119 grup\u0119.<\/span><\/p>\n

Szczeg\u00f3lnie jest to przykre w przypadku Lwowa. Polska pami\u0119\u0107 o tym mie\u015bcie rozpi\u0119ta jest mi\u0119dzy dwiema skrajno\u015bciami. Jedn\u0105 jest wizja przedwojennego Lwowa jako miasta przede wszystkim polskiego, w kt\u00f3rym ewentualne mniejszo\u015bci pojawia\u0142y si\u0119 gdzie\u015b na drugim planie. Drug\u0105 i r\u00f3wnie fa\u0142szyw\u0105 skrajno\u015bci\u0105 jest mit Austria felix – o wielokulturowym raju, w kt\u00f3rym przedstawiciele najrozmaitszych narod\u00f3w \u017cyli szcz\u0119\u015bliwie pod sprawiedliwym panowaniem Habsburg\u00f3w, a potem w II Rzeczpospolitej. Nie by\u0142o to oczywi\u015bcie takie piek\u0142o, jakie zgotowali we Lwowie Stalin i Hitler, ale nie by\u0142 to tak\u017ce raj, raczej czy\u015bciec pe\u0142en nieustaj\u0105cych konflikt\u00f3w. W obu tych fa\u0142szywych wizjach nie ma miejsca dla Lema i jego rodzic\u00f3w. Do tej pierwszej byli za ma\u0142o polscy, do tej drugiej za bardzo, ani to Orl\u0119ta Lwowskie, ani Tewje Mleczarz.<\/span><\/p>\n

Historia zasymilowanych \u017byd\u00f3w na Kresach pozosta\u0142a w\u0142a\u015bciwie do dzisiaj nieopowiedziana. Jak celnie zauwa\u017cy\u0142 prof. Bartoszewski, gdyby Lem zape\u0142ni\u0142 t\u0119 luk\u0119 i opowiedzia\u0142 histori\u0119 swojej rodziny konwencjonaln\u0105 proz\u0105, mia\u0142by Nobla w kieszeni.<\/span><\/p>\n

\"Stanis\u0142awStanis\u0142aw Lem w swojej pracowni. Krak\u00f3w, 1993 r. (Fot. Wojciech Druszcz \/ AG)<\/span><\/em><\/p>\n

Powody, dla kt\u00f3rych tego nie zrobi\u0142, s\u0105 niestety oczywiste. Lem w swoim \u017cyciu (1921-2006) mia\u0142 wiele okazji do zaobserwowania, \u017ce w Polsce pytanie o czyje\u015b \u017cydowskie pochodzenie rzadko zadawane jest bona fide. W jego d\u0142ugim \u017cyciu to pytanie zadawali przedwojenni narodowcy, okupacyjni szmalcownicy, peerelowscy moczarowcy, a w wolnej Polsce zn\u00f3w narodowcy (w 2002 r. LPR zaatakowa\u0142a go za “promowanie cywilizacji \u015bmierci”).<\/span><\/p>\n

Nie znaczy to jednak, \u017ce tego w og\u00f3le nie opowiedzia\u0142. Je\u015bli odtworzymy okupacyjne dzieje Lema tak drobiazgowo jak Agnieszka Gajewska, mo\u017cemy zauwa\u017cy\u0107, jak wiele w jego powie\u015bciach jest zaszyfrowanych w\u0105tk\u00f3w autobiograficznych. I nie chodzi tu tylko o realistyczny opis wojny w “Szpitalu Przemienienia” i jego kontynuacji “W\u015br\u00f3d umar\u0142ych”, kt\u00f3r\u0105 Lem zabroni\u0142 potem wznawia\u0107, ale tak\u017ce o powie\u015bci pozornie czysto fantastyczne, jak “Eden”, “Powr\u00f3t z gwiazd”, “G\u0142os Pana” czy nawet “Solaris”. W “G\u0142osie Pana” pojawia si\u0119 np. przedziwna retrospekcja profesora Rappaporta, kt\u00f3ry cudem uchodzi \u017cyciem z jakiej\u015b masakry w ruinach p\u0142on\u0105cego wi\u0119zienia w nienazwanym mie\u015bcie Europy Wschodniej. Dzi\u015b wiadomo, \u017ce to by\u0142 tzw. pogrom wi\u0119zienny urz\u0105dzony we Lwowie 1 lipca 1941 r. tu\u017c po wkroczeniu wojsk niemieckich. Wycofuj\u0105cy si\u0119 Rosjanie wymordowali wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych w lwowskich wi\u0119zieniach, takich jak Brygidki po\u0142o\u017cone tu\u017c przy kamienicy Lem\u00f3w. Ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci liczyli na przychylno\u015b\u0107 nowego okupanta i chcieli si\u0119 mu przypodoba\u0107, zorganizowali wi\u0119c “spontaniczny” pogrom \u017byd\u00f3w. Prosto z ulicy zgarniano ludzi, kt\u00f3rych boj\u00f3wkarze z jakiego\u015b powodu uznali za \u017byd\u00f3w. W\u015br\u00f3d nich – Stanis\u0142awa Lema.<\/span><\/p>\n

