{"id":45779,"date":"2016-08-19T17:09:14","date_gmt":"2016-08-19T15:09:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=45779"},"modified":"2016-08-18T15:21:57","modified_gmt":"2016-08-18T13:21:57","slug":"recenzja-ksiazki-timotyego-snydera-pt-czarna-ziemia-piora-jana-grabowskiego","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=45779","title":{"rendered":"Recenzja ksi\u0105\u017cki Timoty’ego Snydera pt. Czarna ziemia pi\u00f3ra Jana Grabowskiego"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Recenzja ksi\u0105\u017cki Timoty’ego Snydera pt. Czarna ziemia pi\u00f3ra Jana Grabowskiego<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Jan Grabowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Udost\u0119pniamy recenzj\u0119 szeroko dyskutowanej ksi\u0105\u017cki Timoty’ego Snydera pt. Czarna ziemia. Holokaust jako ostrze\u017cenie pi\u00f3ra prof. Jana Grabowskiego, opublikowan\u0105 w ostatnim numerze rocznika “Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w. Studia i Materia\u0142y”<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Timothy Snyder, Black Earth: The Holocaust as History and Warning, New York: Tim Duggan Books, 2015, 480 s. (wyd. polskie: Czarna ziemia. Holokaust jako ostrze\u017cenie, t\u0142um. Bart\u0142omiej Pietrzyk, Krak\u00f3w: Znak, 2015, 448 s.)<\/strong><\/span><\/p>\n

Timothy Snyder, profesor historii na Yale University, jest autorem dobrze znanym polskiemu czytelnikowi1. Jego praca Skrwawione ziemie. Europa mi\u0119dzy Hitlerem a Stalinem, wydana cztery lata temu2, spotka\u0142a si\u0119 z \u017cyczliwym przyj\u0119ciem zar\u00f3wno odbiorc\u00f3w, jak i czynnik\u00f3w pa\u0144stwowych, i doczeka\u0142a si\u0119 wielu wyr\u00f3\u017cnie\u0144, w tym Nagrody Historycznej im. Kazimierza Moczarskiego za najlepsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 historyczn\u0105 (2012 r.). Snyder ma lekkie pi\u00f3ro, pisze wartk\u0105 proz\u0105, kt\u00f3ra wci\u0105ga czytelnik\u00f3w, nawet tych niespecjalnie zainteresowanych histori\u0105. Ponadto Skrwawione ziemie stanowi\u0142y popis erudycyjny, oparty na \u015bwietnej znajomo\u015bci literatury przedmiotu powsta\u0142ej w co najmniej pi\u0119ciu j\u0119zykach europejskich. Z kolei w\u015br\u00f3d specjalist\u00f3w, a zw\u0142aszcza w\u015br\u00f3d badaczy historii Szoa, ksi\u0105\u017cka ta wywo\u0142a\u0142a mniejszy entuzjazm i wzbudzi\u0142a mieszane uczucia. Snyderowi zarzucano uproszczenia i b\u0142\u0119dy, kt\u00f3re trudno by\u0142o pomin\u0105\u0107 milczeniem. Najwa\u017cniejsze z zastrze\u017ce\u0144 dotyczy\u0142o prawie zupe\u0142nego zanegowania roli ideologii antysemickiej jako czynnika sprawczego Zag\u0142ady. Autora oskar\u017cono r\u00f3wnie\u017c o relatywizacj\u0119 Holokaustu, zacieranie wyj\u0105tkowo\u015bci hitlerowskiego projektu eksterminacyjnego, jego rozmycie w morzu cierpienia innych narod\u00f3w zamieszkuj\u0105cych niefortunne \u201eskrwawione ziemie\u201d.<\/span><\/p>\n

Najnowsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 Timothy\u2019ego Snydera pt. Czarna ziemia. Holokaust jako ostrze\u017cenie mo\u017cna \u015bmia\u0142o traktowa\u0107 jako rozwini\u0119cie i kontynuacj\u0119 niekt\u00f3rych w\u0105tk\u00f3w poruszanych w Skrwawionych ziemiach. Przede wszystkim autor zajmuje si\u0119 analiz\u0105 tych samych teren\u00f3w, ci\u0119\u017car narracji spoczywa bowiem na \u201eskrwawionych ziemiach\u201d \u2013 na Polsce, krajach ba\u0142tyckich, Ukrainie, Bia\u0142orusi i na rubie\u017cach Zwi\u0105zku Sowieckiego. I tym razem geografia determinuje los ludzki: mieszka\u0144cy opisywanych obszar\u00f3w gin\u0105 wraz z pa\u0144stwami, kt\u00f3re mog\u0142yby im zaofiarowa\u0107 jak\u0105\u015b, cho\u0107by niewielk\u0105, doz\u0119 bezpiecze\u0144stwa. W\u0105tek \u201ezniszczonych pa\u0144stw\u201d jest zreszt\u0105 tak zasadniczy dla toku narracji, \u017ce przyjdzie nam zaj\u0105\u0107 si\u0119 nim bardziej szczeg\u00f3\u0142owo.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

