{"id":46650,"date":"2016-09-18T17:09:33","date_gmt":"2016-09-18T15:09:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=46650"},"modified":"2016-09-17T07:15:55","modified_gmt":"2016-09-17T05:15:55","slug":"18-09-9","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=46650","title":{"rendered":"Czy mo\u017cna zrozumie\u0107 Auschwitz? Wok\u00f3\u0142 przedstawienia \u201eAlbum Karla H\u00f6ckera”"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Czy mo\u017cna zrozumie\u0107 Auschwitz? Wok\u00f3\u0142 przedstawienia \u201eAlbum Karla H\u00f6ckera”<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Alicja Ros\u00e9<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Kim tak naprawd\u0119 byli oficerowie, ludzie pracuj\u0105cy w obozach koncentracyjnych? Ameryka\u0144ski re\u017cyser Paul Bargetto wraz z grup\u0105 teatraln\u0105 Trans-Atlantyk staraj\u0105 si\u0119 odtworzy\u0107 sytuacje ze zdj\u0119\u0107 Karla H\u00f6ckera, adiutanta Rudolfa H\u00f6ssa, komendanta obozu Auschwitz-Birkenau.<\/strong><\/span><\/p>\n

Kilka lat temu pewien ameryka\u0144ski oficer przyni\u00f3s\u0142 do Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie zbi\u00f3r fotografii. Album znalaz\u0142 si\u0119 w jego posiadaniu kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej, le\u017ca\u0142 w szufladzie jakiego\u015b biurka we Frankfurcie. Do\u015b\u0107 pr\u0119dko zorientowano si\u0119, \u017ce musia\u0142 nale\u017ce\u0107 do Karla H\u00f6ckera \u2013 adiutanta obozu Auschwitz. Najkr\u00f3cej i najbrutalniej rzecz ujmuj\u0105c, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce jest to album Karla H\u00f6ckera i jego koleg\u00f3w powsta\u0142y w pracy i w czasie fajrantu.<\/span><\/p>\n

Na zdj\u0119ciach nie ma \u015bladu obozu, komin\u00f3w, wi\u0119\u017ani\u00f3w. S\u0105 oficerowie w mundurach, doskonale prezentuj\u0105cy si\u0119 przed okiem aparatu, w r\u00f3\u017cnych pozach i konstelacjach, najcz\u0119\u015bciej uchwyceni w trakcie rozmowy, czasem wa\u017cnej, jak wida\u0107 po powa\u017cnych minach, czasem lekkiej i \u017cartobliwej. Jest te\u017c kilku lekarzy w kitlach (b\u0142yskawicznie rozpoznajemy doktora Mengele po jego ironicznym, z\u0142o\u015bliwym u\u015bmieszku), jest i pies. Cz\u0119\u015b\u0107 fotografii pochodzi z Solah\u00fctte. By\u0142 to drewniany dom w stylu bawarskim nad So\u0142\u0105, kawa\u0142ek za obozem, gdzie naczelnicy, adiutanci, pracownicy obozu w Auschwitz mogli odpocz\u0105\u0107 przez kilka dni w nagrod\u0119 za szczeg\u00f3lne zas\u0142ugi (takie jak cho\u0107by zastrzelenie kilku uciekaj\u0105cych wi\u0119\u017ani\u00f3w ciemn\u0105 noc\u0105). Wszystkie maj\u0105 warto\u015b\u0107 pora\u017caj\u0105cego dokumentu, nawet je\u015bli widzieli\u015bmy ju\u017c wiele fotografii z tego okresu. Takich \u015bwiadectw jest oczywi\u015bcie wi\u0119cej. Pami\u0119tnik\u00f3w, relacji by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, relacji komendant\u00f3w. S\u0105 wspomnienia Rudolfa H\u00f6ssa, naczelnika obozu Auschwitz. Wszystkie te dokumenty daj\u0105 nam pewien obraz piek\u0142a, ale na pewno nie jest to pe\u0142ny obraz. Tylko ci, kt\u00f3rzy naprawd\u0119 do\u015bwiadczyli tej gehenny, wiedz\u0105, czym ona by\u0142a.<\/span><\/p>\n