rekomendowa\u0142
\nLeon Rozenbaum<\/em><\/span>
\n \"\"<\/span>Ofiary pogromu poddawano po\u015bpiesznej selekcji. Cz\u0119\u015b\u0107 zabijano od razu dr\u0105gami, rozbryzgi krwi si\u0119ga\u0142y drugiego pi\u0119tra. M\u0142odych zap\u0119dzono do wynoszenia zw\u0142ok z loch\u00f3w. Wieczorem Niemcy nagle przerwali egzekucj\u0119. Nielicznych ocalonych puszczono wolno. W\u015br\u00f3d nich – Lema. Nigdy o tym do\u015bwiadczeniu nie napisa\u0142 wprost, ale w “Edenie” i w “ba” mamy makabryczne opisy wynoszenia cz\u0119\u015bciowo roz\u0142o\u017conych zw\u0142ok ze statku kosmicznego. W “Edenie” – opis obozu zag\u0142ady na innej planecie przypominaj\u0105cy tzw. ob\u00f3z janowski we Lwowie, a w “Niezwyci\u0119\u017conym” ofiary ataku nanorobot\u00f3w, kt\u00f3re – je\u015bli pomin\u0105\u0107 fantastycznonaukowe didaskalia – zachowuj\u0105 si\u0119 jak wi\u0119\u017aniowie obozu zag\u0142ady w ostatnich chwilach \u017cycia.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym bohaterem “Powrotu z gwiazd” jest Hal Bregg, astronauta, kt\u00f3ry ma biologicznie 39 lat, a Ziemi\u0119 opu\u015bci\u0142, gdy mia\u0142 ich 18. Jest to odpowiednio wiek Lema pisz\u0105cego t\u0119 powie\u015b\u0107 i Lema obserwuj\u0105cego upadek polskiego Lwowa. Za spraw\u0105 einsteinowskiej dylatacji czasu, gdy Bregg bada\u0142 odleg\u0142e gwiazdy, na Ziemi min\u0119\u0142o p\u00f3\u0142tora stulecia. Nie rozumie wi\u0119c spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3re zasta\u0142 – a spo\u0142ecze\u0144stwo nie rozumie jego i traumatycznych wspomnie\u0144 z kosmosu, kt\u00f3re s\u0105 alegori\u0105 wspomnie\u0144 samego Lema z okupacji. Lekarz, do kt\u00f3rego Bregg si\u0119 zg\u0142asza ze swoimi problemami psychologicznymi – b\u0119d\u0105cy, jak zauwa\u017ca Gajewska, sobowt\u00f3rem Samuela Lema – m\u00f3wi mu, \u017ceby zachowa\u0142 te wspomnienia dla siebie. Opowiadaj\u0105c o nich wsp\u00f3\u0142czesnym ludziom, tylko pog\u0142\u0119bi swoj\u0105 izolacj\u0119.<\/span><\/p>\n

To g\u0142\u00f3wnie wspomnienia o \u015bmierci innych astronaut\u00f3w. Dziel\u0105 si\u0119 na trzy rodzaje. Z jednymi po prostu urwa\u0142a si\u0119 \u0142\u0105czno\u015b\u0107. Inni gin\u0119li na jego oczach. Najgorsze s\u0105 wspomnienia tych, kt\u00f3rzy, zanim zgin\u0119li, b\u0142agali o pomoc, a Bregg nie m\u00f3g\u0142 nic dla nich zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n