W odr\u00f3\u017cnieniu od znanych prac o charakterze syntetycznym dotycz\u0105cych Holokaustu (takich jak monumentalne dzie\u0142a Raula Hilberga, Christopera Browninga, Saula Friedl\u00e4ndera czy te\u017c ksi\u0105\u017cki Petera Longericha i Martina Gilberta) publikacja ameryka\u0144skiego historyka jest w zasadzie rozleg\u0142ym esejem historycznym i na pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 w nim wyczerpuj\u0105cego om\u00f3wienia ca\u0142ej tematyki Zag\u0142ady. Snyder zaczyna sw\u00f3j wyw\u00f3d od do\u015b\u0107 skr\u00f3conej prezentacji \u015bwiatopogl\u0105du Hitlera, jego obsesji na punkcie \u015bwiatowego spisku \u017cydowskiego oraz od wyp\u0142ywaj\u0105cej st\u0105d konieczno\u015bci zapewnienia Niemcom, rasie pan\u00f3w, odpowiedniej \u201eprzestrzeni \u017cyciowej\u201d. Walka o po\u0142o\u017cony na Wschodzie Lebensraum mia\u0142a si\u0119 odby\u0107 \u2013 jak s\u0105dzi\u0142 Hitler \u2013 w starciu ze \u015bwiatowym \u017cydostwem oraz jego s\u0142ugami, przede wszystkim ze Zwi\u0105zkiem Sowieckim. Kolejne rozdzia\u0142y po\u015bwi\u0119cone s\u0105 \u201esprawie \u017cydowskiej\u201d jako jednemu z wa\u017cniejszych element\u00f3w przedwojennej polityki mi\u0119dzynarodowej, ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem aktywno\u015bci polskiego MSZ na tym odcinku. Najwa\u017cniejsza \u2013 i najbardziej sp\u00f3jna \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki dotyczy hitlerowskiej doktryny \u201eniszczenia pa\u0144stw\u201d jako niezb\u0119dnego \u015brodka u\u0142atwiaj\u0105cego osi\u0105gni\u0119cie celu, kt\u00f3rym by\u0142o zdobycie hegemonii rasy germa\u0144skiej na scenie europejskiej, ewentualnie \u2013 \u015bwiatowej. Opis unicestwiania pa\u0144stw Snyder zaczyna od Austrii, kontynuuj\u0105c przez Czechos\u0142owacj\u0119, a\u017c po Polsk\u0119 oraz \u2013 po inwazji na Zwi\u0105zek Sowiecki \u2013 reszt\u0119 s\u0142owia\u0144skiego Wschodu i kraje ba\u0142tyckie. Destrukcji pa\u0144stw towarzyszy\u0142o \u2013 wywodzi autor \u2013 wyniszczanie \u017byd\u00f3w, a stopie\u0144 skuteczno\u015bci niemieckich dzia\u0142a\u0144 eksterminacyjnych by\u0142 wprost proporcjonalny do stopnia zburzenia miejscowych struktur pa\u0144stwowych. W tym kontek\u015bcie szczeg\u00f3lny akcent Snyder k\u0142adzie na tereny, kt\u00f3re nazywa \u201estref\u0105 podw\u00f3jnej okupacji\u201d lub te\u017c \u201epodw\u00f3jnej destrukcji pa\u0144stwa\u201d, czyli wschodnie rubie\u017ce RP oraz kraje ba\u0142tyckie, kt\u00f3rych pa\u0144stwowo\u015b\u0107 wpierw pad\u0142a ofiar\u0105 sowieckiej agresji, a latem 1941 r. \u2013 hitlerowskiej. Na tych obszarach byli komuni\u015bci oraz byli funkcjonariusze sowieckiego aparatu represji ochoczo w\u0142\u0105czyli si\u0119 w niemiecki projekt Zag\u0142ady, gdy\u017c w ten spos\u00f3b \u201e\u017byd\u00f3w po\u015bwi\u0119cono w imi\u0119 \u015bwi\u0119tego k\u0142amstwa o zbiorowej niewinno\u015bci reszty\u201d (s. 243). Innymi s\u0142owy: to nie miejscowi Bia\u0142orusini, Polacy, Ukrai\u0144cy czy Litwini mieli wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z Sowietami w latach 1939\u20131941, lecz \u017bydzi. Zag\u0142ada ludno\u015bci \u017cydowskiej mia\u0142a wobec tego wielorakie znaczenie i uniwersalne zastosowania: uwalnia\u0142a wsp\u00f3lnoty lokalne od zarzut\u00f3w o kolaboracj\u0119, zezwala\u0142a na wkupienie si\u0119 w \u0142aski nowego okupanta oraz, rzecz niebagatelna, przypiecz\u0119towywa\u0142a finalno\u015b\u0107 rabunku w\u0142asno\u015bci \u017cydowskiej. Wprowadzenie wyra\u017cenia \u201epodw\u00f3jna destrukcja pa\u0144stwa\u201d pozwala autorowi na dok\u0142adne om\u00f3wienie szerszej tematyki wymordowania \u017byd\u00f3w przez Einsatzkomanda, policj\u0119 oraz ich miejscowych pomocnik\u00f3w. Temat ten, znany dzi\u015b w historiografii zachodniej pod nazw\u0105 \u201eHolokaust od kuli\u201d (Holocaust by bullets), wprowadzi\u0142 na dobre do obiegu ks. Patrick Desbois, na kt\u00f3rego zreszt\u0105 \u2013 rzecz dziwna \u2013 Snyder si\u0119 nigdzie nie powo\u0142uje. Jak podkre\u015bla wielokrotnie autor, masowe rozstrzeliwania \u017byd\u00f3w na ty\u0142ach frontu wschodniego poch\u0142on\u0119\u0142y ponad milion ofiar, dokonywa\u0142y si\u0119 w spos\u00f3b publiczny, jawny, wci\u0105gaj\u0105c w orbit\u0119 polityki eksterminacyjnej setki tysi\u0119cy niemieckich \u017co\u0142nierzy (i ich rodziny), w pe\u0142ni \u015bwiadomych skali i przebiegu mord\u00f3w. Ksi\u0105\u017ck\u0119 ko\u0144cz\u0105 rozwa\u017cania po\u015bwi\u0119cone r\u00f3\u017cnym strategiom, przyczynom i powodom ratowania i nieratowania \u017byd\u00f3w zar\u00f3wno w wymiarze instytucjonalnym, jak i indywidualnym. Ca\u0142o\u015b\u0107 zamyka zako\u0144czenie zatytu\u0142owane \u201eNasz \u015bwiat\u201d, w kt\u00f3rym historyk usi\u0142uje odpowiedzie\u0107 na pytania dotycz\u0105ce lekcji p\u0142yn\u0105cych z Holokaustu dla dzisiejszego \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Monokauzalno\u015b\u0107 w wyja\u015bnianiu przyczyn Zag\u0142ady<\/span><\/strong><\/p>\n

