{"id":46973,"date":"2016-09-29T17:09:30","date_gmt":"2016-09-29T15:09:30","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=46973"},"modified":"2016-09-27T13:12:29","modified_gmt":"2016-09-27T11:12:29","slug":"29-09-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=46973","title":{"rendered":"138 lat temu otwarto najwspanialsz\u0105 budowl\u0119 \u017cydowskiej Warszawy"},"content":{"rendered":"
\"Warszawa.wyborcza.pl\"<\/a>138 lat temu otwarto najwspanialsz\u0105 budowl\u0119 \u017cydowskiej Warszawy<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Jerzy S. Majewski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W historii \u017cydowskiej Warszawy nie by\u0142o bardziej znamienitej \u015bwi\u0105tyni. 26 wrze\u015bnia mija 138 rocznica otwarcia Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem. Dzi\u015b w jej miejscu wznosi si\u0119 b\u0142\u0119kitny wie\u017cowiec<\/span><\/strong><\/p>\n

\"\"Synagoga przy T\u0142omackiem<\/span><\/em><\/p>\n

Otwarcie mia\u0142o miejsce wieczorem 26 wrze\u015bnia 1878 r. w \u015bwi\u0119to Nowego Roku (Rosz Ha-Szana). Henryk Natanson zapali\u0142 wieczne \u015bwiat\u0142o przed Aron Ha-Kodesz szaf\u0105 o\u0142tarzow\u0105 s\u0142u\u017c\u0105ca do przechowywania roda\u0142u, czyli zwoj\u00f3w Tory. Podczas uroczysto\u015bci uczestniczy\u0142 te\u017c rosyjski dygnitarz, genera\u0142 gubernator hr. Pawe\u0142 Kotzebue. A poniewa\u017c nie zaprotestowa\u0142, gdy kaznodzieja Izaak Cylkow, manifestacyjnie powita\u0142 go nie w j\u0119zyku hebrajskim, jidisz, niemieckim czy rosyjskim lecz po polsku, to zgromadzeni odczytywali to jako zgod\u0119 na wyg\u0142aszanie kaza\u0144 w synagodze w j\u0119zyku polskim. Synagoga by\u0142a bowiem \u015bwi\u0105tyni\u0105 tej cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego, kt\u00f3ra d\u0105\u017cy\u0142a do asymilacji z Polakami.<\/span><\/p>\n

Bankierska rodzina Natanson\u00f3w podarowa\u0142a Ark\u0119 Przymierza. By\u0142a wspania\u0142a, wykonano j\u0105 na wz\u00f3r biblijnej z drewna cedrowego sprowadzonego z g\u00f3r Libanu. Przys\u0142ania\u0142y j\u0105 czerwone i bia\u0142e zas\u0142ony przetykane srebrem i z\u0142otem. Znany warszawski wydawca i drukarz Salomon Lewental, zi\u0119\u0107 wielkiego finansisty i dzia\u0142acza spo\u0142ecznego Matiasa Bersona ufundowa\u0142 pulpit. Misternie wyrze\u017abiony w drewnie d\u0119bowym przez Gunderlacha stan\u0105\u0142 przed Aron ha-Kodesz.<\/span><\/p>\n

Z inicjatywy panien Paprockich wnuczek Antoniego Ejzenbauma bogate \u017byd\u00f3wki same utka\u0142y ozdobny dywan z\u0142o\u017cony z kwadrat\u00f3w. Przykry\u0142 on wyniesion\u0105 posadzk\u0119 bimy. Wszystkie te wspania\u0142o\u015bci znalaz\u0142y si\u0119 wewn\u0105trz wielkiej synagogi, kt\u00f3ra 16 maja 1943 r. zosta\u0142a wysadzonej przez Niemc\u00f3w w powietrze.<\/span><\/p>\n

Wszystko w tym miejscu wygl\u0105da dzi\u015b inaczej<\/strong><\/span><\/p>\n

Zanim przyst\u0105piono do budowy w 1873 r. rozpisano konkurs architektoniczny. Zwyci\u0119\u017cy\u0142 w nim Stanis\u0142aw Adamczewski. Jego projekt nie zosta\u0142 jednak zam\u00f3wiony. Komitet budowy zapewne nie by\u0142 zadowolony z rezultat\u00f3w konkursu i projekt realizacyjny zam\u00f3wiono u przedstawiciela znanego warszawskiego rodu architekt\u00f3w i artyst\u00f3w – Leandra Marconiego.<\/span><\/p>\n

