{"id":45959,"date":"2016-09-01T17:09:17","date_gmt":"2016-09-01T15:09:17","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=45959"},"modified":"2016-08-29T16:47:46","modified_gmt":"2016-08-29T14:47:46","slug":"28-09-8","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=45959","title":{"rendered":"J\u00f3zef i Ernestyna Sandlowie"},"content":{"rendered":"
\"\u017bydowski<\/a>J\u00f3zef i Ernestyna Sandlowie <\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

dr Miko\u0142aj Getka-Kenig<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Ma\u0142\u017ce\u0144stwo historyk\u00f3w sztuki walcz\u0105ce o godne miejsce dla tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej w zbiorowej pami\u0119ci o polskich \u017bydach.
\n<\/span><\/strong>
\n\"Wide<\/p>\n

J\u00f3zef Sandel (1894-1962) pochodzi\u0142 z Galicji, ale znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej m\u0142odo\u015bci sp\u0119dzi\u0142 w Niemczech. Pracowa\u0142 tam jako marszand, kt\u00f3ry bardziej ni\u017c budowaniem swojego maj\u0105tku (a pochodzi\u0142 z ubogiej rodziny) interesowa\u0142 si\u0119 losem licznych lewicowych artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy ze wzgl\u0119du na swoje polityczne zaanga\u017cowanie mieli cz\u0119stokro\u0107 k\u0142opoty z przebiciem si\u0119 na akademickich salonach. Po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy przebywa\u0142 przez pewien czas w Jugos\u0142awii, a nast\u0119pnie wr\u00f3ci\u0142 do Polski, gdzie pozostawa\u0142 a\u017c do wybuchu II wojny \u015bwiatowej. Sandel nie by\u0142 \u015bwiadkiem Holocaustu, gdy\u017c okres okupacji sp\u0119dzi\u0142 na terenie Zwi\u0105zku Radzieckiego, gdzie wielu polskich \u017byd\u00f3w \u2013 zw\u0142aszcza o lewicowych pogl\u0105dach \u2013 znalaz\u0142o dla siebie bezpieczne schronienie. Jednak skala tej bezprecedensowej tragedii, kt\u00f3r\u0105 pozna\u0142 ju\u017c po powrocie, odcisn\u0119\u0142a powa\u017cne pi\u0119tno na jego dotychczasowym stosunku do sztuki. Z kuratora skupionego na promowaniu wsp\u00f3\u0142czesnej tw\u00f3rczo\u015bci sta\u0142 si\u0119 bowiem przede wszystkim historykiem, obieraj\u0105cym sobie za \u017cyciowy cel upami\u0119tnianie artystycznego dorobku \u017byd\u00f3w polskich, kt\u00f3ry uchodzi\u0142 teraz z jego perspektywy za zamkni\u0119ty historyczny fenomen.<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz pisanych przez siebie publikacji naukowych i popularnych (przed wojn\u0105 cz\u0119sto oddawa\u0142 si\u0119 krytyce artystycznej, mia\u0142 wi\u0119c ju\u017c pewne do\u015bwiadczenie w tym zakresie), kluczowym elementem jego nowej \u017cyciowej misji by\u0142o zbieranie rozsianych po kraju dzie\u0142 sztuki autorstwa zwi\u0105zanych z Polsk\u0105 artyst\u00f3w pochodzenia \u017cydowskiego. Zajmowa\u0142o si\u0119 tym reaktywowane przez niego \u017bydowskie Towarzystwo Krzewienia Sztuk Pi\u0119knych, dzia\u0142aj\u0105ce przy Centralnym Komitecie \u017byd\u00f3w w Polsce, z siedzib\u0105 w Warszawie. W ten spos\u00f3b krzep\u0142a idea galerii polskiego malarstwa \u017cydowskiego. Nadaj\u0105c swojej idei instytucjonalne ramy, Sandel podj\u0105\u0142 szeroko zakrojone dzia\u0142ania, w kt\u00f3rych rezultacie uda\u0142o mu si\u0119 pozyska\u0107 przesz\u0142o siedemset (inne \u017ar\u00f3d\u0142a m\u00f3wi\u0105 nawet o przesz\u0142o tysi\u0105cu) obiekt\u00f3w, stanowi\u0105cych bardzo cenny, cho\u0107 zarazem tylko szcz\u0105tkowy dokument \u017cydowskiego \u017cycia artystycznego na prze\u0142omie XIX i XX wieku. Jego aktywno\u015b\u0107 na tym polu by\u0142a jednak ewenementem, i nawet je\u017celi spotyka\u0142a si\u0119 z uznaniem, nie m\u00f3g\u0142 on liczy\u0107 na wiele wi\u0119cej ni\u017c skromne wsparcie finansowe.<\/span><\/p>\n