Krytyczne om\u00f3wienie Czarnej ziemi nale\u017cy zacz\u0105\u0107 od samego wprowadzenia, po\u015bwi\u0119conego \u015bwiatopogl\u0105dowi Hitlera lub raczej \u2013 miejscu \u017byd\u00f3w w jego \u015bwiatopogl\u0105dzie. W odpowiedzi, jak mo\u017cna przypuszcza\u0107, na zarzuty stawiane wcze\u015bniej Skrwawionym ziemiom nowa ksi\u0105\u017cka Snydera rozpoczyna si\u0119 w\u0142a\u015bnie od obszernego om\u00f3wienia anty\u017cydowskich obsesji F\u00fchrera. Wyw\u00f3d ameryka\u0144skiego historyka o podstawowej i zasadniczej roli \u201e\u017cydowskiego zagro\u017cenia\u201d w ideologicznym Weltanschauung Hitlera najlepiej podsumowuje tytu\u0142 artyku\u0142u (r\u00f3wnie\u017c niecytowanego) Miltona Himmelfarba sprzed ponad trzydziestu lat: No Hitler, no Holocaust (\u201eBez Hitlera nie ma Zag\u0142ady\u201d). Szkoda jedynie, \u017ce kwestie motywacji ideologicznych, otwieraj\u0105ce wyw\u00f3d Snydera, w dalszej cz\u0119\u015bci ksi\u0105\u017cki zdecydowanie schodz\u0105 na plan dalszy, ust\u0119puj\u0105c miejsca \u201edestrukcji pa\u0144stwa\u201d.<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cki Tymothy\u2019ego Snydera ciesz\u0105 si\u0119 w \u015bwiecie du\u017cym powodzeniem. Jedn\u0105 z przyczyn ich popularno\u015bci jest bez w\u0105tpienia \u015bwietne pi\u00f3ro autora. Innym \u017ar\u00f3d\u0142em jego sukcesu jest prostota argumentacji, wr\u0119czaj\u0105ca nawet s\u0142abo zorientowanym w historii odbiorcom uniwersalny klucz, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego mo\u017cna wyja\u015bni\u0107 bardzo skomplikowane procesy i zagadnienia. Owym kluczem Czarnej ziemi jest wcze\u015bniej wspomniana \u201edestrukcja pa\u0144stw\u201d. Polskich czytelnik\u00f3w (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o polskich historykach) nie trzeba przekonywa\u0107, \u017ce terror niemiecki na Wschodzie by\u0142 niepor\u00f3wnywalny z przemoc\u0105 stosowan\u0105 przez Niemc\u00f3w na zachodzie kontynentu. Powiedzmy wi\u0119cej: wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich zdaje sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce podczas wojny wiele pa\u0144stw europejskich znalaz\u0142o si\u0119 pod niemieck\u0105 okupacj\u0105, ze wszelkimi tego konsekwencjami. Jednak to w\u0142a\u015bnie t\u0119 do\u015b\u0107 oczywist\u0105 tez\u0119, ukryt\u0105 w tym wypadku pod nazw\u0105 \u201edestrukcji pa\u0144stwa\u201d, autor Czarnej ziemi udowadnia na kilkuset stronach swojej ksi\u0105\u017cki. Leitmotiv pracy stre\u015bci\u0107 mo\u017cna w kilku s\u0142owach: jest pa\u0144stwo \u2013 s\u0105 \u017bydzi; nie ma pa\u0144stwa \u2013 nie ma \u017byd\u00f3w\u201d. Tam, gdzie Niemcom uda\u0142o si\u0119 zniszczy\u0107 struktury pa\u0144stwowe, los \u017byd\u00f3w by\u0142 bez por\u00f3wnania gorszy ni\u017c ich wsp\u00f3\u0142wyznawc\u00f3w w krajach nadal zachowuj\u0105cych zr\u0119by w\u0142asnej pa\u0144stwowo\u015bci \u2013 pisze Snyder. Warto dos\u0142ownie zacytowa\u0107 autora: \u201eW ca\u0142ej Europie, cho\u0107 w r\u00f3\u017cnych miejscach w r\u00f3\u017cnym stopniu, okupacja niemiecka niszczy\u0142a instytucje, kt\u00f3re idee wzajemno\u015bci czyni\u0142y wiarygodnymi. Tam, gdzie Niemcy unicestwili konwencjonalne pa\u0144stwa lub zr\u00f3wnali z ziemi\u0105 sowieckie instytucje, kt\u00f3re niedawno zniszczy\u0142y te pa\u0144stwa, otwiera\u0142a si\u0119 otch\u0142a\u0144, a rasizm i polityka wszystko inne \u015bci\u0105ga\u0142y w nico\u015b\u0107\u201d (s. 413).<\/span><\/p>\n