Podobnie by\u0142o z krewnymi i przyjaci\u00f3\u0142mi Lema. Od jednych po prostu przestawa\u0142y przychodzi\u0107 wiadomo\u015bci, tak jak od brata jego matki Marka Wolnera. Zgin\u0105\u0142 on prawdopodobnie w kolejnym pogromie, tzw. petlurowskim, 26 lipca 1941 r., ale to s\u0105 ustalenia wsp\u00f3\u0142czesnych historyk\u00f3w. Matka Lema do ko\u0144ca \u017cycia mia\u0142a nadziej\u0119, \u017ce brat si\u0119 gdzie\u015b odnajdzie. Lem wspomina\u0142, \u017ce jej uporczywe wracanie do tego tematu sprawia\u0142o mu przykro\u015b\u0107. On sam b\u0142\u0119dnie przypuszcza\u0142, \u017ce wuj zgin\u0105\u0142 2 lipca tego roku w tzw. rzezi profesor\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy gin\u0119li na jego oczach. Jeszcze inni prosili go o pomoc, ale Lem – tak jak Hal Bregg – nie m\u00f3g\u0142 nara\u017ca\u0107 siebie i swoich rodzic\u00f3w, dla kt\u00f3rych by\u0142 jedyn\u0105 szans\u0105 na ocalenie. Jako blondyn z “aryjskim wygl\u0105dem” m\u00f3g\u0142 w miar\u0119 bezpiecznie chodzi\u0107 po ulicach z fa\u0142szywymi papierami.<\/span><\/p>\n

Kiedy Tomasz Fia\u0142kowski poruszy\u0142 okupacyjn\u0105 tematyk\u0119, rozmawiaj\u0105c z pisarzem przy okazji wywiadu rzeki “\u015awiat na kraw\u0119dzi”, zosta\u0142 poproszony, by wi\u0119cej o to nie pyta\u0107. Lem powiedzia\u0142, \u017ce poruszanie tych kwestii przyp\u0142aca bezsennymi nocami. Stanis\u0142aw Bere\u015b z kolei wspomina, \u017ce pracuj\u0105c z nim nad wywiadem rzek\u0105 “Tako rzecze Lem”, zbywany by\u0142 wymijaj\u0105cymi anegdotkami, a gdy pr\u00f3bowa\u0142 rozm\u00f3wc\u0119 docisn\u0105\u0107 – ten demonstracyjnie zdejmowa\u0142 aparat s\u0142uchowy (pisarz mia\u0142 problemy ze s\u0142uchem, od kiedy w 1944 r. eksplodowa\u0142 blisko niego pocisk artyleryjski).<\/span><\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie Lem zaszyfrowa\u0142 swoje wspomnienia w ksi\u0105\u017ckach, a Agnieszka Gajewska odnalaz\u0142a klucz do tego szyfru. Dla mi\u0142o\u015bnik\u00f3w “Solaris” jej ksi\u0105\u017cka to lektura obowi\u0105zkowa. Powinni j\u0105 pozna\u0107 tak\u017ce ci wszyscy, kt\u00f3rzy dostrzegaj\u0105 luk\u0119 w narracji o losie zasymilowanych \u017byd\u00f3w na Kresach. To jest cz\u0119\u015b\u0107 polskiej historii.<\/span><\/p>\n

\"Zag\u0142adaAgnieszka Gajewska<\/em><\/span><\/strong>
\n “Zag\u0142ada i gwiazdy. Przesz\u0142o\u015b\u0107 w prozie Stanis\u0142awa Lema”<\/em><\/span><\/p>\n

Wydawnictwo Naukowe UAM<\/em><\/span>
\n Pozna\u0144<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tajemnice Stanis\u0142awa Lema. Co o przesz\u0142o\u015bci genialnego pisarza m\u00f3wi\u0105 jego ksi\u0105\u017cki? Wojciech Orli\u0144ski Stanis\u0142aw Lem (fot. Adam Golec \/ Agencja Gazeta) O swoich okupacyjnych losach uparcie milcza\u0142, ale w “Edenie”, “Powrocie z gwiazd”, “G\u0142osie Pana” czy nawet w “Solaris” i “Niezwyci\u0119\u017conym” zaszyfrowa\u0142 straszne wspomnienia. Wydawa\u0142o si\u0119, \u017ce jego biografia nie skrywa zagadek. Udzieli\u0142 dw\u00f3ch wywiad\u00f3w […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44211"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=44211"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44211\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":44233,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/44211\/revisions\/44233"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=44211"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=44211"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=44211"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}