3 stycznia 1874 r. namiestnik Kr\u00f3lestwa, gen Fiodor Fiodorowicz Berg zaakceptowa\u0142 go. Zam\u00f3wiono ceg\u0142\u0119 w firmie Kazimierza Grantzowa, kupiono dwa XVIII-wieczne budynki przy Placu T\u0142omackie, kt\u00f3re zburzono oraz fragment dawnego ogrodu pa\u0142acowego i ogrodzono teren budowy. Synagoga stan\u0119\u0142a tam, gdzie obecnie wznosi si\u0119 B\u0142\u0119kitny Wie\u017cowiec. Niemal wszystko tu wygl\u0105da\u0142o inaczej ni\u017c dzi\u015b. Ulica Leszno (dzi\u015b al. Solidarno\u015bci) by\u0142a o po\u0142ow\u0119 w\u0119\u017csza. Tr\u00f3jk\u0105tny plac Bankowy \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z Lesznem oraz z r\u00f3wnie w\u0105ska ulic\u0105 Przejazd jeszcze w\u0119\u017csz\u0105 uliczk\u0105 Rymarsk\u0105. Tam gdzie dzi\u015b znajduj\u0105 si\u0119 wyj\u015bcia z przej\u015bcia podziemnego przy metrze i przystanki tramwajowe w Al. Solidarno\u015bci by\u0142 prostok\u0105tny placyk T\u0142omackie. Po\u015brodku placu sta\u0142a istniej\u0105ca do dzi\u015b studnia Gruba Ka\u015bka a wok\u00f3\u0142 wznosi\u0142y si\u0119 klasycystyczne kamienice. W latach p\u00f3\u017aniejszych cz\u0119\u015b\u0107 kamienic zburzono wznosz\u0105c w ich miejscu wielkie domy sk\u0142adowe, central\u0119 telefoniczn\u0105 i wielopi\u0119trowe kamienice czynszowe. W latach 70 XIX w. plac wci\u0105\u017c wygl\u0105da\u0142 tak jak u schy\u0142ku wieku XVIII.<\/span><\/p>\n

Budowa Synagogi w tym miejscu by\u0142a pierwszym wy\u0142omem w przestrzeni T\u0142omackiego, kt\u00f3re utraci\u0142o po\u0142udniow\u0105 pierzej\u0119 i zosta\u0142o znacznie powi\u0119kszone. Uroczysto\u015b\u0107 wmurowania kamienia w\u0119gielnego odby\u0142a si\u0119 14 maja 1876 r. Jak pisze Ewa Ma\u0142kowska uczestniczyli w nim m.in. architekt Leandro Marconi, jego brat W\u0142adys\u0142aw, kt\u00f3ry zosta\u0142 kierownikiem budowy, dwaj wykonawcy Kazimierz Grantzow i Ferdynand Martens oraz cz\u0142onkowie komitetu budowy: m.in. Ludwik i Henryk Natansonowie, Jan Berson, Hersz Wawelber, Lesser Lewi, wreszcie znakomity historyk i jeden z najwybitniejszych varsavianist\u00f3w prze\u0142omu XIX i XX wieku Aleksander Kraushar. Budowa trwa\u0142a dwa lata.<\/span><\/p>\n

Zwiedzanie synagogi poleca\u0142y turystyczne przewodniki<\/strong><\/span><\/p>\n

Marconi wzni\u00f3s\u0142 budowl\u0119 o stylistyce \u0142\u0105cz\u0105cej formy klasycyzmu i renesansu. W fasadzie zaprojektowa\u0142 wielki, klasycystyczny portyk kolumnowy. Ponad naw\u0105 wyros\u0142a kopu\u0142a otoczona koron\u0105. Wn\u0119trze by\u0142o tr\u00f3jnawowe, zamkni\u0119te p\u00f3\u0142kolist\u0105, pseudoroma\u0144sk\u0105 apsyd\u0105, za kt\u00f3r\u0105 zaprojektowano pomieszczenia kancelaryjne i pok\u00f3j za\u015blubin.<\/span><\/p>\n