Wyra\u017cenie \u201edestrukcja pa\u0144stwa\u201d (state destruction) powraca w tek\u015bcie Syndera z m\u0119cz\u0105c\u0105 cz\u0119stotliwo\u015bci\u0105; tak jakby historyk chcia\u0142 si\u0119 upewni\u0107, \u017ce nawet najmniej spostrzegawczy odbiorca zdo\u0142a zrozumie\u0107 przes\u0142anie ksi\u0105\u017cki. Zdarzaj\u0105 si\u0119 strony, na kt\u00f3rych \u2013 odmieniane w rozmaitych przypadkach \u2013 sformu\u0142owanie to powraca po cztery, pi\u0119\u0107 razy! Jak zauwa\u017cy\u0142 Witold Gombrowicz: \u201eCo\u015b, co warto jest powiedzie\u0107 raz, warto powt\u00f3rzy\u0107\u201d. Trudno jednak przypuszcza\u0107, \u017ce poj\u0119cie destrukcji pa\u0144stwa warto jest powtarza\u0107 kilkaset razy \u2013 o czym przekona\u0107 si\u0119 mo\u017ce ka\u017cdy czytelnik Czarnej ziemi. Zamiast tego mo\u017cna po prostu powiedzie\u0107, nie odkrywaj\u0105c przy tym niczego nowego, \u017ce Niemcy tam, gdzie tylko mogli sobie na to pozwoli\u0107, wprowadzali system rz\u0105d\u00f3w oparty na nieznanym w dziejach terrorze. A mogli zrobi\u0107 to na tych obszarach Europy, na kt\u00f3rych nie musieli si\u0119 liczy\u0107 w najmniejszym stopniu z miejscow\u0105 i \u015bwiatow\u0105 opini\u0105 publiczn\u0105, na terenach zamieszkanych przez ludno\u015b\u0107 najmniej \u2013 z hitlerowskiego punktu widzenia \u2013 warto\u015bciow\u0105 rasowo. Innymi s\u0142owy: u nas i u naszych s\u0105siad\u00f3w. Dla ameryka\u0144skiego historyka takie wyja\u015bnienie nie jest jednak wystarczaj\u0105ce, st\u0105d te\u017c pojawia si\u0119 koncepcja \u201edestrukcji pa\u0144stwa\u201d, maj\u0105ca stanowi\u0107 uniwersalny klucz do zrozumienia przyczyn zag\u0142ady \u017byd\u00f3w oraz fundament wspieraj\u0105cy ca\u0142\u0105 narracj\u0119.<\/span><\/p>\n

Bior\u0105c pod uwag\u0119 wszechobecno\u015b\u0107 tego poj\u0119cia, trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce jest ono stosowane przez Snydera zar\u00f3wno do odpowiedzi na pytanie, dlaczego dosz\u0142o do ca\u0142kowitej eksterminacji ludno\u015bci \u017cydowskiej w Estonii (1941 r.), jak i wyja\u015bnienia faktu, \u017ce pr\u00f3ba przeprowadzenia zag\u0142ady \u017byd\u00f3w w Danii (1943 r.) spali\u0142a na panewce. To samo za\u0142o\u017cenie (\u201ecz\u0119\u015bciowa destrukcja holenderskiej pa\u0144stwowo\u015bci\u201d) ma t\u0142umaczy\u0107 niezwykle wysoki \u2013 jak na zachodni\u0105 Europ\u0119 \u2013 procent zg\u0142adzonych holenderskich \u017byd\u00f3w. Zagadnienie to jest obecnie gor\u0105co dyskutowane w Holandii, ale przyczyny i tezy wysuwane przez tamtejszych historyk\u00f3w, takich jak Bart van der Boom, Pim Griffioen, Christina Morina czy Remco Ensel, s\u0105 o wiele bardziej zniuansowane ni\u017c wynika\u0142oby to z lektury Czarnej ziemi. Hipotez\u0119 o wp\u0142ywie destrukcji pa\u0144stwowo\u015bci na (nie)przetrwanie \u017byd\u00f3w Snyder testuje tam, gdzie mo\u017ce ona mie\u0107 zastosowanie, oraz tam, gdzie zastosowania takiego raczej nie ma. W przypadku \u017byd\u00f3wek uciekaj\u0105cych z Polski na aryjskich papierach na roboty do Niemiec autor stwierdza: \u201efakt, \u017ce nazistowskie Niemcy by\u0142y pa\u0144stwem, przyci\u0105ga\u0142 tam \u017byd\u00f3wki ze wschodu\u201d (s. 334)\u201d. Jak dobrze wiedz\u0105 ocalali oraz historycy przedmiotu, tym, co przyci\u0105ga\u0142o polskie \u017byd\u00f3wki do Niemiec nie by\u0142a przecie\u017c antycypowana opieka pa\u0144stwa niemieckiego, lecz ucieczka od \u201earyjskich\u201d wsp\u00f3\u0142obywateli, dla kt\u00f3rych rozpoznanie (i zadenuncjowanie) \u017byda by\u0142o najprostsz\u0105 z rzeczy.<\/span><\/p>\n