Sandel z pocz\u0105tku zaspokaja\u0142 swoje muzealne ambicje dzi\u0119ki ekspozycjom czasowym. Przy tej okazji po raz pierwszy podj\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z powsta\u0142ym w r. 1947 \u017bydowskim Instytutem Historycznym, kt\u00f3rego sale idealnie nadawa\u0142y si\u0119 do tego celu. W r. 1948 prezentowano tutaj wystaw\u0119 Dzie\u0142a \u017cydowskich artyst\u00f3w plastyk\u00f3w m\u0119czennik\u00f3w niemieckiej okupacji 1939-1945 (upami\u0119tniaj\u0105c\u0105 pi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 powstania w getcie warszawskim), a rok p\u00f3\u017aniej Uratowane dzie\u0142a sztuki artyst\u00f3w \u017cydowskich. J\u00f3zef Sandel wyra\u017anie stara\u0142 si\u0119 przy tej okazji \u0142\u0105czy\u0107 popularyzacj\u0119 niedocenianych wcze\u015bniej \u017cydowskich tradycji artystycznych z wyzwoleniem kraju od niemieckiego okupanta i budow\u0105 socjalistycznej Polski. We wst\u0119pie do katalogu Uratowanych dzie\u0142 pisa\u0142: \u201eniniejsza wystawa \u00ab sztuki \u017cydowskiej \u00bb budzi w nas nadziej\u0119, \u017ce sztuka ta stanie si\u0119 zadatkiem nowego, szcz\u0119\u015bliwego \u017cycia, rodz\u0105cego si\u0119 w ludowo-demokratycznej Polsce [\u2026] Zha\u0144biona kultura zmartwychwstaje. Obrabowana i zdeptana sztuka \u017cydowska podnosi si\u0119 tak\u017ce z gruz\u00f3w. Najlepszym tego dowodem \u2013 nasza obecna wystawa\u201d. Socjalistyczna rzeczywisto\u015b\u0107 powojennej Polski mia\u0142a w jego przekonaniu przynie\u015b\u0107 ostateczny kres wielowiekowym uprzedzeniom i dyskryminacji, zgodnie z marksistowsk\u0105 wizj\u0105 ewolucji spo\u0142ecze\u0144stwa w stron\u0119 post\u0119pu (do komunizmu przez feudalizm i kapitalizm). Sztuka \u017byd\u00f3w polskich, cho\u0107 unicestwiona, mia\u0142a by\u0107 w tych nowych, niejako idealnych realiach z godno\u015bci\u0105 uczczona i zarazem zrehabilitowana po d\u0142ugim okresie niedocenienia (znacznie wyprzedzaj\u0105cego nazizm), wynikaj\u0105cego z antysemityzmu.<\/span><\/p>\n

W r. 1949 zebrane przez niego zbiory zosta\u0142y przej\u0119te przez \u017bIH, gdzie Sandel znalaz\u0142 zatrudnienie na stanowisku kierownika dzia\u0142u muzealnego. Idea muzeum-galerii mia\u0142a wi\u0119c wreszcie szans\u0119 si\u0119 zi\u015bci\u0107. Tak si\u0119 jednak ostatecznie nie sta\u0142o z powodu braku zainteresowania ze strony dyrekcji Instytutu, kt\u00f3ra chcia\u0142a si\u0119 skupi\u0107 na ekspozycji stricte historycznej, po\u015bwi\u0119conej powstaniu w getcie warszawskim. Sandla wraz z jego wsp\u00f3\u0142pracownikami zwolniono z pracy po trzech latach (on przeszed\u0142 w\u00f3wczas na emerytur\u0119), a obrazy znalaz\u0142y si\u0119 w magazynie. Tam czeka\u0142y na odrodzenie muzealnej idei, kt\u00f3re nast\u0105pi\u0142o kilkana\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej, ju\u017c po jego \u015bmierci, wraz z ponownym zatrudnieniem w Instytucie jego dawnej wsp\u00f3\u0142pracowniczki i zarazem owdowia\u0142ej \u017cony, Ernestyny Podhorizer-Sandel (1902-1984). B\u0119d\u0105c nowym kierownikiem Muzeum \u017bIH, przywr\u00f3ci\u0142a ona problematyce artystycznej istotn\u0105 rang\u0119 w ramach dzia\u0142alno\u015bci Instytutu, co wi\u0119cej dalej powi\u0119ksza\u0142a jego zbiory w zakresie dzie\u0142 sztuki jak r\u00f3wnie\u017c kontynuowa\u0142a historyczno-dokumentacyjn\u0105 prac\u0119 m\u0119\u017ca. Po jej \u015bmierci ca\u0142a bogata spu\u015bcizna po tej parze uczonych (w znacznej mierze sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z fiszek oraz maszynopis\u00f3w ksi\u0105\u017cek i artyku\u0142\u00f3w) zosta\u0142a zdeponowana w \u017bIH, gdzie znajduje si\u0119 do dzi\u015b.<\/span><\/p>\n

* * *<\/strong><\/span><\/p>\n

Dorobek J\u00f3zefa Sandla jako historyka sztuki walcz\u0105cego po wojnie o pami\u0119\u0107 dla artystycznej tw\u00f3rczo\u015bci polskich \u017byd\u00f3w jest przedmiotem przygotowywanej obecnie wystawy czasowej, kt\u00f3r\u0105 od pa\u017adziernika b\u0119dzie mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 w siedzibie \u017bydowskiego Instytutu Historycznego.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

J\u00f3zef i Ernestyna Sandlowie dr Miko\u0142aj Getka-Kenig Ma\u0142\u017ce\u0144stwo historyk\u00f3w sztuki walcz\u0105ce o godne miejsce dla tw\u00f3rczo\u015bci artystycznej w zbiorowej pami\u0119ci o polskich \u017bydach. J\u00f3zef Sandel (1894-1962) pochodzi\u0142 z Galicji, ale znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej m\u0142odo\u015bci sp\u0119dzi\u0142 w Niemczech. Pracowa\u0142 tam jako marszand, kt\u00f3ry bardziej ni\u017c budowaniem swojego maj\u0105tku (a pochodzi\u0142 z ubogiej rodziny) interesowa\u0142 si\u0119 losem […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45959"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45959"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45959\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":46151,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45959\/revisions\/46151"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45959"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45959"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45959"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}