Ewa Ma\u0142owska pisze, \u017ce o ile elewacja budzi\u0142a rozmaite uwagi to wn\u0119trzem powszechnie si\u0119 zachwycano. Przytacza jedn\u0105 z wypowiedzi: “Ca\u0142o\u015b\u0107 maj\u0105ca za ozdoby tylko br\u0105zowe \u015bwieczniki i takie\u017c balustrady na galeriach dooko\u0142a \u015bwi\u0105tyni sw\u0105 prostot\u0105 imponowa\u0107 musi. Ze zbli\u017caniem si\u0119 do samej g\u0142\u0119bi, powaga czerwonych i bia\u0142ych zas\u0142on, z\u0142otem i srebrem przetykanych, cedrowej arki, marmurowych tablic z napisami, o\u0142tarza, \u015bwiecznik\u00f3w i lampy wieczystej robi prawdziwie religijne wra\u017cenie – tu czujesz, \u017ce jeste\u015b w \u015bwi\u0105tyni.”<\/span><\/p>\n

Pomimo schowania pomi\u0119dzy budynkami kopu\u0142a synagogi widoczna by\u0142a z wielu miejsc. W roku 1909 przed fasad\u0105 urz\u0105dzono skwer bardzo starannie utrzymywany przez ogrodnik\u00f3w, obsadzony krzewami i otoczony metalowym ogrodzeniem.<\/span><\/p>\n

Zwiedzanie synagogi poleca\u0142y niemal wszystkie przewodniki wydawane przed 1939 r. “W \u015bwi\u0105tyni jest miejsc dla 2 tys. 200 os\u00f3b, a mianowicie 1150 na dole i 1050 na galerii dla kobiet. Wewn\u0105trz znajduje si\u0119 kilka pulpit\u00f3w artystycznie rze\u017abionych, warto\u015bciowych lichtarzy, wspania\u0142a arka. Nad ark\u0105 ch\u00f3r dla \u015bpiewak\u00f3w. Nadto znajduje si\u0119 tu cenna biblioteka zawieraj\u0105ca rzadkie druki hebrajskie i spora wi\u0105zka wa\u017cnych manuskrypt\u00f3w, do kt\u00f3rych zaliczy\u0107 nale\u017cy: >Ksi\u0119gi pami\u0119tnicze, rodzaj kronik spisywanych przez rabin\u00f3w w Buczaczu i Rohatynie itp.” – czytamy w przewodniku po Warszawie z roku 1893.<\/span><\/p>\n

Z kolei w roku 1922 Mieczys\u0142aw Or\u0142owicz pisa\u0142: “W pi\u0105tek o zmierzchu podczas nabo\u017ce\u0144stwa (wst\u0119p mo\u017cliwy te\u017c dla chrze\u015bcijan, panowie wchodz\u0105 na parter w kapeluszach na g\u0142owach, panie na galerie) produkcje dobrego ch\u00f3ru przy akompaniamencie organ\u00f3w.”<\/span><\/p>\n

Chasyd\u00f3w tradycyjnie ubranych wpuszczano niech\u0119tnie<\/span><\/strong><\/p>\n

W latach mi\u0119dzywojennych jak pisze Ewa Ma\u0142kowska synagoga na T\u0142omackiem by\u0142a najwa\u017cniejsz\u0105 \u015bwi\u0105tyni\u0105 dla “\u017cydowskiego od\u0142amu spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego”. To tutaj odbywa\u0142y si\u0119 uroczyste nabo\u017ce\u0144stwa w rocznic\u0119 wszystkich \u015bwiat pa\u0144stwowych, \u015bwi\u0119towano odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci 11 listopada, uchwalenia konstytucji 3 maja. St\u0105d po nabo\u017ce\u0144stwie 3 maja rusza\u0142 kondukt rzemie\u015blnik\u00f3w \u017cydowskich do Zamku Kr\u00f3lewskiego. Do synagogi niech\u0119tnie wpuszczano tradycyjnie ubranych chasyd\u00f3w. Nie raz zdarza\u0142o si\u0119 \u017ce ju\u017c przy drzwiach byli wypraszani.<\/span><\/p>\n