\u201eDestrukcja pa\u0144stw\u201d, jak pisze Snyder, rozbudowuj\u0105c kluczowy element swojej argumentacji, by\u0142a czym\u015b bez precedensu. Stanowi\u0142a krok niezwykle radykalny \u2013 zaznacza ameryka\u0144ski historyk. Nie jest do ko\u0144ca jasne, dlaczego i w jakim stopniu \u201eniszczenie pa\u0144stwa\u201d przez hitlerowc\u00f3w mia\u0142o modyfikowa\u0107 postawy ludzkie. Zamiast do\u015b\u0107 abstrakcyjnej koncepcji \u201edestrukcji pa\u0144stwa\u201d o ile\u017c pro\u015bciej \u2013 i s\u0142uszniej \u2013 jest odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do nat\u0119\u017cenia polityki terroru. Przecie\u017c Generalna Gubernia, to nie by\u0142y, jak zdaje si\u0119 sugerowa\u0107 Snyder, \u201eDzikie Pola\u201d. W ci\u0105gu 1943 r. (a ju\u017c szczeg\u00f3lnie w roku 1944) sytuacja na jej terenie ewoluowa\u0142a w kierunku anarchii, ale latem i na jesieni 1942 r., gdy Niemcy opr\u00f3\u017cniali getta i wywozili milion polskich \u017byd\u00f3w do oboz\u00f3w \u015bmierci, Generalna Gubernia nie by\u0142a jeszcze pogr\u0105\u017cona w chaosie. Mimo terroru i gwa\u0142t\u00f3w robotnicy pracowali w fabrykach, lekarze przyjmowali pacjent\u00f3w, zbierano podatki, p\u0142acono czynsze, policja regulowa\u0142a ruch na skrzy\u017cowaniach, s\u0105dy s\u0105dzi\u0142y pods\u0105dnych, do\u015b\u0107 regularnie odstawiano kontyngenty, a kina p\u0119ka\u0142y w szwach. W jakim stopniu \u201edestrukcja pa\u0144stwa\u201d wp\u0142yn\u0105\u0107 mia\u0142a na los ludno\u015bci \u017cydowskiej? Przecie\u017c zap\u0119dzenie \u017byd\u00f3w do gett, ich powolne konanie i ostateczna wyw\u00f3zka dokonywa\u0142y si\u0119 przy wydatnej pomocy tysi\u0119cy granatowych policjant\u00f3w, stra\u017cak\u00f3w, junak\u00f3w z Baudienstu oraz setek tysi\u0119cy mniej lub bardziej aktywnych \u201egapi\u00f3w\u201d. Natomiast nastawienie polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa do przebywaj\u0105cych poza gettami \u017byd\u00f3w by\u0142o, powiedzmy ogl\u0119dnie, niech\u0119tne. Nie chodzi tu wi\u0119c o do\u015b\u0107 abstrakcyjn\u0105 \u201edestrukcj\u0119 pa\u0144stwa\u201d, lecz o terror podniesiony do rangi naczelnego, podstawowego narz\u0119dzia polityki wewn\u0119trznej, terror i powszechno\u015b\u0107 przemocy, kt\u00f3re w spos\u00f3b jednoznaczny u\u0142atwia\u0142y w\u0142\u0105czenie si\u0119 pewnych segment\u00f3w miejscowych wsp\u00f3lnot w proces wyniszczenia \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Rozwa\u017caj\u0105c w\u0142a\u015bnie t\u0119 kwesti\u0119, Snyder twierdzi, \u017ce ludno\u015b\u0107 zamieszkuj\u0105ca zon\u0119 \u201epodw\u00f3jnej destrukcji pa\u0144stwa\u201d przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do procesu eksterminacji swoich by\u0142ych \u017cydowskich wsp\u00f3\u0142obywateli o wiele bardziej ochoczo ni\u017c ludno\u015b\u0107 polska na zachodzie: \u201eW okupowanym ZSRR \u017byd\u00f3w zacz\u0119to zabija\u0107 od razu po kontakcie z wojskami niemieckimi. W okupowanej Polsce Holokaust rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 ponad dwa lata po inwazji niemieckiej i w znacznej cz\u0119\u015bci odbywa\u0142 si\u0119 w izolacji od miejscowej ludno\u015bci\u201d (s. 204). Ameryka\u0144ski historyk jest w b\u0142\u0119dzie: opis Zag\u0142ady w Generalnej Guberni nie powinien ogranicza\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie do analizy do\u015bwiadczenia \u017cydowskiego losu z kilku gett odci\u0119tych murem, takich jak Warszawa czy Krak\u00f3w \u2013 cho\u0107 nawet i w tych wypadkach nie by\u0142o mowy o ca\u0142kowitej izolacji. Ogromna wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich \u017byd\u00f3w \u017cy\u0142a w gettach otwartych b\u0105d\u017a p\u00f3\u0142-otwartych, gdzie fizyczne oddzielenie od strony aryjskiej (drewniane p\u0142oty, drut kolczasty) by\u0142o czynnikiem o wiele mniej istotnym od izolacji psychologicznej od zewn\u0119trznego \u015bwiata. Trzeba tak\u017ce pami\u0119ta\u0107, \u017ce setki tysi\u0119cy polskich \u017byd\u00f3w unikn\u0119\u0142y zamkni\u0119cia w gettach; znale\u017ali si\u0119 oni w dzielnicach zamkni\u0119tych dopiero wiosn\u0105 i latem 1942 r., w przededniu deportacji do oboz\u00f3w zag\u0142ady. O izolacji tych \u017byd\u00f3w nie by\u0142o wi\u0119c mowy. Co bardziej istotne, wyw\u00f3zki polskich \u017byd\u00f3w, czyli tzw. akcje likwidacyjne (Aktionen), przeprowadzane wed\u0142ug jednakowego scenariusza w setkach polskich miejscowo\u015bci, sta\u0142y si\u0119 publicznym spektaklem, ogl\u0105danym przez miliony Polak\u00f3w. Akcje stanowi\u0105ce orgi\u0119 przemocy, w trakcie kt\u00f3rych ulice miast i miasteczek dos\u0142ownie sp\u0142yn\u0119\u0142y krwi\u0105, odby\u0142y si\u0119 przy aktywnym wsp\u00f3\u0142udziale wielu Polak\u00f3w, przyczyniaj\u0105cych si\u0119 na r\u00f3\u017cne sposoby do \u015bmierci swoich \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w. Tysi\u0105ce \u201egapi\u00f3w\u201d towarzyszy\u0142y p\u0119dzonym do poci\u0105g\u00f3w \u017bydom w ostatniej drodze, tysi\u0105ce innych wzi\u0119\u0142y udzia\u0142 w przeszukiwaniach dopiero co opr\u00f3\u017cnionych gett, rabuj\u0105c \u017cydowskie mienie i wyci\u0105gaj\u0105c z bunkr\u00f3w i schowk\u00f3w ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. A obok tych obserwator\u00f3w w proces eksterminacji w spos\u00f3b bardziej zorganizowany w\u0142\u0105czyli si\u0119 granatowi policjanci, stra\u017cacy i junacy z Baudienstu. Nawet zupe\u0142nie powierzchowna lektura relacji \u017cydowskich z Tarnowa, Dzia\u0142oszyc, Miechowa, D\u0105browy, Szczebrzeszyna, W\u0119growa, Stoczka, Soko\u0142owa, Siedlec i mn\u00f3stwa innych miejscowo\u015bci, kt\u00f3rych nie spos\u00f3b tu wyliczy\u0107, dostarcza przekonuj\u0105cych i niepodwa\u017calnych dowod\u00f3w na to, \u017ce Zag\u0142ada w Polsce nie by\u0142a \u201eodizolowana od miejscowej ludno\u015bci\u201d \u2013 jak sugeruje Snyder.<\/span><\/p>\n