Dlaczego wi\u0119c album zdj\u0119\u0107 Karla H\u00f6ckera jest w jaki\u015b spos\u00f3b dokumentem wyj\u0105tkowym? Trudno powiedzie\u0107 od razu, w pierwszym momencie, gdy ogl\u0105da si\u0119 zdj\u0119cia na stronie Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie (kt\u00f3re to na swoim portalu udost\u0119pni\u0142 \u201eNew Yorker\u201d). Po pewnym czasie co\u015b zaczyna nas jednak niepokoi\u0107.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce podobne odczucia mia\u0142 Paul Bargetto, re\u017cyser teatralny z Nowego Jorku, kt\u00f3ry razem z polskimi aktorami za\u0142o\u017cy\u0142 grup\u0119 teatraln\u0105 Trans-Atlantyk i postanowi\u0142 wsp\u00f3lnie z ni\u0105 oraz z dramatopisark\u0105 Ma\u0142gorzat\u0105 Sikorsk\u0105-Miszczuk uchwyci\u0107 sens owego niepokoju. Arty\u015bci podj\u0119li wi\u0119c pr\u00f3b\u0119 odtworzenia sytuacji ze zdj\u0119\u0107, wcielili si\u0119 w role fotografowanych ponad 70 lat temu os\u00f3b. Metoda wydaje si\u0119 prosta. Przedstawienie oparte na dokumentach, relacjach, listach to przyk\u0142ad teatru dokumentalnego czy te\u017c teatru faktu. Ca\u0142a grupa wyruszy\u0142a w d\u0142ug\u0105 podr\u00f3\u017c, przez ponad p\u00f3\u0142 roku zag\u0142\u0119bia\u0142a si\u0119 w lektury, czyta\u0142a relacje by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w, wspomnienia Rudolfa H\u00f6ssa. Pojecha\u0142a do muzeum obozu w Auschwitz. Zadawa\u0142a sobie pytania i pr\u00f3bowa\u0142a zrozumie\u0107, kim byli ludzie ze zdj\u0119\u0107. Na podstawie tych podr\u00f3\u017cy powsta\u0142o przedstawienie teatralne, wystawiane pocz\u0105tkowy w Instytucie Teatralnym w Warszawie. P\u00f3\u017aniej mo\u017cna by\u0142o je ogl\u0105da\u0107 podczas Festiwalu Malta w Poznaniu, Festiwalu Non-Fiction w Sopocie czy podczas Festiwalu Interpretacje w Katowicach.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

\u201eb\u0119dziemy si\u0119 zatrzymywali \/ przy tym s\u0142owie, \/ to s\u0142owo b\u0119dzie \/ nas zatrzymywa\u0142o\u201d<\/span><\/p>\n

Przedstawienie ma prost\u0105 konstrukcj\u0119. W tle sceny wy\u015bwietlane s\u0105 zdj\u0119cia, aktorzy za\u015b staraj\u0105 si\u0119 je odtworzy\u0107, ustawiaj\u0105 si\u0119 w identycznych pozach, staraj\u0105 si\u0119 zrobi\u0107 te same miny. Jednak to, co si\u0119 wydarza na scenie, gdy w tle za aktorami wy\u015bwietla si\u0119 ogromna fotografia, wywiera silne wra\u017cenie. Widownia nie jest bierna, jeste\u015bmy cz\u0119\u015bci\u0105 procesu albo mo\u017cemy ni\u0105 by\u0107, je\u015bli tylko spr\u00f3bujemy si\u0119 otworzy\u0107, spojrze\u0107 na ca\u0142o\u015b\u0107 bez uprzedze\u0144, wczu\u0107 si\u0119 w historie rekonstruowane przez aktor\u00f3w, a\u017c wreszcie, pomy\u015ble\u0107 o osobach ze zdj\u0119\u0107 jak o ludziach, takich samych, jak my. Przedstawienie oscyluje mi\u0119dzy fikcj\u0105, faktem a terapi\u0105.<\/span><\/p>\n