Od roku 1923 rabinem Wielkiej Synagogi by\u0142 Moj\u017cesz Schorr. Gdy w ko\u0144cu lat 30 zacz\u0105\u0142 si\u0119 bojkot \u017cydowskich sklep\u00f3w, stara\u0142 si\u0119 mu przeciwdzia\u0142a\u0107. Mia\u0142 mo\u017cliwo\u015bci, bo w 1935 r. wybrany zosta\u0142 do senatu RP. Popiera\u0142 stworzenie pa\u0144stwa \u017cydowskiego w Palestynie. Pe\u0142ni\u0142 nawet godno\u015b\u0107 prezesa Towarzystwa Przyjaci\u00f3\u0142 Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Pochodzi\u0142 z rodziny bankierskiej z Galicji. Do Warszawy przyby\u0142 dopiero w 1923 gdy by\u0142 ju\u017c znanym naukowcem. Gdy wybuch\u0142\u0105 II wojna \u015bwiatowa, znalaz\u0142 si\u0119 na wschodzie. Tam aresztowa\u0142a go NKWD i pod zarzutem dzia\u0142alno\u015bci kontrrewolucyjnej zes\u0142a\u0142a do Uzbekistanu gdzie zmar\u0142 w 1941 r.<\/span><\/p>\n

Przy synagodze mieszkali wybitni kantorzy: m.in. Mosze Kusewicki, nadkantor, zwany te\u017c kr\u00f3lem kantor\u00f3w m\u0142odszego pokolenia. Jego \u015bpiewem powszechnie si\u0119 zachwycano, wpadano w ekstaz\u0119. Dawa\u0142 on te\u017c koncerty \u015bwieckie, nagrywa\u0142 p\u0142yty, je\u017adzi\u0142 z wyst\u0119pami za granic\u0119. Innym mieszka\u0144cem by\u0142 obdarzony pi\u0119knym barytonem Pinchas Szerman. Jednak najs\u0142awniejszy by\u0142 nadkantor Gerszon Sirota – tenor dramatyczny – nazywany \u017cydowskim Caruso. By\u0142 obdarzony talentem improwizatorskim.<\/span><\/p>\n

J\u00fcrgern Stroop zachwyca si\u0119 wysadzeniem \u015bwi\u0105tyni<\/span><\/strong><\/p>\n

Po utworzenie getta Niemcy zabrali si\u0119 do systematycznej dewastacji \u015bwi\u0105tyni. Plac T\u0142omackie znalaz\u0142 si\u0119 pocz\u0105tkowo w granicach getta. W 1941 r. synagoga by\u0142a znacznie uszkodzona. O\u0142tarz le\u017ca\u0142 zwalony, w dachu widnia\u0142y dziury.<\/span><\/p>\n

W 1942 r po zmniejszeniu obszaru getta i wy\u0142\u0105czeniu z niego synagogi Niemcy urz\u0105dzili w \u015bwi\u0105tyni magazyn mebli zwo\u017conych z dom\u00f3w \u017cydowskich. Jednak los synagogi dope\u0142ni\u0142 si\u0119 wraz z upadkiem Powstania w getcie. Jak czytamy w “Rozmowach z katem” Kazimierza Moczarskiego – dowodz\u0105cy likwidacj\u0105 getta gen. J\u00fcrgern Stroop relacjonowa\u0142: “Postanowi\u0142em zako\u0144czy\u0107 Grossaktion 16 maja 1943 o godzinie 20 minut 15.”<\/span><\/p>\n