\u201ePodw\u00f3jna okupacja\u201d<\/strong><\/span><\/p>\n

Drugim kluczem interpretacyjnym Czarnej ziemi jest wspomniany wcze\u015bniej koncept \u201epodw\u00f3jnej okupacji\u201d. Wed\u0142ug autora to w\u0142a\u015bnie na tych terenach szczeg\u00f3lna rola w mordowaniu \u017byd\u00f3w mia\u0142a przypa\u015b\u0107 elementom miejscowym, cz\u0142onkom r\u00f3\u017cnorakich milicji, rekrutuj\u0105cym si\u0119 spo\u015br\u00f3d by\u0142ych sowieckich kolaborant\u00f3w. Zrzucaj\u0105c win\u0119 na \u017byd\u00f3w (i ich morduj\u0105c), zacierali oni \u015blady i oczyszczali si\u0119 z zarzut\u00f3w o wcze\u015bniejsz\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z komunistami. Autor ma tu niew\u0105tpliwie sporo racji: tego rodzaju mechanizm rzeczywi\u015bcie funkcjonowa\u0142 (jak wida\u0107 to cho\u0107by na przyk\u0142adzie niekt\u00f3rych sprawc\u00f3w zbrodni w Jedwabnem), nie nale\u017cy tego jednak niepotrzebnie uog\u00f3lnia\u0107 i absolutyzowa\u0107. Milicjanci i policjanci s\u0142u\u017c\u0105 po prostu kolejnym w\u0142adzom, taka ju\u017c jest natura tej profesji, a na ich us\u0142ugi by\u0142o, jest i b\u0119dzie zapotrzebowanie w ka\u017cdym systemie. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce pewna liczba litewskich czy te\u017c \u0142otewskich przedwojennych funkcjonariuszy policji s\u0142u\u017cy\u0142a wpierw w organach \u015bcigania niepodleg\u0142ej Litwy czy \u0141otwy, potem pomaga\u0142a Sowietom, a nast\u0119pnie ochoczo podj\u0119\u0142a wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Niemcami. Czy by\u0142 to jednak trend og\u00f3lny, jak twierdzi Snyder, po raz kolejny odwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do fenomenu \u201epodw\u00f3jnej destrukcji pa\u0144stwa\u201d? Na obecnym etapie bada\u0144 trudno jest na to pytanie odpowiedzie\u0107, a prace Martina Deana, Sauliusa Suziedelisa czy Christopha Dieckmanna nie zezwalaj\u0105 na wyci\u0105gni\u0119cie tak daleko id\u0105cych wniosk\u00f3w. Nawet pobie\u017cny za\u015b przegl\u0105d zg\u0142osze\u0144 kandydat\u00f3w z teren\u00f3w wschodnich do Schutzmannschaftbatalion\u00f3w zdaje si\u0119 wskazywa\u0107 na co\u015b wr\u0119cz przeciwnego: wi\u0119kszo\u015b\u0107 ochotnik\u00f3w to m\u0142odzi i bardzo m\u0142odzi synowie ch\u0142opscy, bez \u201ezasz\u0142o\u015bci\u201d, szukaj\u0105cy jakiego\u015b zaj\u0119cia b\u0119d\u0105cego ucieczk\u0105 przed n\u0119dz\u0105. Poza tym na koniec sam autor przyznaje, \u017ce bez wzgl\u0119du na to, czy dany obszar mo\u017cna zaliczy\u0107 do pojedynczej, czy te\u017c podw\u00f3jnej \u201edestrukcji pa\u0144stwa\u201d, los miejscowych \u017byd\u00f3w i tak by\u0142 ten sam: gin\u0119li prawie wszyscy.<\/span><\/p>\n

Snyder w spos\u00f3b zdecydowany wypowiada si\u0119 na temat \u201eparadoksu Auschwitz\u201d \u2013 zjawiska polegaj\u0105cego na tym, \u017ce upami\u0119tnianie O\u015bwi\u0119cimia odbywa si\u0119 \u2013 jak twierdzi historyk \u2013 kosztem prawdy historycznej o Zag\u0142adzie. Trzeba przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce autor przede wszystkim zwraca si\u0119 do czytelnik\u00f3w zachodnich, angloj\u0119zycznych, dla kt\u00f3rych Auschwitz istotnie jest jednym z niewielu, je\u017celi nie jedynym, punktem odniesienia w rozwa\u017caniach o Szoa. Warto tu zacytowa\u0107 fragment jego wywodu: \u201eAuschwitz sta\u0142o si\u0119 [!] te\u017c standardowym skr\u00f3towym okre\u015bleniem Holocaustu, poniewa\u017c spojrzenie na\u0144 z mitycznej i redukcjonistycznej perspektywy pozwala oddzieli\u0107 masowy mord na \u017bydach od ludzkich wybor\u00f3w oraz dzia\u0142a\u0144. Ograniczaj\u0105c w ten spos\u00f3b postrzeganie tej zag\u0142ady, mo\u017cna j\u0105 odizolowa\u0107 od wi\u0119kszo\u015bci nacji, kt\u00f3re dotkn\u0119\u0142a, a tak\u017ce od krajobraz\u00f3w, kt\u00f3re odmieni\u0142a\u201d (s. 276). Trudno si\u0119 w tym miejscu ze Snyderem nie zgodzi\u0107. Mit Auschwitz rzeczywi\u015bcie sta\u0142 si\u0119 s\u0142owem kluczem zakorzenionym w powszechnej \u015bwiadomo\u015bci, prowadz\u0105cym do niebezpiecznych uproszcze\u0144 i zezwalaj\u0105cym wielu na \u0142atwe \u201eoswojenie\u201d tematu. O ile mo\u017cna poj\u0105\u0107, dlaczego ob\u00f3z w O\u015bwi\u0119cimiu, jego rola oraz miejsce w hitlerowskim schemacie Zag\u0142ady zosta\u0142y przez Snydera opisane skr\u00f3towo, o tyle prawie zupe\u0142ne pomini\u0119cie w ksi\u0105\u017cce oboz\u00f3w akcji \u201eReinhardt\u201d jest trudne do zrozumienia i jeszcze trudniejsze do zaakceptowania. O\u015brodki zag\u0142ady w Be\u0142\u017ccu, Majdanku, Sobiborze i Treblince \u2013 gdzie wymordowano oko\u0142o 1 500 000 \u017byd\u00f3w \u2013 w ksi\u0105\u017cce Snydera na dobr\u0105 spraw\u0119 nie pojawiaj\u0105 si\u0119 w og\u00f3le. Na pr\u00f3\u017cno by szuka\u0107 w Czarnej ziemi informacji o Treblince, miejscu \u015bmierci prawie miliona \u017byd\u00f3w (w tym 300 tys. z Warszawy). Nazwa \u201eTreblinka\u201d pojawia si\u0119 w tek\u015bcie co prawda osiem razy, ale s\u0105 to odniesienia peryferyjne i niemaj\u0105ce najmniejszej wagi informacyjnej. Zaledwie dwukrotnie Snyder zahacza o sam\u0105 histori\u0119 obozu, po\u015bwi\u0119caj\u0105c jej kilka zda\u0144. Czy mo\u017cna, pisz\u0105c o Holokau\u015bcie, pomin\u0105\u0107 milczeniem ten \u201eniezwykle wydajny pas transmisyjny \u015bmierci\u201d \u2013 jak okre\u015bli\u0142 Treblink\u0119 w rozmowie z Lanzmannem untersturmf\u00fchrer Franz Suchomel, szef komanda \u201eGoldjuden\u201d odpowiedzialnego za zbieranie kosztowno\u015bci zabitych? Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, obozy zag\u0142ady w Sobiborze i w Be\u0142\u017ccu potraktowane s\u0105 z jeszcze wi\u0119ksz\u0105 nonszalancj\u0105. Czy mo\u017cna opisywa\u0107 zag\u0142ad\u0119 europejskich \u017byd\u00f3w i ledwie wspomnie\u0107 o czterech najwi\u0119kszych (poza Auschwitz-Birkenau) fabrykach \u015bmierci?<\/span><\/p>\n