Paul Bargetto znalaz\u0142 znakomitych aktor\u00f3w, ich gra jest inteligentna. Wida\u0107, \u017ce nie s\u0105 tylko narz\u0119dziami w r\u0119kach re\u017cysera, lecz tak\u017ce wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 przedstawienie, kt\u00f3re jest wynikiem przemy\u015ble\u0144 ka\u017cdego z nich. Pierwsza fotografia przedstawia w\u0142a\u015bciciela albumu z doktorem Mengele. Aktorki przygl\u0105daj\u0105 si\u0119 zdj\u0119ciom, jakby widzia\u0142y po prostu dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn: \u201eJakie ma usta\u2026\u201d, komentuje pierwsza. \u201eKobiece usta, do ca\u0142owania\u201d, zwierza si\u0119 druga i dodaje: \u201eH\u00f6cker wydaje mi si\u0119 delikatny. Ale te\u017c zdecydowany, odpowiedzialny\u201d. Na ile jeste\u015bmy w stanie przyjrze\u0107 si\u0119 zdj\u0119ciom bez odniesienia do minionej rzeczywisto\u015bci? Jak w wierszu \u201eJedwabne\u201d Adama Zagajewskiego: \u201eJedwabne suknie i po\u0144czochy, \/ jedwabne stroje dawnych dam \u2013 \/ ale to s\u0142owo b\u0119dzie ju\u017c teraz \/ brzmia\u0142o inaczej, \/ b\u0119dziemy si\u0119 zatrzymywali \/ przy tym s\u0142owie, \/ to s\u0142owo b\u0119dzie \/ nas zatrzymywa\u0142o\u201d. Nie jeste\u015bmy w stanie uciec od pewnych skojarze\u0144. Aktorzy musieli wykona\u0107 podw\u00f3jn\u0105 prac\u0119 \u2013 najpierw zapozna\u0107 si\u0119 dobrze z ca\u0142\u0105 histori\u0105, a potem j\u0105 zapomnie\u0107.<\/span><\/p>\n

\"20150120_0362\"<\/p>\n

Mo\u017cemy zobaczy\u0107, jak podekscytowany H\u00f6cker dzwoni do \u017cony, aby jej powiedzie\u0107, \u017ce dosta\u0142 awans. B\u0119dzie adiutantem obozu w Auschwitz, a \u017conie jest przykro, bo zn\u00f3w nie przyjedzie na \u015bwi\u0119ta\u2026 Przynajmniej tak wygl\u0105da jedna z mo\u017cliwych interpretacji, jak\u0105 proponuje teatr Trans-Atlantyk. Widzimy, jak H\u00f6cker tresuje psa, w kt\u00f3rego wciela si\u0119 aktor biegaj\u0105cy z wywieszonym j\u0119zykiem po sali.<\/span><\/p>\n

Rudolf H\u00f6ss w swoich wspomnieniach przedstawi\u0142 sylwetki poszczeg\u00f3lnych zwierzchnik\u00f3w i adiutant\u00f3w obozu. Jak mantra przewija si\u0119 tu zdanie, jakim to ka\u017cdy z nich by\u0142 dobrym, porz\u0105dnym cz\u0142owiekiem, dobrym m\u0119\u017cem, dobrym ojcem swoich dzieci. Dopiero gdy jeden z nich, Alfred Hasselberg, SS-Sturmbannf\u00fchrer, zostawi\u0142 psa zim\u0105 na dworze, przez co ten niemal zamarz\u0142, \u201ejego podw\u0142adni \u2013 ci sami, kt\u00f3rzy w poprzednich tygodniach zabili tysi\u0105ce Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w \u2013 nie mieli w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce Hasselberg jest z\u0142ym cz\u0142owiekiem\u201d [1]. I to jest chyba w\u0142a\u015bnie ten moment, kt\u00f3ry niepokoi\u0142 grup\u0119 teatraln\u0105 Trans-Atlantyk, i kt\u00f3ry zaniepokoi\u0142 r\u00f3wnie\u017c mnie.<\/span><\/p>\n

\u201eMy\u015bla\u0142em wtedy, \u017ce robi\u0119 co\u015b dobrego\u201d<\/strong><\/span><\/p>\n