Klamr\u0105 oficjalnego zamkni\u0119cia Wielkiej Akcji by\u0142o wysadzenie w powietrze Wielkiej Synagogi. “Przygotowania trwa\u0142y 10 dni. Synagoga by\u0142\u0105 gmachem solidnie zbudowanym. Aby j\u0105 za jednym zamachem wysadzi\u0107 w powietrze, nale\u017ca\u0142o przeprowadzi\u0107 pracoch\u0142onne roboty saperskie i elektryczne. Ale\u017c to by\u0142 pi\u0119kny widok! Z punktu widzenia malarskiego i teatralnego obraz fantastyczny. Oficer saper\u00f3w wr\u0119czy\u0142 mi aparat elektryczny wywo\u0142uj\u0105cy detonacj\u0119 \u0142adunk\u00f3w wybuchowych. Przed\u0142u\u017ca\u0142em chwil\u0119 oczekiwania. Wreszcie krzykn\u0105\u0142em: Heil Hitler! – i nacisn\u0105\u0142em guzik. Ognisty wybuch uni\u00f3s\u0142 si\u0119 do chmur. Przera\u017aliwy huk. Bajeczna feeria kolor\u00f3w. Niezapomniana alegoria tryumfu nad \u017cydostwem. Getto warszawskie sko\u0144czy\u0142o sw\u00f3j \u017cywot. Bo tak chcia\u0142 Adold Hitler i Heinrich Himmler” – zachwyca\u0142 si\u0119 Stroop.<\/span><\/p>\n

Wie\u017cowiec z\u0142oty, potem b\u0142\u0119kitny<\/strong><\/span><\/p>\n

Po wojnie Wielkiej Synagogi nie odbudowano. W zwi\u0105zku z budowa Trasy WZ z pejza\u017cu Warszawy znikn\u0105\u0142 te\u017c plac T\u0142omackie. Za to w miejscu gdzie wznosi\u0142a si\u0119 \u015bwi\u0105tynia u schy\u0142ku lat 50 podj\u0119to decyzje o budowie wysoko\u015bciowca. Tu jednak mia\u0142a dzia\u0142a\u0107 kl\u0105twa rzucona przez rabin\u00f3w. Nie wdaj\u0105c si\u0119 w sprawy nadprzyrodzone trzeba przypomnie\u0107, ze budowa wie\u017cowca wlok\u0142a si\u0119 przez ponad dwa dziesi\u0119ciolecia. Zmienia\u0142y si\u0119 koncepcje i projekty budynku. Potem prace przerywano. Oko\u0142o 1976 r. wyr\u00f3s\u0142 szkielet budynku. Ob\u0142o\u017cono go z\u0142ocistymi blachami elewacyjnymi i budowa stan\u0119\u0142a. Konstrukcja rdzewia\u0142a, metalowe panele wygl\u0105da\u0142y coraz gorzej. W latach 80. prasa cyklicznie zapowiada\u0142a wznowienie prac przy budowie, ale zapowiedzi nie by\u0142y realizowane. Dopiero u schy\u0142ku dekady po podpisaniu umowy z firm\u0105 jugos\u0142owia\u0144sk\u0105, zn\u00f3w rozpocz\u0119to prace. Z\u0142ociste elewacje zamieniono na b\u0142\u0119kitne. W \u015brodku znalaz\u0142a si\u0119 niewielka sala modlitwy. Pono\u0107 przy okazji rabini odczynili kl\u0105tw\u0119 i pozwoli\u0142o to na pomy\u015blne doko\u0144czenie realizacji. Wiosn\u0105 przysz\u0142ego roku minie 25 rocznica uko\u0144czenia budowy wie\u017cowca.<\/span><\/p>\n

\u2022 Pisz\u0105c artyku\u0142 korzysta\u0142em z ksi\u0105\u017cki Ewy Ma\u0142kowskiej “Synagoga na T\u0142omackiem”, PWN, Warszawa 1991<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

138 lat temu otwarto najwspanialsz\u0105 budowl\u0119 \u017cydowskiej Warszawy Jerzy S. Majewski W historii \u017cydowskiej Warszawy nie by\u0142o bardziej znamienitej \u015bwi\u0105tyni. 26 wrze\u015bnia mija 138 rocznica otwarcia Wielkiej Synagogi na T\u0142omackiem. Dzi\u015b w jej miejscu wznosi si\u0119 b\u0142\u0119kitny wie\u017cowiec Synagoga przy T\u0142omackiem Otwarcie mia\u0142o miejsce wieczorem 26 wrze\u015bnia 1878 r. w \u015bwi\u0119to Nowego Roku (Rosz Ha-Szana). […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46973"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=46973"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46973\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":46975,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46973\/revisions\/46975"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=46973"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=46973"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=46973"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}