Problem ze struktur\u0105<\/span><\/strong><\/p>\n

Czarna ziemia jest ksi\u0105\u017ck\u0105 zdaj\u0105c\u0105 si\u0119 szuka\u0107 \u2013 a\u017c do ostatnich stron \u2013 w\u0142asnego rytmu i sensu. Na skutek niejasnej struktury wewn\u0119trznej i braku sp\u00f3jno\u015bci tekstu nie zawsze s\u0105 to poszukiwania zwie\u0144czone powodzeniem. Powstaj\u0105 pytania o rol\u0119, jak\u0105 odgrywaj\u0105 rozdzia\u0142y po\u015bwi\u0119cone np. dyplomacji mi\u0119dzynarodowej w latach przedwojennych (\u201eBerlin, Warszawa, Moskwa\u201d). Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce Snyder przeczyta\u0142 wiele ciekawych rzeczy, kt\u00f3rymi chcia\u0142by si\u0119 z czytelnikami podzieli\u0107, nawet je\u017celi nie wi\u0105\u017c\u0105 si\u0119 one bezpo\u015brednio z omawian\u0105 tematyk\u0105. Pewne zdziwienie budzi fakt, \u017ce om\u00f3wienie kr\u00f3tkotrwa\u0142ej i ma\u0142o w sumie istotnej akcji pomocy dla \u017cydowskich nacjonalist\u00f3w w latach 1937\u20131939 prowadzonej przez polskie MSZ zajmuje w ksi\u0105\u017cce o Zag\u0142adzie kilkakrotnie wi\u0119cej miejsca ni\u017c opis operacji \u201eReinhardt\u201d. Wspomnian\u0105 akcj\u0119 prowadzi\u0142 Wiktor Tomir Drymmer, \u00e9minence grise u boku Becka oraz szef kadr w MSZ. Celem dzia\u0142a\u0144 wspieraj\u0105cych Irgun by\u0142o utworzenie w Palestynie pa\u0144stwa \u017cydowskiego, w wyniku czego dosz\u0142oby do upragnionej przez Drymmera i jego wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w masowej emigracji \u017byd\u00f3w z Polski. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, o Drymmerze (kt\u00f3rego dzia\u0142alno\u015b\u0107 jest \u015bwietnie znana i by\u0142a przez polskich historyk\u00f3w wielokrotnie opisywana) Snyder wspomina dziewi\u0119ciokrotnie, po\u015bwi\u0119caj\u0105c mu nieco wi\u0119cej miejsca ni\u017c Treblince. Mog\u0119 jedynie doda\u0107, \u017ce Wiktor Tomir Drymmer po wojnie osiad\u0142 w Kanadzie, gdzie zajmowa\u0142 si\u0119 stolark\u0105, na kt\u00f3rym to polu odni\u00f3s\u0142 wi\u0119ksze sukcesy ni\u017c w dyplomacji.<\/span><\/p>\n

Podobne zastrze\u017cenia dotycz\u0105ce struktury i sp\u00f3jno\u015bci tekstu pojawiaj\u0105 si\u0119 w trakcie lektury ko\u0144cowych rozdzia\u0142\u00f3w ksi\u0105\u017cki, przedstawiaj\u0105cych r\u00f3\u017cne formy, uwarunkowania i przyczyny ratowania \u017byd\u00f3w. W tym przypadku Snyder ucieka si\u0119 do przywo\u0142ania ca\u0142ego szeregu \u017cydowskich \u015bwiadectw z zespo\u0142u 301 z \u017bIH oraz wywiad\u00f3w z ocala\u0142ymi z zasob\u00f3w USHMM i YIVO. Stanowi\u0105 one lektur\u0119 niezwykle ciekaw\u0105, gdy\u017c historie ocala\u0142ych s\u0105 pasjonuj\u0105ce i \u2013 jak wiedz\u0105 badacze Holokaustu \u2013 mo\u017cna je zaliczy\u0107 do najbardziej wzruszaj\u0105cych dokument\u00f3w epoki. Jest z czego wybiera\u0107, gdy\u017c w samym \u017bIH tych tzw. wczesnych relacji \u017cydowskich jest ponad siedem tysi\u0119cy. Nie do ko\u0144ca jednak wiadomo, czym kierowa\u0142 si\u0119 autor Czarnej ziemi, dobieraj\u0105c takie, a nie inne akta. Mimo cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105cych odwo\u0142a\u0144 do \u201edestrukcji pa\u0144stwa\u201d u czytelnika pojawia si\u0119 uzasadnione podejrzenie, \u017ce zar\u00f3wno Drymmer, jak i relacje z zespo\u0142u 301 z \u017bIH trafi\u0142y na karty recenzowanej pracy przez przypadek.<\/span><\/p>\n