Istnieje wiele prac staraj\u0105cych si\u0119 opisa\u0107 i zrozumie\u0107 mechanizm Zag\u0142ady. Nie zamierzam ani ich tutaj powtarza\u0107, ani stawia\u0107 \u017cadnej nowej, spektakularnej tezy na temat mechanizmu czy przyczyn powstania nazistowskiego totalitaryzmu. Mo\u017ce raczej powiem co\u015b, o czym warto pami\u0119ta\u0107, a co staje si\u0119 silnym uczuciem, a jednocze\u015bnie kluczowym elementem przedstawienia. Naczelnicy, adiutanci, lekarze, sekretarki \u2013 wiele os\u00f3b, pracuj\u0105cych w obozie Auschwitz-Birkenau \u2013 kierowali si\u0119 w swoim post\u0119powaniu przede wszystkim\u2026 mi\u0142o\u015bci\u0105. Si\u0142\u0105 sprawcz\u0105 ich dzia\u0142ania by\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107. Mi\u0142o\u015b\u0107, a nie \u2013 jak mogliby\u015bmy przypuszcza\u0107 \u2013 nienawi\u015b\u0107. Wszyscy ci ludzie, ogromna ludzka machina, dzia\u0142ali na rzecz specyficznie zdefiniowanego dobra. Nie my\u015bl\u0119 tutaj o mi\u0142o\u015bci romantycznej, nie jest to bynajmniej agape, jest to raczej eros, ogromna si\u0142a. Z naszej perspektywy widzimy za\u015blepienie, agresj\u0119, nienawi\u015b\u0107. W wi\u0119kszo\u015bci przypadk\u00f3w jednak ludzie zatrudnieni w obozach dzia\u0142ali w swoim przekonaniu na rzecz dobra swojego kraju, by zrealizowa\u0107 ide\u0119, by zadowoli\u0107 F\u00fchrera, kt\u00f3rego traktowali niczym ojca.<\/span><\/p>\n

\u201eDobrymi intencjami piek\u0142o jest wybrukowane\u201d \u2013 stare przys\u0142owie przem\u00f3wi\u0142o do mnie. Tylko i wy\u0142\u0105cznie w imi\u0119 mi\u0142o\u015bci cz\u0142owiek jest w stanie po\u015bwi\u0119ci\u0107 swoje \u017cycie. Naczelnicy, adiutanci oboz\u00f3w w Auschwitz, Treblince, Sobiborze mieli nieraz w\u0105tpliwo\u015bci, ale uczyli si\u0119 wy\u0142\u0105cza\u0107 ludzkie odruchy w przekonaniu, \u017ce tak w\u0142a\u015bnie musz\u0105 post\u0105pi\u0107, \u017ce nie maj\u0105 innego wyj\u015bcia, bo ostateczny cel jest tak istotny, nie ma innej drogi. \u201eJa nie mog\u0142em przyzna\u0107 si\u0119 do w\u0105tpliwo\u015bci\u201d. Ich pos\u0142usze\u0144stwo i przekonanie o dzia\u0142aniu w s\u0142usznej sprawie przewa\u017cy\u0142y. Jon Ronson, brytyjski reporter, wiele lat po s\u0142ynnym do\u015bwiadczeniu Zimbardo, badaj\u0105cym dynamik\u0119 relacji mi\u0119dzy wi\u0119\u017aniami i stra\u017cnikami, dotar\u0142 do dw\u00f3ch uczestnik\u00f3w tamtego eksperymentu. Przyznali, \u017ce mieli \u015bwiadomo\u015b\u0107, co Zimbardo chce udowodni\u0107, i starali si\u0119 mu tylko jak najbardziej w tym pom\u00f3c. \u201eMy\u015bla\u0142em wtedy, \u017ce robi\u0119 co\u015b dobrego\u201d \u2013 us\u0142ysza\u0142 Ronson [2]. Aktorzy Trans-Atlantyku te\u017c mieli opory przed wcielaniem si\u0119 w oficer\u00f3w SS, ale gdy re\u017cyser zapyta\u0142, czy mogliby to zrobi\u0107 dla niego, dla kogo\u015b bliskiego, z mi\u0142o\u015bci, \u201eout of love\u201d, ich podej\u015bcie do pracy nad przedstawieniem nabra\u0142o nowego znaczenia i tre\u015bci.<\/span><\/p>\n

\n
\n