poleci\u0142:<\/span><\/em>
\n Leon Rozenbaum<\/span><\/em><\/strong>
\n\"\"Ostatni rozdzia\u0142 pt. \u201eNasz \u015bwiat\u201d ma charakter ostrzegawczo-profetyczny, a autor przybiera w nim ton niepozbawiony patosu. Wed\u0142ug Snydera hitlerowska wizja \u015bwiata zak\u0142ada\u0142a konieczno\u015b\u0107 wymordowania \u017byd\u00f3w w celu zapewnienia<\/span>
\n \u201ewy\u017cszej rasie\u201d w\u0142a\u015bciwych warunk\u00f3w rozwoju, a ju\u017c najbardziej \u2013 zagwarantowania Niemcom dost\u0119pu do odpowiednich zasob\u00f3w \u017cywno\u015bci i dalszego rozwoju potencja\u0142u gospodarczego. Teraz \u2013 pisze historyk \u2013 stoimy w obliczu podobnych wyzwa\u0144: \u201eOczekiwany w tym stuleciu wzrost \u015bredniej \u015bwiatowej temperatury o 4 stopnie Celsjusza odmieni \u017cycie ludzkie na znacznej cz\u0119\u015bci globu. Problem pogarsza nieprzewidywalno\u015b\u0107 zmian klimatu \u2013 przekonuje Snyder. \u2013 Je\u017celi znikn\u0105 pokrywy lodowe, woda morska b\u0119dzie poch\u0142ania\u0107 promienie s\u0142oneczne zamiast je odbija\u0107\u201d. W obliczu nadchodz\u0105cej katastrofy klimatycznej, sugeruje autor, powinni\u015bmy pami\u0119ta\u0107 o Hitlerze i o naukach p\u0142yn\u0105cych z Zag\u0142ady. By\u0107 mo\u017ce ju\u017c nied\u0142ugo \u201edo\u015bwiadczenie niespotykanych dot\u0105d burz lub nieustaj\u0105cej suszy nadw\u0105tli oczekiwania co do bezpiecze\u0144stwa podstawowych zasob\u00f3w, przez co polityka w stylu hitlerowskim znajdzie szerszy odd\u017awi\u0119k\u201d (s. 421).<\/span><\/p>\n

Michael Marrus, jeden z najwybitniejszych badaczy Zag\u0142ady, w swojej ksi\u0105\u017cce zatytu\u0142owanej Holokaust. Historiogra\u03d4ia (The Holocaust in History) pisa\u0142: \u201eHistorycy studiuj\u0105 rewolucj\u0119, a nie rewolucje; wojn\u0119, a nie wojowanie; Holocaust, a nie ludob\u00f3jstwo. Naturalnie, maj\u0105 te\u017c swoje zdanie o tym drugim, ale na og\u00f3\u0142 nie zarabiaj\u0105 na chleb, g\u0142osz\u0105c uog\u00f3lniaj\u0105ce pogl\u0105dy, i \u015bmiem twierdzi\u0107, \u017ce nie s\u0105 one najbardziej warto\u015bciowym elementem ich pracy naukowej\u201d3. Nie chodzi tu oczywi\u015bcie o jakiekolwiek wnioski uog\u00f3lniaj\u0105ce (kt\u00f3re nieuchronnie stanowi\u0105 zwie\u0144czenie pracy historyka), lecz o uog\u00f3lnienia maj\u0105ce bardzo lu\u017any zwi\u0105zek z przedmiotem naszych studi\u00f3w. Mo\u017cna wobec tego jedynie \u017ca\u0142owa\u0107, \u017ce Timothy Snyder nie wzi\u0105\u0142 sobie do serca m\u0105drej rady Marrusa.<\/span><\/p>\n

\n

1<\/strong> W zwi\u0105zku z tym, \u017ce polskie t\u0142umaczenie ukaza\u0142o si\u0119 dopiero w ko\u0144cu pa\u017adziernika, autor recenzji odwo\u0142uje si\u0119 do wydania oryginalnego, natomiast cytaty uda\u0142o si\u0119 uzgodni\u0107 z polskim przek\u0142adem \u2013 przyp. red.<\/em><\/span>
\n 2<\/strong> Timothy Snyder, Skrwawione ziemie. Europa mi\u0119dzy Hitlerem a Stalinem, t\u0142um. Bart\u0142omiej Pietrzyk, Warszawa: \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, 2011.<\/em><\/span>
\n 3<\/strong> Michael R. Marrus, Holocaust. Historiogra\u03d4ia, t\u0142um. Agata Tomaszewska, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 35.<\/em><\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w. Studia i Materia\u0142y, vol. 11, R. 2015, ss. 726-733<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Recenzja ksi\u0105\u017cki Timoty’ego Snydera pt. Czarna ziemia pi\u00f3ra Jana Grabowskiego Jan Grabowski Udost\u0119pniamy recenzj\u0119 szeroko dyskutowanej ksi\u0105\u017cki Timoty’ego Snydera pt. Czarna ziemia. Holokaust jako ostrze\u017cenie pi\u00f3ra prof. Jana Grabowskiego, opublikowan\u0105 w ostatnim numerze rocznika “Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w. Studia i Materia\u0142y” Timothy Snyder, Black Earth: The Holocaust as History and Warning, New York: Tim Duggan Books, 2015, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45779"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45779"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45779\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45790,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45779\/revisions\/45790"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45779"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45779"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45779"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}